Ekologııa • 31 Qazan, 2019

Quralaıymyzdan kóz jazyp qalmaıyq

14 retkórsetildi

О́tken ǵasyrdyń sońǵy jyldarynda Qarataýdyń betkeıinde saǵymǵa aınalǵan aqbókender jortyp júretin. Qazir olar kózden ǵaıyp bolǵan. Shynymen saǵymǵa aınalyp barady.

Men jaqynda Jabaıy tabı­ǵatty qorǵaý álemdik qo­­ry­nyń «Reseıdegi WWF jaq­taýshylary» jobasynyń úıles­tirýshisi Marına Se­rıakovadan aqbókendi qor­ǵaý­­ǵa qatysty hat al­dym. Ol «Saharanyń botakózin qor­­­ǵaýǵa qa­tysýyńyzdy suraı­myn!» dep jazypty.

Elbasy Nursultan Nazar­baev «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda: «Biz­diń ata-babalarymyz qor­shaǵan ortamen etene ómir sú­rip, ózderin tabı­ǵattyń ajy­­ramas bólshegi sanaǵan. Bul basty turmys qaǵıdaty Uly da­­lany mekendegen ha­lyq­tardyń dú­nıetanymy men­­ qundylyqtaryn qa­lyp­­­tas­tyrdy. О́z jazýy men mı­folo­gııasy bar Qazaq­stan­nyń ejelgi tur­ǵyn­darynyń ozyq mádenıeti boldy», dep jazdy. Qorshaǵan ortaǵa kózi­mizdiń qarashyǵyndaı qaraıtyn ozyq mádenıetimizdi ashkózdik atty dúnıeqońyzdyqtyń sheli basyp ketti me?

«Aqbóken Eýropadaǵy eń júırik antılopa. Ol saǵa­tyna 80 shaqyrymǵa deıin jyl­damdyqpen júgire alady. Qazir júırik sheteldik moto­sıkl men djıp mashınalaryn mingen brakonerlerge ol ońaı olja. Sondyqtan ja­­nýarlardy qorǵaýshy ıns­pek­torlarǵa júırik kólik pen senimdi ǵaryshtyq baılanys jelisi qajet. «Dalalyq» qo­ryqqa jetispeıtini osy», dep jazady Marına Serıakova.

Reseı tabıǵat qorǵaýshy­lary janýarlardy qorǵaýshy­lar úshin el aýmaǵy ǵana emes, álemdik qaýymdas­tyq­tar­dan, jekelegen demeý­shi­ler­den qarjy jınap jatyr.

Marına Serıakovanyń aı­­­­týynsha, osydan 40 jyl bu­­­­ryn Kaspıdiń Soltústik- Ba­tys jaǵalaýynda jarty mıl­­­lıonnan astam aqbóken bolǵan. Qazir bes myńǵa da jetpeıdi. Qyryq jyl­da 100 esege azaıǵan!

Asa súıkimdi bókenniń qas jaýy brakonerler. Olar bókendi atalyǵynyń múıizi úshin qyryp salady. Máselen, qazir Qytaıdyń jáne Ońtústik Shyǵys Azııa elderiniń qara bazarynda bes jupqa deıingi kıik atalyǵynyń bir kılo mú­­ıizi myńdaǵan dollarǵa satylady. Sebebi ol shyǵys medısınasynda dárilik shıkizat retinde paıdalanylady. Aq­bóken Eýrazııa alqabyndaǵy baqylaýsyz keń dalada sheksiz kólemde aýlanady. Ekolog ǵalymdardyń paıymdaýynsha, búginde tabyndaǵy atalyq sany shamamen normaǵa sáıkes 18-20% bolýy tıis bolsa, qazir 10 paıyzǵa da jetpeıdi. Mun­daı jaǵdaıda kıik tabyndary tuqymsyz qalady.

Memleket basshysy Qasym-Jo­mart Toqaev Qazaq­stan halqyna Jol­da­ýynda uıym­dasqan qylmystyń ishin­­­degi qoǵamnyń jaýy retinde bra­­­konerlikke erekshe toqtaldy. «Qazir­gi kezdegi ań aýlaýshylar barynsha jabdyqtalǵan, qarýly, ózderiniń ja­za­sy be­rilmeıtindigine senimdi. Bra­konerler elimizdiń ulttyq baı­lyǵy – tabıǵatymyzdy aıaý­syz qurtýda», deı kelip, oǵan qarsy halyqtyq kúreske shaqyrdy.

Kıik – kıeli janýarlardyń biri. Ony el arasynda aqbóken dep te ataıdy. Kıikter mamyr aıynda tóldeı bastaıdy. Sol kezde aýa raıy buzy­lyp, sýyq jel turyp, ja­ýyn-shashyn bolady. Muny qa­zaq­tar tabıǵattyń bolmysyna súısinip «Quralaıdyń salqyny» deıdi.

Kıiktiń adam úlgi alýǵa bo­la­tyn eń bir ereksheligi – olar eshqashan jetim la­ǵyn tas­tamaıdy. Kez kelgen kıik mańyrap shyqqan je­tim quralaıdy kezdestirse, qasyna baryp emizip, ózi­men iles­tirip alyp ketedi. Kıiktiń júı­­riktigi sondaı, týǵanyna eki kún bolǵan quralaıdy mashınamen qýyp jetý ońaı­­ǵa túspeıdi.

Qazaqstanda kıiktiń sa­ny kúrt azaıyp bara jatqan­dyq­tan 2006 jyly Qyzyl kitapqa en­gizildi. HH ǵasyrdyń 90­-­­­­jyl­­­dary Betpaqdala, Ús­tirt,­­ Oral aımaqtaryn bir mıl­­­­lıonnan astam aqbóken meken etken. 2003 jyly 21 myń bas­qa deıin tómendep, bul janýar­lardy saqtap qalý úl­ken problemaǵa aınaldy.

Kıikterdiń sanyn arttyrý­ǵa keder­gi keltiretin ózekti má­se­leniń biri – ja­nýar­­lar­dyń juqpaly aýrýlarǵa sezim­tal­dyǵy. 2010-2013 jyldary BQO, Qostanaı, Aqmola oblystaryn­da pasterellezden bókender jappaı qy­rylyp qaldy. 14 myńnan as­tam janýar qyryldy. Tıisti mınıstr­liktiń málimetinshe, kıikterdiń derti jetkilikti deńgeıde zerttelmegen. Son­dyqtan bul jaǵdaı olardyń kóbeıýine qater týdyryp otyr. Osy oraıda Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrligi Or­man­ sharýashylyǵy jáne ja­nýar­lar dúnıesi komıteti men Bi­lim jáne ǵylym mınıstr­ligi 2012 jyldan bastap kıik­­­terdiń ınfeksııalyq in­det­­terin zertteý boıynsha ǵylymı-tehnıkalyq baǵdar­lamany júzege asyrýda. Bul baǵyttaǵy jumystar ınfek­sııalyq dertterdiń aldyn alý­ǵa negizdelgen.

Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­liginiń málimetine qara­ǵanda 2015 jyly Qazaq­stan­daǵy kıikterdiń úshten ekige jýyǵy qyrylyp qaldy. Jyl basynda 275 myńǵa jetken kıik sany jyl aıaǵynda 108 myńǵa deıin kemip ketti. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi jylda 10 sáýir men 30 sáýir ara­lyǵynda kıik sana­ǵyn júr­gizedi. Onyń naqty sany tólderi qaraqulaq bolǵan soń shilde aıynda naqtylanady.

2015 jyly Oral, Betpaq­dala, Ústirt óńirinde 150 myń­ǵa jýyq kıik qy­rylǵanda resmı málimet kıik óli­mine pasterellez aýrýy sebep eke­nin aıtqan. Keı ǵalym­dar kıik qyrǵynyna basqa da aýrý­lardyń qatysy bolýy múm­kindigin joqqa shyǵar­maıdy. «Shyndyq» ekspedısııasyn quryp, kıik qyrylǵan Aqmola, Qostanaı, Aqtóbe oblystaryn aralap shyqqan astanalyq belsendiler Qyzyl kitapqa engen janýarlardyń ólimine reseılik «Proton» zymyrandarynan bólingen ýly geptıl otynynyń áseri bar» degen tujyrym jasaǵan.

Mamandar sońǵy jylda­ry kıik sanynyń artyp ke­le jatqandyǵyn aıta­dy. Ústirt­tiń ózin úsh myń­ǵa jýy­ǵy me­­kendeıdi. Janýar­lar­d­yń beıqam jaıylyp, erkin tól­deýine Jezqazǵan – Beıneý temir jolynyń salynýy da kedergi keltiredi. Sebebi, aq­bókenderdiń jyldaǵy tóldeý oryndary Arqaǵa asyp Tor­ǵaı oıpatyna Qorǵaljyn qo­ryǵyna ótetin temir jol­dyń arnaıy ótkelderi or­na­lasqan tus­tary áli de ta­lapqa saı emes.

«Kıiktiń kıeli janýar eke­nin kórse­tetin bir jaǵ­daı bar. Mamyrdyń 22-28 kúnderi Uly daladan qazaqtar «túıe­taban» dep atap ketken ósimdikti kó­rýge bolady. Keremettigi sonda, onyń asa úlken jasyldaý-qyzǵylt tús­ti japy­raqtary kıiktiń jańa týǵan qura­la­ıyn jasyryp turady. So­laısha qyra­ǵy búrkit­tiń ózi tabıǵattyń ózi jasyr­ǵan qura­laıdy baıqamaıtyn kórine­di. Eń qyzyǵy sol, quralaılar aıaǵyna minisi­men-aq álgi túıe­taban ósimdigi kelesi kóktemge deıin joǵalyp ketedi eken.

 Reseı jerindegi saharanyń bota­kózin saqtap qalýǵa qar­lyǵashtyń qa­na­tymen sý sepkendeı janushyrǵan Ma­rına Serıakovaǵa ne jaýap qaıta­rarymdy bilmeı tyǵy­ryqqa tirelip otyrmyn. Osy ǵasyrda qazaqqa tán beı­qam­dyǵymyzben, dúnıege qy­zyq­qan ashkózdigimizben talaı án men kúıge arqaý bol­ǵan, ejelgi zamannan tuıa­ǵy ketilmeı kele jatqan tumsa tabıǵattyń tóli quralaıy­myzdan kóz jazyp qalmasaq bolǵany.

 

Eskendir ERTAI

 

Sońǵy jańalyqtar

Altyn Adam Afınada

Qazaqstan • Búgin, 18:40

Almaty kógaldandyrýdy kúzden bastaıdy

Aımaqtar • Búgin, 17:21

Arys qalasynda 100 otbasy baspanaly boldy

Aımaqtar • Búgin, 17:18

Jer jamylǵysy sortańǵa aınalyp barady

Ekologııa • Búgin, 17:12

Almatyda janarmaı beketi órtendi

Aımaqtar • Búgin, 16:29

Mańǵystaýda qylmysy kóp sala anyqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 15:50

Elordada halyqaralyq bıznes-forým ótti

Qazaqstan • Búgin, 15:17

Bıýdjet qarjysy boıynsha kezdesý boldy

Qazaqstan • Búgin, 10:54

Tartymdylyq tereńdeı túspek

Aımaqtar • Búgin, 09:37

Jańyltpash jaýaptar kimge qajet?

Aımaqtar • Búgin, 09:17

Jaıylymǵa baǵylmaǵan jylqy da qaýipti

Aımaqtar • Búgin, 09:12

Qorǵanys-ónerkásip kesheni

Qoǵam • Búgin, 07:59

Úzdikter marapattaldy

Fýtbol • Búgin, 07:57

Jastar jarady

Sport • Búgin, 07:51

Jerlesterimiz joǵarylady

Kásipqoı boks • Búgin, 07:50

Maskúnemderdi marapattaıtyn medal

Aımaqtar • Búgin, 07:44

Jańa kezeń jáne ulttyq dúnıetanym

Aımaqtar • Búgin, 07:34

Front-keńse ashyldy

Aımaqtar • Búgin, 07:31

Qorshaýdan qutylǵan qala

Qoǵam • Búgin, 07:28

Qazaqstandyq BAQ hám din taqyryby

Qoǵam • Búgin, 07:26

Tehnıkalyq baıqaý talapqa saı ma?

Qoǵam • Búgin, 07:19

Qarapaıym edi-aý Qalekeń

100 • Búgin, 07:14

Sózi de, izi de qalǵan qalamger

100 • Búgin, 07:03

Anaǵa taǵzym etińder!

Rýhanııat • Búgin, 06:57

Úmitińdi úzbe, úlesker...

Qoǵam • Búgin, 06:51

Ulylar murasy – urpaqqa ónege

Aımaqtar • Búgin, 06:42

«Atyńnan aınalaıyn, Áýlıe ata»

Rýhanııat • Búgin, 06:40

Paralımpıadalyq nysandy aralady

Úkimet • Búgin, 06:24

El ardaǵy – elý esim

Qoǵam • Búgin, 06:20

On aıdaǵy ornyqty damý

Ekonomıka • Búgin, 06:17

Strategııalyq yqpaldastyq artady

Parlament • Búgin, 06:09

Mıssııa basshysymen kezdesti

Úkimet • Búgin, 06:08

Uqsas jańalyqtar