Ekologııa • 01 Qarasha, 2019

Almaty ekologııasyn jaqsartýdyń joly qandaı?

33 retkórsetildi

Almatynyń ekologııalyq máselesi búgin nemese keshe týyndaǵan problema emes, mıllıondar toǵysqan megapolıs turǵyndaryn kópten alańdatqan ahýaldyń biri. Aıtyla aqjem, jazyla jaýyr bolǵan bul taqyryptyń jarasy qashan jazylady? Muny túbegeıli retteýdiń keshendi joldary qandaı? Almaty qalasyna jumys sapary barysynda qala aktıvimen keleli keńes ótkizgen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev kóptiń kókeıin kernegen osy jaıdyń tamyryn tap basyp, shahardyń ekologııalyq problemasyn túbegeıli retteýdi tapsyrǵany belgili.

 Jylý ortalyǵy men kólikterdiń zııany orasan

Prezıdent ekologııany qorǵaý óńir basshylarynyń jumy­syndaǵy negizgi kórsetkishterdiń biri ekenin atap aıtty. Bul rette kún sanap aýmaǵy artqan Almaty qalasynyń ekologııalyq ahýalyna aıryqsha toqtalyp, qoǵamdyq kólikterdi gazǵa jáne basqa da janarmaıdyń ekologııalyq zııansyz túrlerine kóshirý isin kesheýildetpeı aıaqtaýdy, qalanyń jeke sektorlaryn jáne qala mańy aımaǵyn gazdandyrýdy júıeli júzege asyrýdy, aǵashtar men alma baqtaryn zańsyz otaǵandarǵa shara qoldanyp, qatań baqylaý ornatýdy mindettedi.

 Iá, óndiristiń órge jyljýy men túrli turmystyq ıgilikter qorshaǵan orta men ekologııaǵa zalalyn tıgizbeı turmaıdy. Turmystyq ıgilikter dep otyrǵanymyz – tizginimizdegi tirshiligimizge tirek etken túrli temir tulparlarymyz. 550 myń kólik resmı túrde tir­kel­gen shaharǵa táýligine ózge óńir­ler­den kelip-ketetin avtokó­likter sanynyń ózi 250 myńnan asyp jyǵylady.

Qoǵam belsendisi Ashat Asyl­bekov, birimen biri ıin tires­­ken keptelek-kedergilermen kú­re­sý jolynda atalǵan prob­lemany eńsergen elderdiń tájirı­besine súıengenimiz durys dep esepteıdi. Onyń aıtýynsha, Almatynyń aýasyn lastap otyr­ǵan negizgi eki faktor bar. Alǵashqysy, biz sóz etip otyrǵan kólikterdiń kóptigi bolsa, odan da soraqysy – qalanyń basym bóligin jylýmen qamtyp otyrǵan jylý qazandyǵynan shyǵatyn kómir tútini.

– Ásirese qys pen kúz aıla­rynda taý ańǵaryna shyǵyp qarasańyz, qalanyń tóbe­si ys pen tútinge toly ekenin kóresiz. Jy­­ly­tý maýsymy bastalǵan bul kezeńde mega­polıstegi eń úlken JEO-nyń da tirshiligi qaı­naı túsedi. Eń ókinishtisi, onda áli kúnge kómir paıdalanylady. Kúni-túni býdaqtaǵan ýly tútin qalany torlamaı qaıtsin. Ony gazǵa kóshirý máselesi talaı ret qozǵaldy. Degenmen, tehnıkalyq, fızıkalyq tur­ǵydan onyń qa­ýiptiligi de bar. Osyny eskergen mamandar bul problemany she­shýdiń basqa da ońtaıly joldaryn usyndy. Menińshe, qalanyń 8 aýdanyna jeke-jeke gazben jylyta­tyn qazandyqtar ornatpaı, másele tolyq sheshilmeıdi. Bu­dan bólek, qala irgesindegi jeke sektorda ornalasqan úılerdiń jartysyna jýyǵy gazǵa qo­sylmaǵan. Oǵan sebep gazben jylytýǵa qo­­sylýdyń bas­tap­­qy qunynyń qymbattyǵy. Osyny arzandatý máselesin kóterip, jaǵdaıdy baqylaýda ustaý qajet. Kómirmen jylytatyn qazandyqtar fıl­­­trleriniń udaıy aýystyrylyp turýyn da qatań qadaǵalaǵan abzal. Qalanyń negizgi Talǵar, Qaskeleń tarapyndaǵy kireberis qaqpalaryna úlken kólik turaq­taryn ornatyp, shahar ishinde bir­yńǵaı qoǵamdyq kóliktermen qatynaýǵa úndep, qajet bolsa má­seleni zań sheńberinde sheshýdiń tetikterin tapqan jón. Damyǵan elderdegideı úl­ken qalalarǵa aýyr júk kó­likterin múldem kir­giz­beý kerek. Alyp qoımalar salyp, qajetti zattardy shaǵyn júk kólikteri arqyly ǵana qalaǵa tasy­maldaǵan lázim. Máselen, bir ǵana kóliktiń jyl ishinde aýaǵa tastaıtyn qaldyqtarynyń ishinde kómirqyshqyl totyǵy 800 kılony, azot totyǵy 40 kılony quraıdy. Basqa da aýaǵa taraıtyn kómirqyshqyl zat­tary bar. Osylaısha kólik tútinimen qorshaǵan ortaǵa 200-den astam zııandy zat bólinedi. Jalpy, el aýmaǵynda qorshaǵan ortany las­taıtyn zattardyń 60 paıyzy kólikterden. Oǵan qosa janarmaı quıý beketterindegi benzın men dızel sapasyn kún saıyn tekserip otyrý qa­jet. Almatynyń eki mıllıon ǵana turǵyny bar. Alaıda, eko­lo­gııalyq ahýal 20 mıllıon halyq shoǵyrlanǵan Mehıko, 17 mıllıon halyq ómir súretin Te­geran men Shanhaı, 10-15 mıl­lıonnyń aralyǵynda halqy bar Nıý-Iork, Ystanbul, Máskeý sııaq­ty qalalarmen qatar tur. Bul – óz kezeginde kimdi bolsyn oılantatyn ótkir másele. О́ıtkeni memleket úshin adam densaýlyǵynan asqan baılyq joq, – deıdi Ashat Asylbekov.

Maman tilge tıek etken qor­shaǵan ortaǵa JEO arqyly taraıtyn tútin de, kólik­terden ke­letin kesapat ta Prezıdenttiń tór­­aǵalyǵymen ótken Almaty qalasyn damy­týǵa baǵyttalǵan basqosýda aıtylmaı qalǵan joq. Bul turǵyda ekologııa jaıy kún tár­tibinde turǵan problema eke­­nin alǵa tartqan qala ákimi Ba­qytjan Saǵyntaev óz sózinde: «2018 jyly qorshaǵan ortaǵa shyǵarylǵan zııandy zattardyń jalpy kólemi 123 myń tonnany qurady, onyń ishinde JEO-2 úlesi 27% boldy. Qazirgi ýa­qytta «Samuryq-Energo» AQ qol­danystaǵy stansany gazǵa aýys­tyrýdy kózdeıtin tehnıkalyq-eko­nomıkalyq negizdeme ázir­leýde. Jobany iske asyrý ar­qyly atmosferadaǵy zııandy shy­ǵaryndylardyń úlesin 17 ese azaıtýǵa múm­kindik bar. Osy jobanyń áleýmettik mańyzyn es­kere otyryp, «Samuryq-Qa­zy­­­naǵa» sáıkes qujattamalar ázirlenip bolǵan soń barlyq pro­se­dýralardy tezdetýdi tapsy­rýy­ńyzdy suraımyn», degen bolatyn.

Aýa almaspaıdy

 Máseleni tek kólikter men JEO-ǵa ti­rep qoıýǵa taǵy bolmaıdy. Birqatar ekolog maman problemanyń bir ushyn bıik ǵımarattardyń kóptep salynýynan kóredi. О́ıtkeni záýlim qurylys nysandary qalany qalqalap tur. Bul óz kezeginde aýanyń almasýyna kedergi týdyrady. Shahardyń qazandyq tárizdes aýmaqta ornalasqanyn eskersek, shynynda bul pikirdiń jaı aıtyla salmaǵanyn ańǵaramyz.

 Qalaı aıtqanda da keıingi jyldary Almatydaǵy kólik ın­fraqurylymyn damytý úshin kóp jumys atqarylǵanyn joqqa shyǵara almaımyz. Qoǵamdyq kólikti damytý maqsatynda jyljymaly quramdy jańartý isi júıeli qolǵa alyndy. Sońǵy kezeńderdiń ózinde jeke ınves­torlar esebinen 202 avtobýs satyp alynsa, ákimdik tarapynan gazben júretin 230 ekologııalyq avtobýstyń jańa partııasyn jetkizý bastalyp ketti. Olar jyl sońyna deıin marshrýttyq jelilerge shyǵady dep kútilýde. Osy oraıda Prezıdent qala basshylyǵyna metro jelileriniń sanyn arttyryp, ekologııa men keptelek máselesin qatar sheshýdi, qalaǵa jaqyn aýdandardy baılanystyratyn ekologııaǵa zııansyz qoǵamdyq kólikterdi kóbeıtýdi, qalany abattandyrý máselesine aıryqsha kóńil bólýdi júktegen edi. Qala ákimi Memleket basshysyna aldaǵy úsh jylda qaladaǵy barlyq aýlalar tolyqtaı abattandyrylatynyn baıandaǵan bolatyn.

 Saıyp kelgende Almatynyń ekologııasyn qalypta ustaý jan-jaqty keshendi jumystardy qol­ǵa alýdy qajet etedi. Máselen, toq­­sanynshy jyldary adam sany boıynsha álemniń eń alyp qa­lalarynyń biri Shanhaıdyń qaq ortasynan aǵyp ótetin «Sýchjoý» ózeni «óli» ózenge aınalyp, jer­gilikti jurt ony «Shanhaıdyń sory» dep atapty. Qorshaǵan or­­taǵa kúnine 10 myń tonna qo­qys pen 500-den asa óndiristik kásiporynnyń qaldyqtary tas­talatyn bolǵan. Alaıda, jer­gilikti bılik Shanhaıdy álemdegi eń taza qalaǵa aınaldyrý maq­satynda keshendi sharalardy qolǵa alyp, qalany jappaı kó­galdandyryp, jergilikti avtobýstar men taksılerdi tutastaı gazǵa aýystyryp, tipti qala kó­she­sine túkirýge tyıym salypty. Nátıjesinde Shanhaı Qytaıdyń eń taza qalasy dep tanylyp, ekologııalyq jasyl baqshaǵa aınala bastady.

Eldegi ishki jalpy ónim­niń besten birin qamtyp otyr­ǵan Almatynyń ásem kórki men tabıǵaty barsha qazaqstan­dyq­tardyń ıgiligi. Ile Ala­taýynyń bókterinde alma baqtaryn saqtaý men ósirýdi erekshe baqylaýǵa alý kerektigine, qala mańyndaǵy tabıǵatty qorǵaý aımaqtaryna túgendeý júrgizip, olardy paı­dalanýdyń qatań rásimderin bel­gileý qajettigine basa nazar aýdarǵan Memleket basshysy el ekonomıkasynyń kúretamyryna balanatyn alyp megapolıstiń eko­logııalyq tynysyna enjar qaraýǵa bolmaıtynyn basa aıt­qany da sondyqtan.

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Úmitińdi úzbe, úlesker...

Qoǵam • Búgin, 06:51

Ulylar murasy – urpaqqa ónege

Aımaqtar • Búgin, 06:42

«Atyńnan aınalaıyn, Áýlıe ata»

Rýhanııat • Búgin, 06:40

Paralımpıadalyq nysandy aralady

Úkimet • Búgin, 06:24

El ardaǵy – elý esim

Qoǵam • Búgin, 06:20

On aıdaǵy ornyqty damý

Ekonomıka • Búgin, 06:17

Strategııalyq yqpaldastyq artady

Parlament • Búgin, 06:09

Mıssııa basshysymen kezdesti

Úkimet • Búgin, 06:08

Kúlki kerýeni № 14

Rýhanııat • Keshe

176 keli qyzylbalyqpen ustaldy

Aımaqtar • Keshe

6 myń shaqyrym jol aqyly bolady

Ekonomıka • Keshe

Arnaıy ekonomıkalyq aımaq

Ekonomıka • Keshe

Qaharmanǵa qurmet

Rýhanııat • Keshe

Maqsaty bıik «Mámile»

Aımaqtar • Keshe

JITS-ke qarsy is-sharalar ótedi

Medısına • Keshe

Talanttar tálimgeri

Rýhanııat • Keshe

Aqyn jáne onyń mýzasy

Rýhanııat • Keshe

Aýadan qarmaǵan aıyppul

Aımaqtar • Keshe

Sholohovqa aq bota syılaǵan

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar