Qoǵam • 04 Qarasha, 2019

Toı mádenıeti

126 retkórsetildi

Qazaqtyń «Aýrý batpandap kirip, mys­qaldap shyǵady» degen máteli kóbine rýhanı júdeý­lik pen azapty dertke ushyrap, ulttyq ádet-ǵuryp pen salt-dástúrden qol úzgen, halyqtyq qalyppen qabyspaıtyn sıyqsyz ári soraqy jańa salttardan kópshilikti saqtandyrý maqsatynda aıtylyp jatady. Bul dert eń aldymen jas urpaqtyń tamyryn kemirip, taýyn shaǵatyn qurtqa, al búkil ult úshin úlken sorǵa aınaldy. Búgingi áńgimemiz – ulttyq tárbıeniń besigi sana­latyn, ǵasyrlar boıy halqymyzben birge jasasyp kele jatqan toı mádenıeti tóńiregindegi túıtkilder jaıynda bolmaq.

Keı toılarda unamsyz mynadaı bir jaǵ­daı beleń alyp barady. Toıǵa jınalǵan qaýym jańa túsken kelinniń betasharynda arnaý aıtqan ánshiniń aldyna qoıylǵan tabaq­qa aqsha  tastaıdy. Kelin esimi atalǵan kisilerge ıilip sálem salyp bitkenshe álgi tegeshtiń beti teńgege lyqsı tolyp, alys-jaqyn aǵaıyn «qane, bul dodada kimniń aty báıgeden oza shaýyp keler eken?» degendeı birimen-biri básekelesip, bási túsip qalmaýdyń qareketine kóshedi. Sóıtip be­tasharyńyz, qazaqy dástúrińiz qyzyl-ja­syl aqshanyń kóleńkesinde kómilip qala beredi. Qazaq halqynyń saltynda joq osy bir unamsyz jaıt  jańa otaý quryp jat­qan jas­tarǵa ne ónege beredi?! Árıne ánshi-jyrshyǵa úı ıesi tarapynan qurmet, laıyq­ty syı-sııapat kórsetilmesin demeımiz, kór­se­tilsin, biraq  bulaı emes, onyń óz orny, óz rásimi bar.

Qazaq qashanda toı – qazyna, bereke-birliktiń bastaýy dep aıtyp jatady.  Toı­hanalar men meıramhanalarǵa bas suqsańyz, kúnige toı. Elimiz ekonomıkalyq daǵdarysty bastan keship jatyr deımiz, biraq qalada da, aýylda da sol jaǵdaı. Eki jyl buryn bir Shymkenttiń ózinde 400-ge jýyq toıhana, 70-ten asa prodıýserlik ortalyq, 300-ge jýyq asaba bar dep estip, tań-tamasha qal­ǵanymyz bar edi. Qazir kóbeımese, azaı­maǵany anyq. Qaryzdanyp, qaýǵalansa da qazaqtyń toıy ótip jatyr. Nesıe berýshi bıýro­nyń málimetine súıensek, qaryzy barlardan góri qaryzy joq qazaqtyń sanyn esepteý jeńildeý bolatyn tárizdi. Ataqty asaba nemese ájeptáýir abyroıǵa jetip, kó­ringenniń qolyna túse bermeıtin estrada juldyzdaryn shaqyrý da qazaq úshin básekeniń bir túrine aınaldy. Kúpinip, ataǵyn shyǵarý maqsatynda toı jasaý – eki jastyń bolashaq butaǵyn óz qolyńmen baltalaǵanmen teń áreket ekenin uǵatyn sana ázirge baıqalmaı tur. Árkim óziniń kórpesine qaraı kósilse, mundaı masqaralyq, ataq-dańq qýalaý beleń almas edi. Osyndaı jaǵdaılardy kórgende: «Biz osy qaıda bara jatyrmyz, baǵytymyz qaısy?» degen suraq kómeıińdi tunshyqtyrady. Áleýmettik jeliden «Qazaqtyń toıy qansha turady?» degen maqalany kózimiz shalyp qaldy.  Onda Qazaqstannyń shaǵyn qalasynda 100-120 kisilik toı jasaý úshin 1 mln teńge kerek dep eseptelipti. Qazirgi qymbatshylyqtyń tusynda bul ber jaǵy-aý degen kúdikti oı keledi.  Keı toılarda qonaqtarǵa 2-3 ret ystyq tamaq tartylady, 4-5 túrli salat, 3-4 túrli tiskebasar usynylady, oǵan qosa jemis-jıdegi, shaı mázirine qoıatyn tát­tileri, nannyń alýan atasy, sýsyndar taǵy bar degendeı. Sonda ortasha eseppen eki júz adam­n­yń ishim-jemi  2,5 mıllıon teńgege jýyq­taıtyn kórinedi.

Toı mádenıeti – dástúrdiń ozyǵy alǵa ozyp, al tozyǵy ómir kóshinen ózdiginen syrǵyp túsip qalyp otyratyn, únemi damyp, zamanmen birge jańǵyra jasaı beretin qundylyǵymyz ǵoı. Biraq qazirgi ótkizip júrgen toıdyń bári olaı deı almaısyz. Toıǵa barǵan adam lázzat alyp, demalýdyń ornyna sharshap-shaldyǵyp qaıtatyn sátter kóp. О́ıtkeni dańǵaza mýzyka, asabanyń sólsiz sózi men  anaıy anekdottary jalyqtyrady. Barǵan kisi tilegin tezirek aıtyp, úıine erte qaıtyp ketkisi kelip turatyny sodan. Sóılep turǵan adamnyń tilegin bireý elep, bireý júre tyńdap, bolmasa ekeýara sybyrlasyp, kúbirlesip ketedi. Abaıdyń:

 «Kóp topta sóz tanyrlyq kisi de az-aq,

Ondaı jerde sóz aıtyp bolma mazaq.

Bireýi olaı, bireýi bulaı qarap,

Túgel sózdi tyńdaýǵa joq qoı qazaq» dep­ jyrmen órnektegen sýreti aına-qatesiz kóz aldyńyzdan syrǵyp ótedi. Odan qala ber­di asabanyń pármenimen ádepsiz oıyndar uıym­dastyrylyp, daraqylyqty dáripteý jappaı sıpat alyp barady. Bárinen soraqysy –  tamashalap otyrǵan qaýymnyń mundaı sum­dyqtan shoshynbaýy, ezýleri eki qulaǵyna jet­kenshe máz-meıram bolýy. Ulttyq dástúrden qol úzý, bóten jurttyń tek jaman ádetterin úırenýden osyndaı kesapatty jaǵdaılar oryn alyp otyr. Mundaı toılardyń bolǵanynan bolmaǵany artyq-aý. Taǵy bir úırenshikti daǵdyǵa aınalyp bara jatqan jaman ádet – bes-altyda bastalýǵa tıis toı saǵat segizge, toǵyzǵa deıin jurtty tik turǵyzyp qoıyp, júıkeni juqartatyny. Laýazymdy bir qurmetti qonaqtyń keshigip kele almaı jatýyna qaraı toıdy keshiktirip bastaý, qalǵan halyqtyń ýaqytyn baǵalamaý – bylaıǵy jurtqa da sókettigi joq, úırenshikti qalyp. Jat ádetti osylaı únsiz, beıqam qabyldaı beretin bolǵandyqtan bolmysymyzǵa da ol tereńdep, dendep enip barady.

Sońǵy jańalyqtar

Keńeıtilgen alqa otyrysy ótti

Qoǵam • Búgin, 09:05

Erlikti el bilýi tıis!

Qoǵam • Búgin, 08:53

Sapardaǵy syr

Rýhanııat • Búgin, 08:51

Turǵyndar qaýipsizdigi – basty nazarda

Aımaqtar • Búgin, 08:47

Aǵalardyń jas shaǵy

100 • Búgin, 08:42

Aqańnyń amanaty

Rýhanııat • Búgin, 08:40

Taralym hám qaralym

100 • Keshe

Tarhan tekti redaktor

100 • Keshe

Júz jyl

100 • Keshe

Aldaǵy kúnderi aýa raıy qandaı bolady?

Qazaqstan • 20 Qarasha, 2019

Elbasy Joǵarǵy sot Tóraǵasyn qabyldady

Qazaqstan • 20 Qarasha, 2019

Tapa tal tústegi qaraqshylyq

Aımaqtar • 20 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar