Tarıh • 07 Qarasha, 2019

Urpaǵy uran etken Qojabergen

17 retkórsetildi

Abylaı zamanynda tarıh sahnasyna shyǵyp esimi el esinde qalǵan kesek tulǵalardyń biri – atalyq shejiresi on eki atadan turatyn Abaq kereıleriniń Shubaraıǵyr tarmaǵynan taraıtyn batyr – Qojabergen Jánibekuly (1698-1785).

Qazaqtyń birtutastyǵy men aman­dyǵy, irgesiniń bútindigi jolynda janyn qurban etken erlerdiń eńbegine tereńi­rek zertteýler júrgizip, súıegi jatqan jerlerin taýyp, rýhyna taǵzym etý ur­paqtar aldyndaǵy azamattyq borysh ekeni de belgili. Sol sebepti urpaqtaryna uran bolǵan Qojabergen batyr súıegi jatqan jer babalyq shejireler boljamy izimen jáne tarıhı naqty jazba derekterge súıene otyryp izdestirilgen-di. Shette júrgen urpaqtarynyń esin­de qalǵan shejire derekter batyrdyń súıegi «Qalbany jaılap, Ertisti kúzep, Tarbaǵataıdy qystap» júrgen tusta qalǵandyǵyn meńzeıdi. Júrgizilgen izdenister men etnografııalyq saýalnamalar nátıjesin júıeleı kelgende Qojabergen batyr zıraty Shyǵys Qazaqstan oblysy, Tarbaǵataı aýdanyna qarasty Tanamyrza eldi mekeniniń shyǵysynan aǵyp óter jańa Qarǵyba ózeniniń oń jaq qabaǵyndaǵy jardyń ústinen tabylyp otyr.

1756-1767 jyldar aralyǵynda hatqa túsken Sın patshalyǵynyń muraǵat qujattaryna úńilsek Qojabergen batyr men Jońǵar handyǵynyń sońǵy qońtaıshysy, hoıt noıany Ámirsana jaıly derekter kóptep kezdesedi. Qytaı qujattarynda Ámirsanaǵa qatysty qazaq bıleýshileriniń ustanymdary, Abylaı hannyń bıligindegi Orta júz rýlary mekendep júrgen jerler men saýda jáne dıplomatııalyq qarym-qatynastary jaıly qazaq-qalmaq, sın-qazaq arasyndaǵy jaǵdaılarǵa qatysty kóptegen tarıhı derekter kezdesedi. Osy qujattardyń birqatary biz sóz etip otyrǵan Qojabergen batyrǵa da arnalypty. Qujattardy mánjý-qytaı tilderinen aýdara otyryp ǵylymı aınalymǵa tarıh ǵylymdarynyń doktory Baqyt Ejenhanulynyń 2017 jyly jaryq kórgen «Qojabergen batyr» eńbegi atalǵan on bir jyl aralyǵynda oryn alǵan túrli oqıǵalardan tarıhı tyń maǵlumattar bere otyryp, reseı derekkózderi negizinde jazylǵan A.I.Levshınniń «Opısanıe-kazachıh ılı kırgız-kaısaskıh, ord ı stepeı», V.A.Moıseevtiń «Djýngarskoe hanstvo ı kazahı XVII-XVIII v.v» t.b. avtorlardyń jazbalarymen sol kezeńdegi oqıǵalardy sabaqtastyra qarastyrýǵa múmkindik týdyrady.

Astana qalasynda 2018 jyly Qoja­bergen Jánibekulynyń 320 jyl­dyǵyna oraı uıymdastyrylǵan «Uly dala batyrlary» atty dástúrli halyq­aralyq ǵylymı-tájirıbelik konfe­rensııanyń materıaldar jınaǵyn­da da atalǵan tulǵanyń júrip ótken joly jaıly kóptegen derekter talqylanǵan.

Aldaǵy ýaqytta izdenimpaz ǵalymdar eńbeginiń nátıjesinde osy bir kúrdeli kezeńge qatysty tarıhtyń tyń betteri ashylyp san alýan derektermen tolyǵa túseri sózsiz.

Joǵaryda atalǵan «Qojabergen batyr» eńbeginde ıeliginde kereı eliniń bir myń tútini bar Qojabergen jáne taǵy basqa batyrlardyń kórsetilgen ýaqyt ara­lyǵynda Sın shekara qyzmetin at­qarý­shylardyń qoqan-loqysyna qar­a­mas­tan, Tarbaǵataı taýynyń teris­keıi men kúngeıinde, Zaısan kóliniń mańyndaǵy jaıylymdyq jerlerde kóship júrgendigi jaıly derekter qytaı muraǵattarynda kóptep kezigetini aıtylady.

1771 jyly О́skemen bekinisinen Ertis ózeniniń arǵy betindegi Shar-Gýrban ózenine jáne atalǵan ózenniń joǵarǵy jaǵyndaǵy Bulanaı nemese Ulyny atalatyn jotaǵa, odan ári Bóken, Shegelek ózenderiniń joǵary jaǵyndaǵy shatqaldar men taǵy basqa jaıttardyń keıbirine qupııa tyńshylyq júrgizýge jiberilgen kazak atamany Voloshın basshylyǵyndaǵy toptyń derekterinde «...shildeniń 9-kúni Qarasý ózeninde túnep shyǵyp, tańǵy altylar shamasynda tegisteý kelgen taý betkeıimen júrisimdi jalǵastyrdym, ol aradan uzaǵannan soń, qolymnyń sol jaǵyndaǵy jeri jazyqtaý bolyp keletin bir qyrdy asyp saı arqyly Shar-Gýrban ózeni aǵyp jatqan alqapqa shyǵyp, sol arqyly Qyzyljar atalatyn tastaqty jerge bardym. Ol jerde kereı bolysynyń starshyny Qojabergen batyrǵa qarasty ulystary kóship júr eken. Olardan ótken soń bes arshyn jer júrip, atalǵan ózenniń boıyna tyny­ǵýǵa toqtadym jáne sol arada júr­gen eki starshyn Aralbaı batyr men Qazy­bek batyrdy ózime shaqyrdym, olarǵa ózim­niń arnaıy jiberilgendigimdi jáne barar baǵytymdy aıta otyryp, sóz ara­synda búlikshil-qalmaqtar (bul ara­da Edilden qashqan qalmaqtar jaıly aıtyp otyr. S.S.), qytaı men qazaqtardyń ken oryndaryn izdestirýi jaıly aqparattaryna barlaý jasadym», dep jazylǵan.

Atalǵan derekten 1771 jyldyń shil­desinde Qalba jotasynyń soltústik-batys silemi Qyzyljar taýy bókterimen Shar-Gýrban ózeni boıynda kereıdiń Qojabergen batyrymen qatar Qazybek, Aralbaı syndy starshyndar ózderine qarasty tútinderimen jaz jaılap jatqandyǵyn ańǵarýǵa bolady.

XIH ǵasyrdyń bas kezinde syzylǵan «Omby áskerı okrýginiń iri masshtab­taǵy áskerı-topografııalyq kartasy» atty qujat jer-sýdyń sol kez­degi ataý­larynyń berilýimen jáne keıbir ta­nymal adamdardyń beıitteri kórsetilýimen qundy.

 «...1790 jyldyń aıaǵynda Hanqoja sultannyń Shyńǵystaýdy qyryq jyldan asa ýaqyt mekendegen muryn-naımandaryn, Bopy sultanmen aradaǵy kelispeýshilik saldarynan ózgelerden bólip alyp, Qytaı shekarasyna qaraı Zaısan kóliniń mańyndaǵy jeti ózen boıyna qonys aýdarǵan» tusta naıman­nyń muryn eliniń negizgi quramy Jolymbet atasynyń bir tarmaǵy janaı rýyn atalǵan ólkege qonystandyrǵan Esenaman batyrdyń zıraty eski Qarǵyba arnasy boıynda turǵandyǵy joǵary­daǵy kartada kórsetilgen. Ol kezeńdi Qoqash qajynyń:

«Qarasý qur Qarǵyba qaldy Kóken,

Hanqoja, Esenaman qylǵan meken»,–dep jyrlaǵandyǵyn urpaqtary atalǵan batyr basyna qoıǵan tasqa jazypty. Biz sóz etip otyrǵan Qojabergen batyrdyń zıraty da sol tóńirekte jatyr. Oǵan túrli zertteýler nátıjesinde kóz jetkizdik.

Maqalamyzdyń taqyrybyndaǵy sın ımperatory Sıan-lýn (1736-1795) bedelin Abylaı men Qabanbaıdan keıingi batyrlardyń biri retinde tanyǵan, Abylaı sultannyń senimdi serigi bolyp, esimi keń kólemde el esinde saqtalǵan Qojabergen batyr kesenesi shyǵystyń kıeli jerleri kartasynyń qataryn tolyqtyra túsetindigine esh kúmán joq.

Jaýgershilik zamanda jaýǵa shap­qan­da arýaqty babalarynyń atyn atap urandap shabý úrdisi bertingi etnografııalyq kezeńdegi at jarysy, balýan kúresi tárizdi saıystarda da kórinis berip jatatyn. Urpaqtary teginde bar tekti atalaryn pir tutyp, babalarynyń jatqan jerin, atalyq shejiresin jatqa soǵyp, atadan balaǵa amanattap qaldyryp otyrǵan. Qıly zamandar, solaqaı saıasat saldarynan bilgenimizden jańylyp, ata-tekten shatasar kúndi de bastan ótkizdik. Atalar armany bolǵan táýelsizdiktiń aq tańy týyp, tarıhymyzǵa, babalarymyzdyń qıyn-qystaý kún keshe júrip ótken joldaryna jańasha kózqaraspen qarap, joǵymyz tabylyp, ketigimiz tola túsýde.

 

Serikbosyn SADYQOV,

Á.Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýtynyń ǵylymı izdenýshisi

 

ALMATY

 

Sýrette: joǵaryda atalǵan karta­nyń fragmenti men Qojabergen batyr beıitiniń qazirgi kórinisi (13.09.2019)

Sońǵy jańalyqtar

Túlkibasta «Ana men bala» monýmenti ashyldy

Rýhanııat • Búgin, 16:41

Termınge saýattylyq kerek

Qoǵam • Búgin, 15:33

Keńeıtilgen alqa otyrysy ótti

Qoǵam • Búgin, 09:05

Erlikti el bilýi tıis!

Qoǵam • Búgin, 08:53

Sapardaǵy syr

Rýhanııat • Búgin, 08:51

Turǵyndar qaýipsizdigi – basty nazarda

Aımaqtar • Búgin, 08:47

Aǵalardyń jas shaǵy

100 • Búgin, 08:42

Aqańnyń amanaty

Rýhanııat • Búgin, 08:40

Taralym hám qaralym

100 • Keshe

Tarhan tekti redaktor

100 • Keshe

Júz jyl

100 • Keshe

Uqsas jańalyqtar