Teatr • 08 Qarasha, 2019

Gılgamesh – Akkad-Shýmer eposynyń túrki álemimen baılanysy

30 retkórsetildi

Teatr – búgingi adamdardyń ómiriniń úırenshikti atrıbýttarynyń birine aınaldy. Kez kelgen adam teatr kassasyna kelip, bılet satyp alady. Belgilengen ýaqytta oıyn bastalyp, kórermen ózi qalaǵan qoıylymdy tamashalap qaıtady. Erteń de solaı. Búrsúgini de. Ol úshin teatr ómirdiń bólinbes bir bóligi. Qoǵam bolǵasyn, memleket bolǵasyn onyń teatry bolýy tıis. Adamdar buǵan ábden úırengen.

Al, ózi baýyr basyp, ómir­diń bólinbes bir atrıbýtyna aı­nalǵan sol teatrdyń ózi kún­­­de tamashalap júrgen dál osyn­daı halge jetýi úshin sol teatr­dyń myńdaǵan jyldyq qı­yn da qystalań joldan ótýine tý­ra kelgenin bireý bilip, bireý bil­meıdi. Oǵan oı jiberip te jatpaıdy.

Al, onyń tarıhy buralańdar men shyrǵalańdarǵa toly.

Biz búgingi maqalamyzda tea­tr degen ne jáne ol qalaı paıda boldy, nege paıda boldy, qan­daı qajettilikten paıda boldy, alǵashqy teatrlardyń sózin kim­­der jazdy? – Mine, osylarǵa sholý jasaımyz.

Qozǵaıtyn taqyrybymyz dra­­matýrgııa bolǵandyqtan biz eń áýeli Antıka dáýirindegi shyǵar­malardan bastaýǵa tıispiz. Biraq, dramatýrgııanyń atasy – sóz, anasy – ádebıet bolsa, biz adamzat tarıhynda aıryqsha oryn ala­tyn uly shyǵarmalardyń biri, bizdiń dáýirimizge deıin XXVI-XXVII ǵa­syrlarda paıda bolǵan eń al­ǵashqy ádebı shyǵarma – Qos ózen boıynda ómir súr­gen Shý­merler jyry – «Gıl­gameshten» bastaýdy jón kórdik. Árıne, ol dramalyq shyǵarma emes, ol – tasqa oıyp jazylǵan poema. Onyń oqıǵasy dramatızmge óte baı. Adam balasy qudaı­­lardyń túr-túrine qulaı sengen, tabıǵat qupııalary men ózgeristerdi ózderiniń aralarynda júrgen qudaılardyń qu­direti dep kámil senetin zamanda jazylǵandyqtan bul jyrda da adamdar men qudaılar ara­syn­daǵy san alýan qarym-qaty­nastar men qaqtyǵystar erekshe oqıǵalarmen baıandalady.

Áńgimeni shýmerler jyry «Gılgameshten» bastap oty­rýym­­nyń taǵy bir sebebi – onyń dala mádenıetimen tyǵyz baılanysty bolýy jáne basty ke­ıip­­kerdiń biri – Enkıdý mal ba­ǵyp júrgen dalanyń adamy bol­ǵandyǵy. Bul jyrdaǵy kóp­tegen adam attary kúni búgin­ge deıin qazaq arasynda jıi kez­desedi.

Ǵalym-zertteýshilerdiń aıtýynsha, Akkad-Shýmer jyryndaǵy mıfologııalyq keıipker–Gıl­gamesh ómirde bolǵan adam. Onyń ómirdegi prototıpi bizdiń era­myzǵa deıingi XXVII ǵasyrdyń aıa­ǵy men XXVI ǵasyrdyń basynda Shýmerlerdiń Ýrýk qalasynyń 1-dınastııasyn basqarǵan ámirshi. Ańyz-áńgimelerge qaraǵanda ol kóptegen uly erlikter jasap, 126 jyl ómir súripti. Ol ólgen soń Gılgameshtiń aty qudaılarmen teńestiriledi. Gılgameshtiń jo­­­ryqtary men ǵajaıyp erlik­teri jaıly epıkalyq óleń-jyrlar kóptep jazyla bastady. Solardyń ishinde bizge jetken tolyq nusqalardyń biri – Nınevı qalasynan tabylǵan osy ańyz-jyr. Bul jyr b.d. deıingi 7-ǵasyrda Nınevı qalasynyń bıleýshisi Ashshýrbanıpaldyń kitaphanasyna arnalyp syna jazýmen jazylǵan. Onda ámirshiniń shekten shyqqan erkin ómiri, qa­ýip-qaterlerge toly saparlary men bastan keshken shym-shy­tyryq oqıǵalary sýretteledi.

О́tken ǵasyrda shetel ǵa­lym­dary (Djordj Smıt, Leo­nard Výllı, Zenon Kosıdovskıı) Evfrat pen Tıgr ózeniniń boıyn­da arheologııalyq qazba ju­mystaryn júrgizip, 19-20 metr tereńdikte jatqan bútin bir qa­lanyń ornyn tapty. Bul ja­ńalyq búkil álemdi dúr sil­kin­dirdi. Osy kezge deıin jer be­tindegi órkenıetti hrıstıan di­ni­niń paıda bolýymen baılanystyryp kelgen jurt myna­daı jańalyqty óre turyp qar­sy aldy. Adamzat órkenıeti «Taýrat» pen «Injilden» bastaý alady dep kelgen qaǵıdanyń tas-talqany shyqty. Tipti, sol ilimniń negizi shaıqalyp qaldy. Akkad, Nınevı mádenıetiniń jo­­ǵary úlgide bolǵandyǵy, onyń barlyq qurylymdary je­­­­tilgen, gúldengen memleket bolǵandyǵy aıdan anyq dálel­den­di. Ári beriden soń, Taýrat pen injildiń búkil ıdeıasy men sıýjeti osy Shýmer elindegi ilim-bilimnen kóshirilip alǵandyǵy da dáleldendi. О́ıtkeni Babyl (Vavılon) qalasyndaǵy tutqyn evreıler qamaýdan bosap eline oralǵanda osy Taýrat pen injil­diń ıdeıasy men qaǵıdalaryn qosa alyp kelgen degen boljam bar.             

Shýmer halqyna jasaǵan ora­san zor jaqsylyqtary men tańǵajaıyp erlik isterimen qatar Gılgamesh shekten shyqqan sezim erkindigine berilgen bıleýshi retinde de belgili bolypty. Ol Ýrýk qalasyndaǵy qalaǵan áıel­­derin kezek-kezegimen sara­ıy­na shaqyrtyp alyp, olarmen qalaýynsha saýyq-saıran qurýdy ádetke aınaldyrady. О́z patshalarynyń bul sııaqty zor­­lyǵyna kóne almaǵan qala turǵyndary qudaılarǵa aryz aıtyp, ózderin mynandaı tırannan qutqarýdy surap, áldeneshe ret aryzdanady. Halyqtyń mundaı narazylyǵy adam jasaýshy Qudaı Arýdyń qulaǵyna jetedi. Ashý-yzaǵa mingen Qudaı-ana bal­shyqtan jabaıy adam jasap, oǵan Enkıdý dep at qoıyp, erkin dalaǵa jiberedi. Onyń oıynsha, Enkıdý Gılgameshti óltirýi tıis.

Enkıdý eń dalada ómir súrip, shóppen qorektenetin ári ań, ári adam keıpinde jaıylyp júre beredi. О́ziniń áý basta ne úshin jaratylǵanynan beıhabar alyp kúsh­tiń ıesi Enkıdý osylaısha túz ta­ǵylarynyń birine aınalady.

Kúnderdiń kúninde, Gılga­mesh eldi jalmap júrgen alyp ajdahany óltirip, úıine ábden qaljyrap kelip qatty uıqyǵa batady. Uıyqtap jatqan ol erekshe tús kóredi. Túsinde aspannan ǵajaıyp bir kıeli tas túsip, búkil Ýrýk halqy oǵan tabyna bastaıdy. Gılgameshke bul tas qatty unap, ol tasty úıine ákep, anasyna kórsetedi. Balasynyń túsin Qudaı-ana Nınsýn jaqsylyqqa joryp: «Jaqynda sen erekshe dos tabady ekensiń. Ol ekeýiń týysqandaı birge júretin bola­syńdar» deıdi.

Arada birneshe kún ótkende ańshylar Gılgameshke kelip dalada adam poshymdy jabaıy janýar paıda bolǵanyn, ol túz taǵylaryn ańshylardan qorǵap, ań aýlaýǵa kesirin tıgizip júr­genin aıtady. Onyń kózin qurt­pasa bolmaıdy degendi aıtady. Gılgamesh ony qolǵa túsirýdi oılap, ol úshin oǵan sylqym bir sulý áıeldi jiberedi. Enkıdý sylqym áıeldiń arbaýyna ońaı túse salady. Áıel ony azǵyryp, Ýrýk qalasyna ákeledi. Jabaıy adam qalaǵa kelip, adamdar ómi­rin kórip, adamdar jeıtin aspen tamaqtanyp, kenetten adam keı­pine túsedi. Sol kezde Gıl­gamesh óziniń qarsylasymen kezdesip, ekeýi aıqasqa túsedi. Olar uzaq alysady. Eki alyp birin-biri jeńe almaıdy. Ekeýiniń de kúshi teń eken. Sonan soń Gıl­gamesh pen Enkıdý dostasyp, Gılgamesh ony anasyna ertip keledi. Anasy Nınsýn ekeýin de balam dep sanaıtynyn aıtady.

Gılgamesh pen Enkıdý ta­laı-talaı erlikterdi birge jasap, elge qaýip tóndirip júr­gen qubyjyqtardy birge jeńip, Ýrýk hal­qynyń zor súıispen­shi­ligine bólenedi. Olar taý shyr­shalarynyń jemisin jan adamǵa tatyrmaı qorǵap júrgen surapyl ajdaha Hýmbabany, onan soń mańyna jan jolatpas alyp ógizdi óltiredi.

Akkad-Shýmer eposy «Gıl­gamesh» poema-dastan túrinde jazylǵanymen onyń oqıǵasy dramatızmge óte baı. Ejelgi Grekııa men Akkad-Shýmer mı­fo­l­ogııasynda ómirdiń árbir salasynyń bir-bir qudaılary boldy: kún qudaıy, teńiz qu­daıy, daýyl qudaıy, mahabbat qudaıy, ósimdik pen jan-janýarlar qudaıy. Kishi qudaı­lar men úlken qudaılar, qu­daılardyń kudaıy – Zevs bol­ǵany taǵy belgili. Dál osy Gıl­gamesh ómir súrgen zamanda Akkad-Shýmer ańyzy boıynsha Ishtar qudaı-áıel de ámirlik etken. Ol Gılgamesh zamanynda ómir súrgenmen, ol týraly bólek ańyz bar. Solaı bola tursa da, Ishtar osy Gılgamesh týraly epostaǵy oqıǵaǵa da aralasqanyn kóremiz.

Ishtar – mıfologııa boıynsha eń basty áıel táńirliginiń, sonymen birge jer betindegi jemis-jıdek pen egistik ataýly­nyń jáne mahabbat pen tán qushtarlyǵynyń qudaıy bolǵan. Ol mahabbattaǵy erkindikti qoldady. Mine, sol Ishtar kenetten Gılgameshke yntyqtyǵyn bildiredi. Biraq, Gılgamesh onyń ashyq mahabbatynan bas tartady.

Ishtar Gılgameshke óshigip, ony óltirý úshin dúleı kúshtiń ıesi Hýmbabany jibergen bolatyn. Sol Hýmbabany Gılgamesh pen Enkıdýdyń óltirgeni belgili. Bul oqıǵadan soń qudaılardyń bári birigip, Enkıdýdy óltirýge sheshim qabyldaıdy. Enkıdý kútpegen jerden ólim qushady. Mundaı ólimniń qaıǵysy Gıl­gameshti qatty qaıǵyrtady. Ol qaıǵydan qan jutyp, dala ke­zip, taý-tasty aralap, janyna jubanysh izdep ketedi.

Osyndaı sergeldeńniń kezin­de ol óziniń de máńgilik emes, aqyry bir kúni óletini jaıly oı­ǵa shomady. Adamdar nege óledi, qudaılar nege máńgilik degen suraqqa jaýap izdeýmen bolady. Sóıtip júrip, kún qudaıy Shamashanyń jerasty jolyna túsip, talaı taýlardan ótip, kenetten ǵajaıyp bir baqqa kezigedi. Biraq ol baqta qalmaı, ólim darııasynan júzip ótip, bir aralǵa jetip jaǵaǵa shyǵady. Bul aralda máńgi ómir súrýge ıe bolǵan Ýtnapıshtı ǵana turyp jatyr eken.

Gılgamesh onymen jolyǵyp, máńgi ómir súrýdiń syryn aıtyp berýin suraıdy jáne onyń máńgi ómir súrýge qalaı ıe bolǵanyn aıtyp berýin ótinedi. Ýtnapıshtı máńgi ólmeýshilikti jahandyq topan sýdan keıin alǵanyn, ony qudaılar jalǵyz ózine ǵana syılaǵanyn aıtady. Qoshtasarda Ýtnapıshtı Gılgameshke máńgi jastyqtyń gúlin usynady. Biraq, ol bul gúldiń qasıetin paıdalana almaıdy, onyń qolyndaǵy gúldi jylan urlap alady, al, jylan bolsa sol sátte eski terisin sypy­ryp tastap, jap-jas qalpyna qaıta túsedi.

Eshnársege qol jetkize alma­ǵan Gılgamesh saly sýǵa ketip, óziniń týǵan qalasy Ýrýkqa qur qol qaıtyp keledi.

Poemanyń basty ıdeıasy – adam Qudaımen eshqashan teńe­se almaıdy. Adam óziniń órshil eń­begimen, aqyl-oıynyń uly­lyǵymen ǵana máńgi ómir súredi.

Gılgamesh poemasynyń máń­gilik ómir týraly ıdeıasy ólim­­nen qashqan Qorqyt ata ıdeıa­­symen qatarlasyp jatqany da kóńil aýdararlyq ıdeıa. «Gıl­gameshtegi» jylan ólimnen qa­shyp, darııaǵa kilem tósep otyrǵan Qorqytta da bar. Tamaq ákep júrgen qaryndasynyń dor­ba­­syna jasyryn kirip, ol aqy­rynda Qorqytty shaǵyp óltiredi.

 Tildik uqsastyqtar

Shýmershe qazaqsha

Gýs

qus

Damýz

tamyz

Kar

qar, ury, qaraqshy

Ýsh

úsh (san)

Eren

óren, sarbaz

Ama

ana

Gene, ene

áıel

Ahý

aǵa

Ýzýk

uzyn

Eden

tómengi, jer

Gamıl

kámil

Azag

azab

 

 

Jyrda qazaq tiline uqsas basqa da sózder kóptep kez­desed­i. Demek, poemadaǵy tildik uqsas­tyqtar men salt-dástúr kórinis­teri – ejelgi Shýmerlerdiń túrki álemimen baılanysty bolǵanyn dáleldeı túsedi.

Tek jaýyn-shashyn men tabı­ǵat ózgeristeriniń ǵana qudaıy emes, erkin mahabbat pen ashyq sezimniń jaqtaýshysy Ishtar men Gılgamesh arasyndaǵy qarym-qatynastardan turatyn qaqtyǵystar men qyzǵanysh, ósh­pendilik, kek sııaqty oqıǵa júıesi óz aldyna bir hıkaıa. Ol jóninde jýyq arada pesa jazýǵa kirisý josparda tur.

О́liler álemi men tiriler álemin jalǵaıtyn oqıǵalar ańyz bolsa da tirshilik tylsymyn bi­lýge qushtarlyǵy artyp kele jatqan búgingi adamdar úshin ol da bir ǵajap dúnıe.

 

Dýlat ISABEKOV,

Jazýshy-dramatýrg, Memlekettik syılyqtyń laýreaty

 

Sońǵy jańalyqtar

21 jyl boıy qujatsyz júrgen

Aımaqtar • Keshe

VII PR forýmy Almatyda ótti

Aımaqtar • Keshe

Bas basylymnyń baıtaq belesi

Aımaqtar • Keshe

Qaıta oralǵan qumarshyq

Aımaqtar • Keshe

Termeshiler tereńnen terbedi

Ádebıet • Keshe

Haziretter qazynasy

Rýhanııat • Keshe

«Speshranda» saqtalǵan...

Rýhanııat • Keshe

Zań kerek!

Ekologııa • Keshe

El qurmeti erekshe

100 • Keshe

It júgirtip, qus saldy

Aımaqtar • Keshe

Senim hám serpin

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar