Ádebıet • 08 Qarasha, 2019

«Ǵasyr adamy» ataǵyn sýyq jaryqtyń paıda bolý tabıǵatyn anyqtaǵanym úshin berdi

151 retkórsetildi

Qaraǵandy ǵalymdary jaıly áńgimelegende aldymen «Uly matematıka kýrsy» dep qazaq tilinde tuńǵysh oqýlyq jazǵan Alashordanyń sońǵy tuıaǵy – Álimhan Ermekovti tilge tıek etemiz. Kómirden sıntetıkalyq munaı óndirýge qatysty jobany alǵash jasap, «Atan qomynda týǵan adam» atty tuńǵysh jınaǵyna professor Zeınolla Qabdolov «Selen men óleń» degen ataýmen alǵysóz jazǵan suńǵyla ǵalym Evneı Bóketovti aıtýǵa bolady. Sol irilerdiń laıyqty inileriniń biri, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory — Temirǵalı Kóketaı desek artyq aıtqandyq emes. Álemge áıgili ǵalym. 1999 jyly Ulybrıtanııanyń Kembrıdj ýnıversıtetiniń janyndaǵy Halyqaralyq geografııalyq ortalyqtyń sheshimimen «Ǵasyr adamy» ataǵyn alǵan tuńǵysh qazaq. Biz búginde ǵylymnyń nebir maıtalmandary, álem fızıkteri ashqan jańalyǵyn túgel moıyndaǵan, krıstaldardaǵy jaryqtyń tabıǵatyn zerttep, stýdent kezinde-aq, krıstaldy qoldan ósirgen dara tulǵa jaıly kóp bile bermeımiz. Jýyrda ǵalymmen emen-jarqyn áńgime-dúken qurýdyń sáti tústi.

– «Ǵasyr adamy» atanǵan tuńǵysh qazaqsyz. Áńgimemizdi osy ataqtyń ar­ǵy-bergi tarıhynan bastasaq? Kim­der usyndy sizdi? Bul ataqqa qol jetkizgen sheteldikterden kimder bar?

– Meniń jumysymnyń aty «Belsen­dirilgen keń aýqymdy krıstaldardyń absolıýttik spektroskopııasy» dep aı­ty­lady. Jalpy, túsinikti tilmen aıt­qanda «Ǵasyr adamy» ataǵyn sýyq ja­ryqtyń paıda bolý tabıǵatyn anyq­taǵanym úshin berdi. 1994 jyly úıge Kembrıdjden hat keldi. «Siz «HH ǵasyr­dyń ǵulama adamy» ataǵyna usy­nylǵan úmitkerler ishindesiz», dep. Bul bireýdiń meni qyljaqtap jazyp jiber­geni dep oıladym. Sosyn jyrtyp, laqtyryp jiberdim. Sol beti umytylyp qaldy. Arada eki aı ótti. Bir kúni taǵy hat kelip tur. Taǵy Kem­brıdjden. Qyzym birinshi hatqa jaýap jazǵan-jazbaǵanymdy surady. «Maǵan onyń ne keregi bar?», dedim qyzyma. Ol qoımaı, meniń fızıkanyń qatty deneleri boıynsha ashqan ǵylymı jańalyǵymdy aǵylshynshaǵa aýdaryp, salyp jiberdi. Sodan 1999 jyldyń shildesinde hat keldi. El-jurtqa aıtar-aıtpasymdy bilmeı oılanyp júrgende, álgi hat joǵalyp qaldy. Taǵy eshkimge tis jarǵan joqpyn. Bir kúni 1999 jy­ly jeltoqsannyń sońyna taman, as­pıranttarym bar, kafedraǵa kelgen hat­tardy qarastyryp otyrǵanbyz. Aspı­rantymnyń bireýi: «Aǵa, súıinshi», dep aıǵaı salsyn. Sóıtsek poshtamen «HH ǵasyrdyń ǵulama adamy» degen ataqtyń medali, dıplomy kelipti. Medali 300 gramm taza kúmisten jasalǵan. Bilýimizshe, bul ataqqa bes jyl boıy kimniń laıyq ekenin ábden tarazyǵa tartqan sııaqty. Sol kezdegi QarMÝ rektory Jambyl Aqylbaev bastap qýanyp, máre-sáre boldyq. Mundaı ataqtyń qalaı, kimderge beriletinin ol ýaqytta bilmeıtinmin. Sodan 1-2 jyldan keıin Máskeýde dúnıe­júzilik konferensııa boldy, sol jıynda Japonııadan kelgen bir professor maǵan kelip beıdjıkten esimimdi oqyp:

– Siz Kóketaevsyz ǵoı, quttyqtaımyn, ‒ dedi.

Ekeýmiz sóılese kele bul ataqqa meni 1994 jyly Japonııadaǵy Fızıka ınstıtýtynyń dúnıe júzi tanıtyn Teazava degen teoretık-fızıgi bastap, solar usynypty. Sheteldikterden basqa kimder baryn naqty bilmeımin, al Reseıden bir adam hımııa salasy boıynsha osy ataqqa qol jetkizdi. Jalpy Orta Azııa boıynsha Qazaqstannan osy ataqqa men ǵana ıe bolyppyn.

– Atyńyzdy álemge áıgili etken sol jumysty qysqasha túsindirip bere ala­syz ba?

– Meniń naqty shuǵyldanatyn salam Qatty dene fızıkasynyń ıondyq krıstaldar fızıkasy nemese olardy keń aýmaqty dıelektrıkter dep ataıdy. Sondyqtan eń negizgi sala ol lıýmınessensııa qubylysy. Bul óte qyzyq, ǵylymda da, bylaı da jaryq degen qubylysty adamzattyń barlyǵy biledi. Biraq onyń tabıǵaty degen óte kúrdeli nár­se. Lıýmınessensııalyq qubylys adam­zat balasyna budan 700 jyl buryn belgili bolǵan. Biraq áli túbine jettik deýge bolmaıdy. Lıýmınessenttik degen sózdi eldiń bári kórip júrgen «sýyq jaryq» degen sózben túsindirýge bolady. Jalpy, jaryq degen jylýmen baılanysty ekeni belgili. Siz qandaı deneni belgili bir temperatýrada qyzdyrsańyz ol jaryq shyǵarady, mynaý aǵash, kó­mir, temir barlyǵyn qyzdyrsańyz belgi­li temperatýraǵa barǵanda ol jy­lý shyǵa­rady, ıaǵnı ekinshi jaryq shyǵardy. Al lıýmı­nes­sensııalyq jaryq ol jylýǵa baılanysty emes, óziniń tabıǵatynyń ereksheligine saı, jylý bolmasa da shyǵara beretin qatty deneler bolady. Mysa­ly, denelerdi -273 gradýsqa sýytsań ol dene lıýmınessensııa jaryǵyn shyǵara beredi. Oryssha «holodnoe svechenıe» degen sol.

– «Ǵasyr adamyna» alǵashqy matematıka, fızıka páninen sabaq ber­gen ustazdyń esimi kim?

– Men jalpy 4-synyptan 10-synypqa deıin Almatyda oqyǵan adammyn. Ataqty №12 mekteptiń oqýshysy boldym. Meni fızıkaǵa baýlyp úıretken Nur­manov degen muǵalim. Odan keıin Abaı atyn­daǵy pedagogıkalyq ınstı­týty­na tústim. Munda kelgen ýaqytta fızıkaǵa baýlyǵan, úıretken Tókesh Ábdisadyqov degen úlken ustaz boldy. Ol kisi ýaqytynda KSRO Ǵylym aka­demııasynyń prezıdenti Sergeı Ivanovıch Vavılov degen akademıktiń oqýshysy bolǵan eken. Sol aspırantýrasynda oqyp júrgende bir jyldan keıin Tókesh Ábdisadyqulynyń ákesi óte baı kisi bolǵan eken, sony mundaǵylar bilip qoıyp «munyń ákesi baı bolǵan, handyqqa talasqan» dep ana jaqqa jazyp, partııadan shyǵaryp, jumystan qýyp, aspırantýradan shettetip bir aýylǵa muǵalim qylyp jiberedi. Keıin bári basylǵannan keıin qaıta KazPI-ge kelip muǵalim bolyp, Lenıngradqa baryp Vavılovtyń oqýshysy Kımment degen professor bul kisini qaıtadan ǵylymı jumysqa alady. Sodan kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan adam. Fızıkaǵa baýlyǵan taǵy bir ustazym Tartý ýnıversıtetinde Cheslav Bronıslavovıch Lýshık degen ǵalym, búkil dúnıe júzine belgili Estonııa Ǵylym akademııasynyń akademıgi. Men sol jerde 2 jyl synamadan óttim, 3 jyl aspırantýrada oqyp, bas-aıaǵy 5 jylda meni ǵalym qylyp tárbıelep, ǵylym degen alyp muhıtty sana-sezimime quıǵan adam.

– Evneı Bóketovpen QarMÝ-dyń qabyrǵasyn qatar qalaǵan ǵalymnyń biri ári biregeıisiz. Ebekeń jaıly egjeı-tegjeıli áńgime órbite ketseńiz?

– О́mirimde Ebekeńnen artyq adamdy men kórgenim joq. Ǵylym jaǵynan da, óner, ádebıet, adamgershilik, qysqasy qaı jaǵynan alsań da Ebekeń adamzattyń bir keremet qubylysy ǵoı dep oılaımyn. Birde ýnıversıtetimizdiń ǵylymı jumystar jónindegi prorektory bir jaǵdaımen qyzmetinen bosady.

Ebekeń rektor birden:

– Teme, seni ǵylymı jumystar jó­nin­degi prorektorlyqqa usynýdy oılap otyrmyn, – dedi.

Oqys usynysqa júregim daýalamaı: – Senimińizge kóp rahmet. Men prorektor bolmaı-aq qoıaıyn. Basqa azamattar bar ǵoı. Kafedramyz jańa qurylyp jatyr, – dedim. Mundaı jaýapty qyzmet úshin áli jas ekenimdi de bildirdim.

Rektor az-kem oılanyp otyrdy da: – Bolmaıdy. Aıtqan sebepterińniń bi­re­ýi de oryndy emes. Jaspyn deısiń. Ana jyly Qanekeń (Sátbaevty aıtyp otyr) meni de osylaı shaqyryp alyp, Qaraǵandyǵa, jańa qurylyp jatqan ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna dırektor etip jibergende 34-35-terde ǵana bolatynmyn. Qazirgi seniń jasyń, qabiletiń jetedi, kórip júrmin. Kómektesemiz. Jumystan syrǵaqtaı berýge bolmaıdy. Qıynshylyqtan qashpa. Bul orynǵa talasyp araǵa kisi salyp júrgender kóp. Qolyńnan keledi, men senemin.

Ebekeń kesimin aıtyp baryp toqtady. Eń aýyry «senemin» degen sózi boldy. Zady, qazaqtyń osy bir «senim» degen sóziniń qudiretin túsinip boldyq pa? Joqty bar qylatyn, bolmasty boldyratyn senim emes pe? Senim arqalaǵan azamat basyn oqqa tigedi, janyn otqa salady, ózińe-óziń senimdi bolsań, basqanyń senimine ıe bolsań, boıyńa qýat, oıyńa qanat bitedi. Meni qınatqan da shıratqan da ardaqty aǵanyń senimi edi.

Ebekeń – ýnıversıtettiń ǵana emes, biz sııaqty ǵalymdardyń da irgetasyn qalaýshy tulǵa deýge bolady. Ebekeń týraly birneshe maqala jazdym, endi bir kitap jazsam ba degen oı bar.

– Qansha ǵylym doktoryn tárbıe­ledińiz?

– Meniń jetekshiligimmen 32 ǵylym kandıdaty, 8 ǵylym doktory jáne 2 PhD doktory dıssertasııalaryn qor­ǵady. Olardyń kóbi elimizdiń ýnıver­sıtetterinde, tórteýi Izraılde, beseýi Germanııada, ekeýi Qyrǵyz elinde, bireýi О́zbekstanda jemisti eńbek etip júr.

– Qazaq tili ǵylym tiline qansha­lyqty yńǵaıly?

– Qazaqtyń tili jalpy, ǵylym ǵana emes, búkil dúnıe júzine belgili, eń shyraıly da, shuraıly baı til. Ǵylymda qazaq tilin erkin qoldanýǵa bolady. О́z tájirıbemnen aıtaıyn, fızıka ǵylymyn qazaq tilinde múltiksiz paıdalanýǵa esh­qan­daı bóget kezdestirmeısiz. Naǵyz yń­ǵaıly til bolyp esepteledi.

Qazaq tili orys tilinen áldeqaıda baı til. Ǵalymdardyń aıtýy boıynsha, bú­kil tildik qoryn jınaǵan ýaqytta aǵyl­shyn tilinde 600 myń sóz bar eken. Al qazaq tilinde áli jınalyp bitpegen. Ǵylym akademııasynyń qorynda qazirge deıin jınalǵan 2,5 mıllıon sóz bar eken qazaq tilinde. Qazaqtyń tili qandaı ǵylym bolsa da keremet, jaqsylap túsindirip qoldanýǵa yńǵaıly til. Men ony jaı aıtyp otyrǵanym joq. Qazaq sovet ensıklopedııasynyń kitap bolyp shyqqan 12 tomy bar, sonyń birinshi tomynan bastap 12 tomyna deıin atalǵan ensıklopedııaǵa eńbek ettim. 1971 jyldan bastap júzge taıaý maqala jazdym, sol sebepti ony jaqsy bilemin. Sondaǵy maqalalardy qazir oqyp kórseńiz keremet jazylǵan. Keıin orystardyń ımperııalyq saıasatynyń nátıjesinde bizdiń til aıaqastynan jaramsyz bolyp, jalpy otbasynda ǵana qoldanylatyn aıasy tar til bolyp shyǵa keldi. Keńes ókimeti tusynda tilge shyn jany ashyp, eshkim kóńil bólgen joq. Tipti qazaq ǵalym­dardyń ózderi de, bári de oryssha oqyp, oryssha ýnıversıtet bitirgen adamdar retinde ana tiline alańdaı qoımady.

Jalpy, termın degen ýaqytta, bú­ginge deıin sol sharýamen ylǵı fılologııa ǵylymdarynyń mamandary aınalysady. Termındi jasaıtyn fılolog ǵalymdar emes, árbir salanyń óz ǵalymdary bolýy kerek dep oılaımyn. Mysaly, fızı­kanyń termınderin fılologtar emes, fızık­ter qurastyrýy kerek, biraq ony orys, qazaq tilderine jetik, saýatty maman júıelese jón. Bylaısha aıtqanda, termın qurastyrýshy adam úshqyrly maman ıesi bolǵany durys. Jalpy, qazaq tili ǵylymı tilge, jaratylystaný ǵylymdaryna jaramaıdy degen sóz qate, múldem durys emes. Meniń úsh aspırantym taza qazaq tilinde dıssertasııa jazdy. Almatylyqtar da, astanalyqtar da biledi.

Qazaq tili ǵylym tiline jaramsyz degen sóz qazaq tilin mensinbeıtin adamdar­dyń aıtqan shala pikiri. Adamnyń qandaı kúı-jaıy bolsa da, sony kórsete alatyn til. Sonda sózdik qorynda 2,5 mıllıon jeke sózi bar dúnıe júzindegi eń baı til ǵylym tiline jaramasa ne bolǵany? Sheteldiń barlyq ǵalymdary aıtyp júrgendeı, sondaı áýendi, sondaı tamasha, ádemi til – meniń tilim.

– Shyńǵys Aıtmatov shetelge shyq­­qanda qundy eki jádigerdi ja­ny­nan tastamaıdy eken. Biri – áıgili «Manas» jyry, ekinshisi – «Abaı joly» deıdi. Siz shetelge qazaq­tyń qandaı jádigerin tanystyryp júre­siz?

– Tartý ýnıversıtetinde 8 til bile­tin fılologpen tanysqanym bar. On toǵy­zynshy til retinde qazaq tilin meńgere bastady. Lenıngrad kitaphanasynan akademık N.Saýranbaevtyń ilgeride shyqqan kitabyn taýyp alyp, sonymen til syndyryp júrdi. Men ol stýdentke «Abaı jolynyń» qos kitabyn syıladym. Ol álgi kitapty tolyq oqyp shyǵyp, qazaq tiliniń qudiretine qurmetiniń tipti arta túskenin aıtty. «Abaı jolyn» aýdarma arqyly oqyǵan basqa halyqtar qazaq dúnıetanymyn báribir tolyq túısine almaıtynyna atalǵan romandy ózim ádeıi eki márte oryssha oqyp shyqqan kezde túsindim. Bir estonnyń «Abaı jolyn» qazaqsha oqýyna sep bolǵanyma ózimdi baqytty sezinemin. Jalpy, «Abaıdyń» eki tomdyǵy, óleńder jınaǵy men qara sózderi ómir-baqı qaltamda júredi.

2006 jyly ǵoı deımin, ana tilimizdiń rýhyn bıiktetip, óz tilimde Oksfordta 70 professordyń aldynda dáris oqýǵa bekindim. Dáristi qazaq tilinde oqýǵa qansha nıettensem de, fızıka salasynyń qazaq-aǵylshyn tárjimasy bir júıege kelmegendikten amalsyz orys tilinde júrgizýge týra keldi. Sonda ǵylymı jetekshim Cheslav Lýshık bul jetistigimdi estigende qońyraý shalyp: «Uly orystyń ózi Oksfordta dáris oqyǵan joq. Sen Oksford ýnıversıtetinde dáris oqyǵan tuńǵysh qazaqsyń!», degen edi. Qazaqty shetelge osylaı da tanytqym kelgen kezder boldy.

– Qazirgi bilim salasyndaǵy refor­malar­ǵa, ózgeristerge kóńilińiz tola ma?

– Kóńilim múldem tolmaıdy. Táýel­sizdik alǵaly beri Bilim jáne ǵylym mınıstri 14-15 ret aýysty ǵoı deımin. Jalpy, adam balasyna áke-sheshesinen keıingi qymbatty adam ol – muǵalim. Dúnıe­degi eń qymbat kapıtal ol – jas adam. Ony tárbıeleýge ketken aqsha ese­simen qaıtady. Bilimi, ǵylymy, rý­hy tómen el, eshqashan órkendemeıdi. Son­dyqtan ustazdardyń bedelin eń joǵarǵy satyǵa kóterip, jalaqylaryn jarty mıl­lıonǵa deıin jetkizý kerek.

Ekinshi mańyzdy másele tárbıege asa zor kóńil bólinýi kerek. Men Japonııada 5 ret boldym, olar on eki jasqa deıin 4-aq pán oqıdy. Ol tórt pán mynalar: japon tili, tarıhy, mádenıeti jáne salt-dástúri.

О́z ata-anasyn, elin, halqyn, otanyn jan-tánimen súıgen, qurmettegen, ol úshin janyn pıda etetin adam ǵana búkil adamzattyq deńgeıde kóterile alady. Namysty oıatýdyń eń mańyzdy sharasy – mektepte tárbıe jumysyn jandandyrý.

Elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń barlyǵy ýnıversıtet mártebesine ıe boldy. Buryn eki-aq ýnıversıtet bolatyn edi. Ýnıversıtet degende onyń máni, aty aıtyp turǵandaı ámbebap, kóptegen mamandyǵy bar keshendi oqý orny. Bizdegi pedagogıkalyq, polıtehnıkalyq taǵy basqa ınstıtýttar bir-eki jańa mamandyqtardy ashty da bári ýnıversıtet bolyp shyǵa keldi. Olardyń sanyn qysqartyp qazirgi tańda sabaq berip jatqan 150 joǵary oqý ornynyń 30-40-yn qaldyryp, qalǵanyn jabý kerek. 18 mıllıon halyqqa 30-40 joǵary oqý ornynyń ózi kóp. Qazir ekonomıka, zańger mamandyqtaryn bitirgenderdiń sany bir orynǵa 15-20-dan keledi deıdi. 50 mıllıon halqy bar Anglııada 20 shaqty ǵana ýnıversıtet bar.

Birde Japonııadan kelgen sheteldik árip­tesim: ‒ Qazirgi bilim júıelerińiz qalaı, – dep surady. Aıttym:

‒ Bizdiń júıe Bolon ádistemesine kireıin dep jatyr, soǵan áreket etip jatyr, ‒ dep. Sonda ol kisi:

‒ Biz de eptep oqý júıesin jańar­taıyq, reforma jasaıyq dep jatyrmyz. Bizdiń reforma Keńes Odaǵynyń 1950-1960 jyldaǵy oqý júıesine negizdelýde, ‒ dedi.

‒ Mektepke oqýlyq jazyp jatyrsyń­dar ma? ‒ degende:

‒ Jazý qıyn. Peryshkın degen avtor­dyń kitabyn japon tiline aýdaryp jatyrmyz, sodan oqıtyn bolamyz. Biz zerttep bilip sondaı qorytyndyǵa keldik, ‒ dedi.

Men Qaraǵandyǵa kelgennen keıin, bul Peryshkınnyń nesi artyq dep qazirgi shyǵyp jatqan oqýlyqtarmen salystyryp qaıta oqyp shyqtym. Sóıtsem, shynynda da 1950-1960 jyldary shyqqan Peryshkın oqýlyǵy qazirgiden áldeqaıda artyq eken.

–Týyp-ósken ataqonysyńyz – Jańa­arqa. Taıaýda myń kúbiniń kúr­pili men kúmbiri Uly daladaǵy kósh­peli rýhymyzdy oıatqandaı ǵajap qubylys boldy. Jańaarqanyń qy­myzy jaıly aıtyńyzshy?

– Dál qazirgi Jańaarqa aýdanynyń aımaǵyna Kókshetaý, Aqmola jaqtan kele jatqan bolý kerek, Asan qaıǵy Esenniń boıyna jetip ‒ «Shirkin, Esen attyń saýyryna syımaısyń-aý, alty kúnde at semiretin jer ekensiń», depti jaryqtyq. Esenniń boıy degenińiz Imanaq taýynyń baýyrynan 15-20 shaqyrym jerdegi tamasha, shyraıly aımaq. Esennen shyqqannan soń 40-50 shaqyrymnan keıin qazirgi Atasý ózenine kelip, boı jazyp, ózen sýynan qana iship turyp, «Sarysýdyń saýmal tatıtyn sýyndaı emes, sýdyń atasy munda eken ǵoı» degen. Sol ýaqyttan bastap Atasý ózeni atanyp ketipti. Mine, meniń týǵan jerim Jańaarqa uly babamyzdyń dýaly aýzyna bir ret emes, eki ret iligipti.

Ár adamǵa týǵan jeri qymbat. Onyń ishinde «Sáken» degen sovhozdan, 80 shaqyrym jerde Qyzylaǵash degen jerden artyq jer joq. Jańaarqa jylqyly aýdan ǵoı. Bir baýyrymyzdyń 5 myń jyl­qysy Aqdala degen jerde jatsa, 10 myń jylqysy bar bir baýyrymyz Jańa­arqanyń ekinshi bir qıyrynda jylqy qaıyrady. Sondyqtan mundaı ólkeden myń kúbi taýyp alyp, ony bir mezette pisý qatty tańǵalatyn sharýa da emes dep oılamyn. Álem biraq qatty tańǵaldy.

– Rýhanı aǵaly-inili, qazaqqa qatar qyz­met qylǵan Aqseleý Seıdimbek dosyńyz bolypty. Aqań jaıly aıtyp berińizshi?

– Sekseninshi jyldardyń bas kezi bolatyn. Bir kúni Aqseleý Almatydan telefon shalyp, amandyq-saýlyq suraǵan soń: «Temeke, men «Bilim jáne eńbek» jýrnalyna bas redaktor boldym. Baıaǵy aıtqan máseleńizdi endi ózińiz bastańyz», dedi. Men: «Ol qandaı másele? Oıyma túspeı turǵany», dedim. «Osydan biraz jyl buryn QarMÝ-de «Bilim jáne eńbek» jýrnalynda fızıka týraly eshteńe jazylmaıdy dep synap edińiz ǵoı. Mine, endi sizge qolqa salyp, ózińiz zerttep júrgen krıstaldar týraly oqýshyny qyzyqtyratyndaı maqala suraımyz» deıdi kúlip. Keıin bul jýrnal «Zerde» bolyp ózgerdi. Aqseleýdiń eńbegi sińgen osy jýrnaldan qashanda qazaqtyń qasıeti ańqyp turýshy edi. 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisinen keıin, bireýlerdiń qara nıeti kesirinen abzal azamat ornynan alyndy. Qazaqtyǵy úshin...

Aqseleýdiń belgilegen josparla­rynyń, oılaǵandarynyń quryǵanda jartysy iske asqanda, urpaǵymyz ulttyq tárbıe, bilim alyp, qoǵamda oń ózgerister qazirden áldeqaıda kóp bolýshy edi dep oılaımyn.

Bir tańǵalǵanym, osyǵan deıin oıyma kelmese kerek, fızıka, matematıka pánderi arqyly da jastarǵa ulttyq tárbıe sińirýge bolady eken. Jalpy, qaı salada júrseń de qazaq múddesin oılaı júrýdi Aqańnan úırendim. Eń qarapaıym mysal: matematıkada beriletin «A pýnkti men V pýnktiniń arasy neshe shaqyrym» de­­gen eseptiń mátinin «Qarqaraly men Baıan­aýyl­dyń araqashyqtyǵy», «Je­tisaı men Qarataýdyń arasy» nemese «Ulytaý men Arqalyqtyń ara­qa­shyq­­tyǵy qansha?» dep ózgertip, esep shy­ǵaryl­sa, oqýshynyń Otanǵa, el men jerge degen súıispenshiligi artyp, tanym kók­jıegi keńeıetini anyq.

Aqseleý tańǵalarlyq talant edi, bas­qasyn aıtpaǵanda, ol eki-aq ánimen kompozıtor retinde tarıhta qaldy, al onyń shyqpaǵan ánderi qanshama bolatyn.

‒ Mynalardy nege shyǵarmaısyń? ‒ degende:

‒ Onsha emes qoı deımin bul án, bul ánderdi shyrqaıtyn adam da bolmaı júr ǵoı, ‒ deıtin. Ol ánder arhıvte bar shyǵar. Halyqqa jetpegen, aıtylmaǵan 10 shaqty áni bar. Ol sondaı-aq ózin eshqashan ǵalymmyn dep oılamaǵan adam. Alaıda nebir ótirik ǵalymdar aqylǵa syımaıtyn «ataq-abyroı» alyp, jolyn kese bergennen keıin doktorlyqty 6-aq aıda, kandıdattyqty 2-aq aıda jazdy.

‒ Endi qazir nemen shuǵyldanyp jatyrsyz?

‒ Qazir biraz jasqa keldik, ýnıversıtette professor bolyp eptep ju­mys istep jatyrmyz, baıaǵyda ash­qan ǵy­lymı-zertteý ınstıtýtymyzdy jan­dan­dyrǵymyz keledi. Keıingi kezde qazaq tilimen, termınderimen shuǵyldanyp júrmin. Qazaqtyń 20 myń sózi jáne sóz tirkesi qamtylǵan oryssha-qazaqsha sózdik jasap qoıdym, endi ony basyp shyǵarý kerek, baspaǵa daıyndaý kerek.

– Áńgimeńizge rahmet.

 

Áńgimelesken

Mıras ASAN,

«Egemen Qazaqstan»

 

Sońǵy jańalyqtar

Keńeıtilgen alqa otyrysy ótti

Qoǵam • Búgin, 09:05

Erlikti el bilýi tıis!

Qoǵam • Búgin, 08:53

Sapardaǵy syr

Rýhanııat • Búgin, 08:51

Turǵyndar qaýipsizdigi – basty nazarda

Aımaqtar • Búgin, 08:47

Aǵalardyń jas shaǵy

100 • Búgin, 08:42

Aqańnyń amanaty

Rýhanııat • Búgin, 08:40

Taralym hám qaralym

100 • Keshe

Tarhan tekti redaktor

100 • Keshe

Júz jyl

100 • Keshe

Aldaǵy kúnderi aýa raıy qandaı bolady?

Qazaqstan • 20 Qarasha, 2019

Elbasy Joǵarǵy sot Tóraǵasyn qabyldady

Qazaqstan • 20 Qarasha, 2019

Tapa tal tústegi qaraqshylyq

Aımaqtar • 20 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar