Ekonomıka • Keshe

Boryshqa belsheden batpaý úshin…

76 retkórsetildi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Jol­daýynda ekonomıkadaǵy túıtkildi máselelerdiń biri retinde kredıt berý kóleminiń jetkiliksizdigin atap ótip, qaryz alýshylardyń sapasyna qatysty másele men kredıt qarajaty qunynyń shamadan tys artyp ketkenin synǵa alǵan bolatyn. Prezıdenttiń aıtýynsha, sońǵy bes jyl ishinde zańdy tulǵalarǵa, sondaı-aq shaǵyn jáne orta bızneske berilgen kredıttiń jalpy kólemi 13 paıyzdan asa qysqarǵan.

Osy oraıda Q.Toqaev áleýmettik álsiz toptardyń tym kóp nesıe alýy shu­ǵyl sharalar qabyldaýǵa alyp kelgenin atap ótken-di. Iаǵnı memleket tarapynan atalǵan sanattaǵy azamattardyń boryshyn jeńildetý maqsatynda belgili bir somasy bıýdjet esebinen ótelgeni, so­nymen birge ataýly áleýmettik kó­mek kólemi ulǵaıtylǵany belgili. Ra­syn­da, Memleket basshysy aıtqandaı, aq­sha-kredıt saıasaty tıimdiliginiń jet­kiliksizdigi el ekonomıkasynyń damýyn tejeıtin sebeptiń birine aınalyp otyr. Osy negizde Úkimet pen Ulttyq bankke ekinshi deńgeıli bankter aktıvteriniń sapasyna táýelsiz baǵalaý júrgizý jumysyn aıaqtaý qajettigi tapsyrylsa, eldegi shaǵyn nesıe berý uıymdarynyń qyzmetine qatysty da qordalanǵan máseleler sheshimin kútip tur.

Aıtalyq, Ulttyq banktiń málime­tin­she, elimizde 5 mıllıon qazaqstan­dyq­tyń moınynda 4 trıllıon teńge qaryz bar. Iаǵnı ár boryshkerge shaqqan­da bir adamǵa orta eseppen 800 myń teń­geden keledi. Osy oraıda aıta kete­tin túıtkildi máseleniń biri, keıbir mık­ro­qarjy uıymdarynyń nesıe mólsher­lemesi 1 myń paıyzǵa deıin ósken.

Elimizdegi shaǵyn nesıe uıymdary 2014 jylǵa deıin bólek quqyqtyq keńistikte qyzmet kórsetip kelgen bola­tyn. Sondyqtan olardyń qyzme­tin Ulttyq bank tarapynan retteý maq­satynda bes jyl buryn qabyl­danǵan zań boıynsha barlyq shaǵyn nesıe uıymdary qaıta tirkeýden ótip, qar­jylyq uıym mártebesin alýy min­detteldi. Qaıta tirkelý barysynda Qazaqstandaǵy 2 myńǵa jýyq shaǵyn nesıe uıymynyń sany sırege­nimen, olardan jyldam nesıe alý­shylar qatary kemimedi. Ulttyq banktiń sol tustaǵy basshysy onyń sebebin tutynýshylardyń qarjy­lyq saýatsyzdyǵynan, sondaı-aq termın­derdiń uqsastyǵynan kórip, shaǵyn nesıelik uıymdar ataýyn shaǵyn qar­jy­lyq uıymdar ataýyna aýystyrýdy qolaı kórgeni esimizde. Alaıda, sodan beri bes jyl ótse de qaryzǵa ıek artýshylar qatary tómendemeı otyr.

Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Oleg Smolıakov jyl basynda onlaın-kredıt beretin uıymdardyń kóbeıip ketkenin, olar jalaqy alǵanǵa deıin qaryz usynatynyn, osy shaǵyn nesıelerdiń joǵary mólsherlemesi halyqty qaryzǵa belshesinen batyryp jatqanyn jetkizgen-di. Osy oraıda keler jyldan bastap kúshine enetin qarjy naryǵy men mıkroqarjylandyrý qyzmetin retteý boıynsha keıbir zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jobasynda shaǵyn nesıe berýde birqatar shekteý engizý josparlanyp otyrǵany aıtylǵan bolatyn. Máselen, endi qaryzdy qaıtarý merzimi ótip ketken azamattarǵa kredıt berilmeıdi, sondaı-aq kredıt somasynyń shekti mólsheri bekitiledi.

Ulttyq bank mamandarynyń aıtýynsha, sondaı-aq shaǵyn nesıe uıymdary tarapynan kredıttik bıýroǵa tıisti aqparat jetpeıdi. Bul nesıelendirýdegi qarjylyq qaýip-qaterlerdi zerdeleýge tosqaýyl bolyp otyr. Qarjylyq esep aýdıtiniń júrgizilmeýi de tabysty jasyryp, salyqtan jaltarýǵa múmkindik beredi.

Osy rette shaǵyn nesıeleý naryǵynda 10 jylǵa jýyq qyzmet kórsetip kele jatqan Tas group kompanııasynyń negizin salýshy ári jetekshisi Dýlat Tástekeevten atalǵan zańnamanyń shaǵyn nesıe berý naryǵyna áseri qalaı bolatyny jóninde suraǵan edik.

– Jalpy, nesıe – qazaqstandyqtar úshin jańa ónim. Sebebi keńes ókimeti kezinde qarapaıym halyq negizinen nesıe alǵan joq. Táýelsizdik alǵan kezde ǵana batys qoǵamynan nesıe uǵymy ene bastady. Mysaly, buryn bankterdiń barlyǵy memlekettiki bolsa, endi jeke bankter paıda bolyp, nesıe berý bastaldy. Nesıe jeke jáne zańdy tulǵalarǵa berilse, zańdy tulǵalarǵa beriletin nesıeniń ózi shaǵyn jáne orta kásipkerlik, sondaı-aq iri kompanııalarǵa beriletin korporatıvtik nesıe bolyp bólinedi. Sol kezde halyqtyń qarjylyq saýatynyń bolmaýy úlken boryshkerlerdiń paıda bolýyna ákelip soqty. Ekonomıka quldyraǵan kezde nesıeniń jyldyq paıyzy 400-600 paıyzǵa deıin ósken sátter de ótti. Biraq osy nesıeni de alyp, paıda taýyp úlgergender boldy. О́ıtkeni naryq ashqursaq edi. Sol kezde shet elden taýar ákelý, kedendik baj salyǵyn tóleý, óndirýshilermen esep aıyrysý úshin aqsha qajet bolatyn. Sondyqtan jylyna júzdegen ese ósimi bolsa da, olar paıda taba bildi. Osy arqyly halyqta «kredıt» degen tegin aqsha eken, alýǵa bolady eken» degen uǵym qalyptasty. О́ıtkeni alǵashqy kezde 1 dollardyń baǵasy 4 teńge shamasynda boldy ǵoı. Iаǵnı nesıege alǵan 400 teńgeni taýarǵa aınaldyryp, bir jyldan keıin qunyn joǵaltqan kezde bankke qaıtaryp bere salý ońaı boldy. 2000 jyldardan keıin nesıe baǵasynyń túsýi nátıjesinde halyqtyń kóbi kredıt aldy, – deıdi kásipker.

Dýlat Tástekeevtiń aıtýynsha, «kredıt» degen sóz latyn tilinen aýdarǵanda «senim» degen maǵynany beredi. Iаǵnı alǵan aqshany qaıtarýǵa senim bildirý. Jalpy «kredıt – jaman» uǵym bar. Kredıt qaı kezde jaman bolmaq? Eger kredıt alǵan adam óz kúsh-qaıratyn durys anyqtap almaı, óteýge qınalatyn bolsa, árıne, keri áseri kóp. Al boryshker kredıtti merziminde tólep, jaba alatyn jaǵdaıy bolsa, jaqsy jaǵy da bar. Bul álemdik ekonomıkada bar qural. Osy arqyly batys elderi ekonomıkasyn damytyp otyr. Máselen, men jınaǵan aqshama úı aldym, taǵy bir jumyspen aınalysqym keledi. Biraq jıǵan-tergenimdi úıge salǵannan soń qoldaǵy aqsham jumys istemeı qaldy. Bul aqsha jumys istegen kezde taǵy tabys tabýǵa bolar edi. Osy arada kredıt paıda bolady. О́ıtkeni aqshasy bar ınvestorlar kásipkerlerge, jeke tulǵalarǵa jeke múlkin kepildikke ala otyryp, kredıt beredi. Eger nesıeni elimizdegi sııaqty toıǵa jumsap jibermeı, balasyna kólik alyp bermeı, ústinen tabys tabatyn naqty baǵytqa jumsasa, paıdasy bolar edi. Onyń jaqsy men jaman jaǵyn salystyrýda qarjylyq saýat úlken mańyzǵa ıe. Biz osy turǵyda tyǵyryqqa tirelemiz. Qarjylyq jaǵdaıyn tolyq baǵalaı almaıtyn adamdar kredıtin óteı almaıdy. Bul – Qazaqstandaǵy ǵana emes, álemdegi qubylys. Sondyqtan keı dinde qaryzǵa shekteý qoıylǵan. Mysaly, ıslam elderinde. Dese de, ıslam bankteriniń de ózindik qaryz berý júıesi qalyptasqan. Bul ekonomıkanyń qarjylandyrý júıesinsiz jumys isteı almaıtynyn kórsetedi.

«Ulttyq bank 2014 jylǵa deıin bankterden basqa qarjylyq uıymdardy qadaǵalamady. Sebebi, bankterden basqa qarjylyq uıymdardyń depozıt retinde halyqtyń aqshasyn jınaýǵa quqy joq. Shaǵyn qarjylyq uıymdar halyqtan aqsha jınap, qarjylyq pıramıda qura almaıdy. Ulttyq bank óz aqshasyn ózi táýekelge baryp halyqqa jumsaıtyn bolsa, shaǵyn nesıe uıymdaryn qadaǵalap, rettep, arnaıy shtat ustaýdyń qajeti joq degen ustanymda boldy. 2014 jyldan bastap shaǵyn nesıe uıymdary arnaıy tirkeýden óte bastady. Al kelesi jyldan bastap barlyq nesıe uıymdary ónimderiniń jyldyq paıyzy, mólsheri, kólemi Ulttyq banktiń qadaǵalaýynda bolady. Ulttyq bank tarapynan qoıylatyn sharttar aıasynda qarjylyq uıymnyń jarnalyq qory bolýy, qyzmet kórsetýi belgili mólsherden aspaýy talap etiledi. Atalǵan zań jobasynda shaǵyn qarjylyq uıymdardyń nesıe mólsherlemesi 56 paıyzdan aspaýy kerek delingen. Mysaly, onlaın nesıe berý uıymdary jylyna 700 paıyzben nesıe berip júrgen kezderi de boldy. Ulttyq bank byltyrdan bastap onyń mólsherlemesin 100 paıyzǵa deıin túsirdi. Al keler jyldan bastap 56 paıyzǵa deıin tómendeıdi. Bul nesıelik qyzmetterdiń halyqqa jaqyn bolýyna jol ashady. Deıturǵanmen, bul sharttar naryqta júrgen birqatar shaǵyn uıymdardyń qyzmetin toqtatýyna májbúr etip, iri oıynshylar tutynýshylarynyń arta túsýine alyp keledi, sonymen qosa qyzmet kórsetý baǵasy arzandaıdy. Bul halyqqa paıdaly. Biraq arzan dúnıeni kórgen tutynýshylar qaıtadan nesıege lap qoıýy múmkin. Iаǵnı Ulttyq bank nesıeniń paıyzdyq mólsherin tómendete otyryp, tutynýshylardyń sanyn kóbeıtip jiberýi yqtımal. Bul qymbatshylyqqa ulasýy da múmkin. Arzandaý aqsha paıda bolǵannan keıin halyq ony alyp, ońdy-soldy jumsaı bastaıdy. Iаǵnı satylatyn taýarǵa suranys kóbeıedi. Taýarǵa suranys kóbeıgen soń baǵasy ósedi. Bul bir-birine baılanysty tizbek. Suranys kóbeıgen soń zatty kóbirek satý úshin óndirýshi de nesıe alady. Bul ekonomıkanyń kólemin ósirýi múmkin. Biraq qymbatshylyqqa, halyqtyń qaryzynyń artýyna ákeledi», deıdi D.Tástekeev.

Memleket ataýly áleýmettik kómek aıasynda turǵyndardyń jeke kásip ashýyna múddeli. Osy oraıda mıkrokredıttik uıymdar arqyly shaǵyn kásip ashýdyń múmkindigi bar ma degen saýal týady. Ártúrli shaǵyn nesıe uıymdary ókilderiniń aıtýynsha, olardyń taýary – aqsha. Al aqshany satý úshin ózderi bir jerden satyp alýy kerek. Iаǵnı taýardy 10 paıyzǵa alyp, halyqqa 15 paıyzǵa satatyn bolsa, aradaǵy 5 paıyzdyq tabysynan olar qyzmetkerler jalaqysyn, keńse jaldaýy sııaqty shyǵyndaryn tóleıdi, taǵy biraz bóligin ózine paıda retinde qaldyrady. Bul rette shaǵyn nesıe uıymdary da memleketten qoldaý kútedi. Iаǵnı shaǵyn nesıe uıymy bankten nesıe alýy múmkin. Ekinshi deńgeıli bankterde eń tómengi paıyz mólsherlemesi – 15 paıyz. Osydan soń tutynýshylarǵa usynylatyn ónim qymbattap, 20-30 paıyzǵa deıin ósýi múmkin. Mundaı mólsherlememen alǵan nesıe arqyly kásip ashý bastapqy jaǵdaıda óte aýyr. Bul azamattardyń kepilzatyn joǵaltyp alýyna ákeletin birden bir sebep bolýy da múmkin. «Memleket pen shaǵyn nesıe uıymdary arasynda tıimdi kelisimder men ózara qoldaý bolsa bul máseleni retteýge bolady. Mundaı baǵdarlamalar múlde joq deýge de kelmes. Bul jobalar negizinen aýyl sharýashylyǵy sektoryn qoldaýǵa baǵyttalǵan. Agrarlyq korporasııalar, nesıelik seriktester arqyly beriletin qarjy túrleri bar. Biraq oǵan qol jetkizý úshin qoıylatyn talap aýyr. Osy oraıda shaǵyn nesıe uıymdary, lombardtar men bankterdiń aıyrmashylyǵy bar. Banktiń paıyzdyq mólsherlemesi shaǵyn nesıe uıymdaryna qaraǵanda tómen. Sebebi banktiń tutynýshyǵa qoıatyn talaby joǵary. Tabysyn, kepilzatyn, barlyq sıpattamasyn qujatpen bekitedi. Shaǵyn nesıe uıymdary bul talapty jeńildetip, jyldam aqsha beretindikten baǵasy da qymbattaý. Al lombard tabystyń bar-joǵyna qaramaıdy, kepilzat bolsa jetkilikti. Iаǵnı qaryz berý modelderi ártúrli bolǵandyqtan baǵasy da ártúrli. Sáıkesinshe qaryzdy alý ýaqyty da ártúrli. Lombardtan jarty saǵatta alsańyz, shaǵyn nesıe uıymynan bir kúnde, al bankten bir aptada alýyńyz yqtımal. Munda ýaqyt faktory úlken rol oınaıdy. Mıkrokredıttik uıymdar halyqqa jaqyndaýy úshin talaptary jumsarýy kerek. Shaǵyn nesıe uıymdaryn qorlandyrý jaǵy eskerilýi tıis. Sebebi ol ózin ózi qorlandyrsa, qorlandyrý kózi qymbatqa túsýi múmkin. Bul tutynýshyǵa da kórsetiler qyzmettiń qymbatqa túsýine sebep. Qazir bizdiń kompanııada 12 myńǵa jýyq tutynýshy bar. Qazaqstan boıynsha 30 fılıaly jumys isteıdi. El aýmaǵynda shaǵyn nesıe berý uıymdarynyń barlyǵyn qosqannyń ózinde olardyń nesıe naryǵynda oıynshy retindegi úlesi az. Iаǵnı 30-40 mıllıard teńgeni ǵana quraıdy. Bul áleýet aldaǵy ýaqytta 100-200 mıllıard teńgege deıin jetýi yqtımal. Dese de, 56 paıyzdy 12-ge bóle salýǵa bolmaıdy. Bul jyldyq mólsherleme bolǵannan keıin Ulttyq bank usynyp otyrǵan ózindik formýlasy bar. Iаǵnı biz klıentten kapıtaldandyrý arqyly kúndelikti paıyzdyq mólsherleme alyp otyrǵan sııaqtymyz. Shaǵyn nesıe uıymdary úshin belgilengen 56 paıyz aıyna 3,3 paıyzǵa aınalady. Bizdiń uıymda búgin alǵan nesıeni erteń tolyq jabý múmkindigi qarastyrylǵan. Al bankter bul shartpen nesıe bermeıdi. Bizdiń ónimimizdiń basty artyqshylyǵy jyldam beriletini jáne kúndik mólsherlemeni sanaýǵa bolatyny. Qaryzdy aldyn ala tóleýge moratorıı joq. Bankterde bul saqtandyrýymen, basqasymen qosyp eseptegende qymbat bolyp shyǵady. Al Ulttyq bank joǵary paıyzdyq mólsherlemeni shektegennen keıin biz kúndi sanaýdy ózgertetin shyǵarmyz degen oıdamyz. Tutynýshy nesıeni keminde bir aıǵa alýy kerek bolady. Sebebi, aıyna 3,3 paıyz ǵana bolǵannan soń, bizdiń de shyǵyndarymyzdy esepteı kelgende, qıyn jaǵdaıǵa dýshar bolýymyz múmkin. Árıne, kishigirim oıynshylardyń ketýi arqyly naryq tazarady. Iri oıynshylar naryqta ereje boıynsha oınaýy múmkin. Biraq kishigirim oıynshylar eger kóleńkeli ekonomıkada qyzmet kórsetýge kóshse, olardy taýyp, jazalaý tetigi áli memleket tarapynan qarastyrylmaǵan. Bul salyq túsimin azaıtyp, kóleńkeli ekonomıkany kóbeıtip jiberýi de kádik. Sondaı-aq iri kompanııalarǵa da kedergi keltirip, ábigerge salýy múmkin dep oılaımyz», deıdi qarjylyq uıym jetekshisi.

 

Sońǵy jańalyqtar

Kásipqoı boks: WBC reıtıngi jarııalandy

Kásipqoı boks • Búgin, 12:18

Kúlki kerýeni № 14

Rýhanııat • Búgin, 11:47

Jańaózende «Ashyq esik kúni» ótti

Aımaqtar • Búgin, 11:37

176 keli qyzylbalyqpen ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:50

О́ńiraralyq forýmda tanystyryldy

Ekonomıka • Búgin, 08:23

6 myń shaqyrym jol aqyly bolady

Ekonomıka • Búgin, 08:21

Arnaıy ekonomıkalyq aımaq

Ekonomıka • Búgin, 08:13

Úzdik nátıje – 12-oryn

Sport • Búgin, 08:04

Qaharmanǵa qurmet

Rýhanııat • Búgin, 08:02

Balýandardyń Syrdaǵy básekesi

Aımaqtar • Búgin, 08:01

Maqsaty bıik «Mámile»

Aımaqtar • Búgin, 07:59

Kelisimshart qural bolmasa...

Qoǵam • Búgin, 07:56

Nur-Sultanda «adaldyq saǵaty» ótti

Qoǵam • Búgin, 07:52

Internet qoldanýshylar eskeretin jaıt

Tehnologııa • Búgin, 07:50

JITS-ke qarsy is-sharalar ótedi

Medısına • Búgin, 07:43

Talanttar tálimgeri

Rýhanııat • Búgin, 07:41

Aqyn jáne onyń mýzasy

Rýhanııat • Búgin, 07:40

Kúı qudireti arab álemin moıyndatty

Aımaqtar • Búgin, 07:38

Aýadan qarmaǵan aıyppul

Aımaqtar • Búgin, 07:34

Sholohovqa aq bota syılaǵan

Aımaqtar • Búgin, 07:30

Úrkimbaev úılesimi

Aımaqtar • Búgin, 07:27

Joshyǵa aparar jol

Qoǵam • Búgin, 07:23

Túrlenip, túlegen Túrkistan

Aımaqtar • Búgin, 07:21

Kásibı kadrlar jumys isteýi tıis

Ekonomıka • Búgin, 07:12

Basshylyq quram attestattaldy

Qoǵam • Búgin, 07:08

Ońaltý ortalyqtary salynady

Aımaqtar • Búgin, 07:03

Baýyrlastyq baılanystar bekı túsedi

Saıasat • Búgin, 07:00

Baǵdarlamalarǵa belsendi qatysady

Saıasat • Búgin, 06:52

Telefon arqyly sóılesti

Prezıdent • Búgin, 06:50

Elorda nege jaryqsyz qaldy?

Qoǵam • Búgin, 06:42

Jahandyq únqatysý is-sharalaryn talqylady

Prezıdent • Búgin, 06:33

Uqsas jańalyqtar