Ádebıet • 11 Qarasha, 2019

Myrqymbaı

293 retkórsetildi

Osyndaı atpen jazylǵan bul maqalanyń avtory – Eshan Esetov 1945 jyly «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń (qazirgi «Egemen Qazaqstan») Qostanaı oblysy boıynsha menshikti tilshisi bolyp qyzmet istegen. Al 1945-1959 jyldary aralyǵynda atalmysh gazettiń Almaty oblysy boıynsha tilshisi, keıinnen osy gazet redaksııasy apparatynda eńbek etedi.

Sondaı-aq aǵa-apalar, eske túsirińizdershi, «Al kánekı joldastar, shyq bireýiń toı bas­tar» dep jeńil de oınaqy áýenmen bastalatyn «Toıbastar» ánin umyta qoımaǵan shyǵarsyzdar. Eshan aǵamyz óz zamanynda, qazirgi tilmen aıtqanda hıt bolǵan osy ánniń ıesi, belgili sazger. 1958 jyly Almatynyń Memlekettik Kórkem ádebıet baspasynan Ilııas Esenberlınniń ádebı redaktorlyǵymen «Ánder jınaǵy» jaryq kórgen.

Qazaqta Beıimbet Maılındi, onyń ataqty keıipkeri Myrqymbaıdy bilmeıtin kisi kemde-kem. Myrqymbaı ádebıetimizdegi tıptik beıne ǵana emes, qazaqqa sińisti zamandas sıpatyn ańǵartar tulǵa, mátelge, tipti qanatty sózge aınalǵan esim.

Endeshe, Myrqymbaı ómirde shyn bolǵan adam ba? Bolsa ol kim edi? Mine, osyndaı saýal­dar­ǵa bizdiń qolymyzdaǵy myna «Myrqymbaı» dep atalatyn materıal birshama jaýap beretin syńaıly.

Materıal 2013 jyly E.Esetovtiń týyndylaryn jınap-terip, aǵaıyn-týystary Qostanaı qalasynan shyǵarǵan «Estelikter» jınaǵyna engen. Áńgime ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldary jazylǵan. Biz sizderdiń nazarlaryńyzǵa avtordyń ózindik qoltańbasyn saqtaı otyryp, yqshamdalǵan nusqasyn usyndyq.

 

Januzaq AIаZBEKOV,

ádebıettanýshy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi

 

...Aqyn úlken oıda otyr. Kesheden beri oılandyrǵan úlken taqyryptyń eki shýmaǵy jańa ǵana qaǵazǵa tústi... Endi osy­men támamdasa da bolmas pa edi? Joq, áli birer shýmaǵy jetpeı turǵan sııaqty. Osy oı qaıdan keldi, osy taqyryp qaıdan shyq­ty? Mine, mine jańa esine tústi. Buǵan túrtki bolǵan Myrqymbaı haty. Aqyn qaltasyn qarady, tartpasyn ashty. Ta­bylmady, kórinbedi. Qaıda qoıyp edi sol hatty? E... e, tabyldy. Shkafqa salǵan eken.

Áýeli hattyń syrtyndaǵy konvertin aldy. Ony bir túsip ketse byt-shyty shyǵatyn shynydaı qasterlep, aldynda turǵan kitaptyń ústine eptep qana qoı­dy. Odan soń tórt búktelgen hattyń qyryn syndyrmaı ǵana ashyp, jazylǵan paraq­tyń betine kóz júgirtti.

– Oı, bárekeldi! Paı, paı, Myrqym­baıym-aı! – dedi hatty taǵy bir oqyp shyq­qannan keıin ásheıinde kúle qoımaı­tyn aqyn óz ózinen myrs-myrs etip. Boıtam­daı ber Qara tomardy, borbaılaı ber Kók sholaqty... he, he, he.

«Uly kúni». Beıimbetke osy óleńdi jazý úshin oı týdyryp, qalam ustatqan osy hat. Myrqymbaı haty. Ol osy Beıimbettiń óz Myrqymbaıy. Sonaý bala jas­tan birge ósip, bite qaınasqan Myrqymbaıy. Sodan beri Myrqymbaı men Beıimbettiń arasy eshýaqytta ajy­raǵan emes. Ekeýi jan alyspas dos, janashyr aǵaıyn. О́zderi birge ósken Shanqan aýy­lynan ketkeli de Beıimbet Myr­qymbaıynan áli bir qol úzgen emes. Beıimbet Qostanaıda turdy. Myr­qymbaımen qatynasy onda da úzilgen joq. Beıimbet Orynborda qyzmet istedi. Myrqymbaıyn onda da tastaǵan joq. Beıimbet Qyzylordaǵa keldi. Myrqymbaı taǵy da ilesip júr.

Beıimbet demalysqa shyqty dese, salyp uryp baratyny da sol Myrqymbaı, Beıimbet komandırovkaǵa shyqty dese, bura júrse de soǵa ketetini sol Myr­qym­baı. Al bulaı júzbe-júz kórisýge mursha kelmeı qalǵanda birine-biri hat jazyp, hat alyspaı ómirge turǵany joq, Myna hat ta keshe sol Myrqymbaıdan keldi. Bul hattyń Myrqymbaıdan keletin sebebi oǵan áýeli Beıimbet hat jazdy.

«Myrqymbaı!» dep bastaǵan hatyn Beıimbet:

– Ýa, Myrqymbaı barmysyń?

Onjyldyq toımen bar ma isiń?

Uly toıdy qarsy al!

Bul hatty Beıimbet sonaý jazdykúni jazǵan edi. Jan degende jaqynym, jan aıaspas syrlasym, qýanysh, qaıǵysy birdeı ortaq qurbym, jalǵyz janashyrym – Myrqymbaı alda turǵan uly dúbirden habarsyz qalmasynshy dep jazǵan-dy. Myrqymbaı hatty alǵan eken. Hat jazypty, bylaı deıdi onda:

«Beıimbet-aý, Beıimbet,

Hat jazypsyń kópten-kóp.

Úsh qaıtara oqydym,

Nıetine rahmet!

Bizge ne aqyl aıtasyń,

Taǵy hat jaz, habar et!»

Mine, endi kúz, Ulystyń uly kúni de taıap qaldy. Ol – 7 noıabr. Búkil adamzat tarıhynda birinshi ret Sovet úkimeti dep atalatyn kedeıler men jalshynyń, ezilgender men jumysshynyń úkimeti qurylǵan kún. Soǵan mine on jyl. Osy on jyldyqty oıdaǵydaı qarsy alaıyq dep jazǵan hatyna alyp otyrǵan jaýaby mynaý. IIIanqan aýyly seriktik qurypty. Basqarmasy – Myrqymbaı. Aqyn jazdygúni sol óz aýylyna demalysqa barǵan. Sonda Myrqymbaıǵa búıtip búıde-shúı­de bolyp bet-betińmen toz-toz bolyp júr­genshe báriń birge bas qosyp, seriktik qur­sańdar qaıtedi degen. Sonda bergen sózi bar edi. Bolaıyq degen. Aqyry bolypty. Seriktiktiń atyn – «Jalshy» dep qoıyp­ty. Muny da eske sala ketken osy Beıim­bettiń ózi edi. Múlt etkizbepti Myrqym­baı. Paı, paı, Myrqymbaı-aı!

Onyń hatyn habarsyz qaldyrýǵa bolmaıdy. Myrqymbaı hatyn taǵy bir oqyp shy­ǵyp júregine jańa medet alǵan ol ma­naǵy óz óleńine qaıta úńildi. Qalamyn qolyna alyp, ári qaraı soza jóneldi.

О́leń aıaqtaldy. Aıaǵyna eń sońǵy tynys belgisi qoıyldy. Astyna Beıimbet Maıly­uly dep jazyldy. Hat konvertke salyndy.

Kóńili jańa ornyqqandaı bolǵan Beıimbet endi ǵana ornynan turyp, tere­zeniń jeldemesin aıqara ashyp jiberdi de, kókiregin kere bir dem aldy. Kúzdi kúngi samarqaý túnniń synaptaı taza salqyn aýasy manadan beri úlken oı ústinde shuqshııa otyryp qalǵan aqyn dene­sin qaıta sergitip, tula boıyna qaıta jan bitirgendeı. Myrqymbaıǵa arnalǵan «Uly kúni» tolǵaýy az otyrsa da aqyndy alqyndyryp tastaǵan edi. Altyn kúzdiń áınek jeldemesinen jelpigen myna bir jupar ıisti taza aýa aqyn oıyn taǵy sol Shańqan dalasyna jeteleı jóneldi.

Shanqan. Shanqan dese, ishtegi sher shıyr­shyq atady. Shanqan dese, sonaý shoıyn­qy zamannan beri qaraı biteý jara bolyp qatqan kór shıqannyń aýzy bý­lyǵady. Shanqan dese, shermende bolyp ótken sonaý zaman taqsiretteri qurystaıdy. Shanqan dese, shubyrǵan el, shońqaıǵan jurt, shadyr myrza, shalqyǵan baı, shadyralaǵan bel – bári eske túsedi. Shanqan dese, Myrqymbaı turady kóz aldynda.

Iá, ol kezde Beıimbet te bala. О́z ákesi men anasynan jastaı jetim qalǵan Beıim­bet uly anasy Boıdas ájesiniń qolynda ósti. Shanqan aýylyndaǵy qyryq úı. Qartanyń ishinde o kezde bir-aq baı bar. Ol ana Shońmuryn shańyraǵy. Qyryq úı Qar­tanyń ishindegi qalǵanynyń bári kileń qara tobyr, qara qasqa kedeı. Degenmen bular da úı esebinde. Kedeı bolǵanmen qaramy túgel. Olarda otbasy men oshaq ıesi óz ornynda. Al sonda Myrqymbaı men Beıimbet she? Ákesi men anasynyń júzin de kórmesten uly ákesiniń baýyrynda ósip kele jatqan Beıimbet pen «Belden boq» atanǵan myna Myrqymbaı da úı bolyp pa? Joq.

Beıimbet bir jetim bolsa, Myrqymbaı top jetim boldy. О́mir boıy ishse tamaqqa, kıse kıimge jarymaǵan Myrqymbaıdiki «belden boq» atandy. Bir úıde 11 bala boldy. Sonyń eń úlkeni Myrqymbaı osy Beıimbetten jarty músheldeı úlken. Odan keıingi on bala úıelmeli-súıelmeli kelgen kileń shı borbaı, sire qaryndar edi. Munyń da óz ákesi jasynda ólip, jamaaǵaıynmen otasqan jarym kóńil, jaby qurt anasy kún uzyn baıdyń jumysynda bolatyn da, otbasyn oıran qylyp otyratyn óz úıindegi on bir balanyń tárbıesin úlgerte almaıtyn. Dáretterinen aıaq alyp júrer jer bolmaıtyn. Sodan aýyl úıdegi atqoıǵysh, sózýar qatyndar Myrqymbaıdikin «belden boq» dep te atandyrǵan.

Myrqymbaı men Beıimbettiń qystaǵy shym kepeleri men jazdaǵy japalary da qatar otyrady. «Teń teńimen, tezek qabymen», «Kedeıdiń de kedeıi» bolǵan osy eki úı ómir boıy qatparlas, japsarlas kele jatty. Beıimbettiń ózin eptep te bolsa adam qataryna jetkizgen óziniń nemere aǵasy Baqbergen ǵana. Malaılyqtyń nálet qamytyn Baqbergen óz moınyna aldy da Beıimbetke mektep esigin ashty. Onyń sonaý Troıskidegi medresi men Ýfadaǵy Ǵalııada oqýyna deıin jaǵdaı jasady. Ol óz balasy Muhamedjardy oqytqan joq, Beıimbetti oqytty, Beıimbetti jetkizdi. Bertin kelip óziniń kúshi taıa bastaǵanda jańa er jetip kele jatqan óz balasy Muhamedjardy da osy Beıimbetti jolda qaldyrmaý úshin jalshylyqqa saldy.

Beıimbet bul kúıge, bul dárejege osy­laı jetti. Al Myrqymbaı bolsa, ol mun­daı oqý, mektep, mádenıet, tárbıe kórý túgil, myna turǵan Qostanaıdyń ózin Beıimbet sonda qyzmetke barǵanda bir-aq kórdi. Oqý taýysyp kelgen Beıimbet áýel­de óz aýylynda muǵalim boldy. Sonda kún­diz shákirtterimen mektep sabaǵyn ót­kize­tin Beıimbet keshkilik aýyldyń eresek jastarynyń basyn qosyp álippe úıretetin. Tóte oqý boıynsha qazaq emle­si­niń sol kezde jańadan jasalǵan 24 ár­pin osy Myrqymbaı birer jylda zorǵa ta­nyǵan. Jetimdiktiń, joqshylyqtyń taq­siretin óz basynan bir keship, ári «Bel­den boq» atanǵan osy Myrqymbaı úıi­niń silesinen taǵy kórgen Beıimbet ol kúnderdi esh ýaqytta da esinen shyǵar­maı­dy. Sol shermendeniń kesirinen kenje qalǵan Myrqymbaıdy áli de qatarǵa qosyp, joǵarǵy adamgershilik murasyna jetkizgisi keledi. Tar zaman taqsiretinen qaıyrlap qalǵan Myrqymbaı kóshin ilgeri súıremekshi bolady.

Myna jańa qurylǵan «Jalshy» serik­tigi sol arman elesiniń alǵashqy elesi tárizdi. «Kelip ket, kórip, aqylyńdy aıtyp ket» deıdi Myrqymbaı. «Joq, barýym kerek, óz kózimmen kórýim kerek» dep túıgen aqyn oıy kenet esik syrtynan tyqyldatqan dybysqa bólinip ketti. Ol ózge sarbazdardaı syzdanyp «já, já» dep jatqan joq, ózi ornynan turyp baryp esik ashty. Meńetaı eken. Qol alysyp amandasqannan keıin sheshinip baryp oryndyqqa otyrǵan Meńetaı erteń júrgeli turǵanyn, qazir ózine kirip ádeıi qoshtasa ketkeli kelgenin aıtty.

Meńetaı Jaqsylyqov. Bul osy Beıim­bettiń Qostanaıda qalǵan izbasary. Buryn Beıimbettiń ózi istep ketken sondaǵy okrýg­tik gazettiń qazirgi redaktory. Munda qyz­met babymen kelgen Meńetaı keshe kelip manaǵy Myrqymbaı hatyn da óz qo­lynan ákep tapsyryp ketken. Sonda sol hatty berip jatyp, «Myrekeńe jaýabyn da ózim ala ketemin ǵoı» dep Beıimbetke naz nyshanyn bildirgen.

Meńetaı da kalamger jigit. Onyń bet álpeti, uzyn-turalaý taldyrmash boıy, qaıyrǵan shashy, selkem ǵana bilinetin sheshek daty da osy Beıimbet tárizdes. Biraq minezi ózgesheleý. Beıimbetteı tuıyq emes, serpile sóılep, ańqyldap otyratyn apaıtósteý, aq kóńil jigit. Beıimbettiń ózimen úzeńgiles kele jatqan kóptengi tanys, aralas-kuralas, eldes adam.

Bir-birimen jete tanys adamdar á degenshe-aq kyzý áńgimege kirisip ketti. El jaıy, ondaǵy kurby-qurdas, jat-juraǵat, joldas-joralar jaıy áńgime boldy. Gazet taqyryby, mádenıet máseleleri qozǵaldy. Aýyl keıpi, qala kórki sóz boldy. Sóıtip otyryp kezek Myrqymbaıǵa taǵy oraldy. Sózdi Meńetaı bastady:

– Iá, Bı-aǵa, – dedi Meńetaı, – Myrekeń ne jazypty? Kóńilińizden shyqqan bolar. Men osynda júrer aldynda sonda bolyp qaıttym. Myrekeń qýtyńdap ketipti. Kóńili de tym shat kórindi.

– Solaı-aý deımin, – dedi Beıimbet Meńetaıǵa yrzalyq nyshanyn bildirgendeı jymııa qarap. – Kóńilim bir tasyp qaldy. Jazǵany ájeptáýir eken. Oqyp pa eń óziń?

– Jo... Bı-aǵa, – dedi Meńetaı. – Jýyr­da Qyzylordaǵa baratynymdy, onda sizge soǵatynymdy aıtqanymda sizge ala bar dep jazyp bergeni ǵoı. О́zi konverttep ber­gen. Kudaı saqtasyn, bireýdiń hatyn ashyp...

Beıimbet ár jaǵyn qazbalaǵan joq. Ishinen bir myrs etti de aldynda jatqan hatty Meńetaıdyń aldyna tastady.

– Oqyp shyǵa ǵoı onda,

– Jaqsy, ózi aqyn eken ǵoı Myrekeń, – dedi Meńetaı Myrqymbaı hatyn oqyp shyqqannan keıin Beıimbetke taǵy da sóz tastaı sóılep. – Jaýaby da ázir shyǵar.

– Ázir, – dedi Beıimbet. – Ekinshi hatty aldyna qoıdy. Meńetaı ony da tez oqyp shyqty.

– Tipti jaqsy, tamasha eken, – dedi Meńetaı. – Ala ketemin ǵoı.

– Iá. Sóıtseń sóıt.

– Osy hatyńyzdy gazet arqyly jetkizsem qaıtedi, Bı-aǵa? – dep Meńetaı Beıimbetke birtúrli qıyla qarady.

– Qolyńa alǵan soń qalaı jetkizseń de óziń bilesiń de, – dedi Beıimbet Meńetaıǵa ázildeı sóılep. – Mende ne tur. Báribir men bermegenmen sender tappaısyndar ma? Sender Myrqymbaı ekeýmizdiń «kórimizdegini de» qazyp alarsyńdar.

Meńetaıdyń qarq-qarq etip kúlgen daýy­sy qatty shyǵyp ketti. Kúlmeı qaı­tedi. Munyń ishindegi syryn Beıimbet aıt­qyzbaı-aq bilip otyr. Ras, buǵan salsa Myrqymbaı men Beıimbettiń «kórin­de­gisin» qazyp alýǵa da bar. Myrqymbaıdy bútkil Qostanaı okrýginiń eńkeıgen kárisi men eńbektegen balasyna deıin bilip boldy. Sol jurt qazir Myrqymbaı kim, Beıim­bet kim, ekeýin ajyratýdan qaldy. Myr­qymbaı qaıtti, Myrqymbaı ne boldy eken? Búkil jurttyń ańdyǵan, baqqany osy. «Aýyl» gazetin aldyrýshylar gazet betin ashqanda-aq eń aldymen osyny izdeıdi. Beıimbet Maılyuly qol qoıǵan birdeńe jazylsa-aq oqýshy jurttyń kútetini osy Myrqymbaı.

Myrqymbaı jyr ma, syr ma? Myrqym­baı adam ba, álde arýaq pa? Munyń dál anyǵyn bile koıatyndar shamaly ǵana. Bir qyzyǵy, sonaý jıyrmasynshy jyldyń basynda shyqqan osy «Aýyl» gazetinde «Myrqymbaı» degen bir óleń paıda boldy da, sol óleń osy kezge deıin úzilýdi qoıdy. «Myrqymbaı óıtti, Myrqymbaı búıtti», «Myrqymbaı jer aldy», «Myrqymbaı bólisti», «Myrqymbaı mingen kók sholaq» ne kerek, áıteýir, bir bitpes hıkaıa birinen soń biri týady da jatady. Sonyń bárin jazyp, jetkizip turatyn osy Beıimbet Maılyuly. Myrqymbaı qashan, qaıda júrse de oǵan talaqtaı jabysyp janynan qalmaıtyn bireý bar. Ol – Beıimbet. Sondyqtan oqýshy jurt qazir de sol Myrqymbaı osy Beıimbettiń tap ózi shyǵar, áıtpese, neǵyp sonyń janynan eki eli qalmaı, onyń ne istep, ne qoıǵanynyń birin qaldyrmaı tirkep jazyp otyratyn adam dep oılaıtyn bolǵan.

 Meńetaıdyń jańa qarq-qarq etip qatty kúlip jibergeni de osydan. Qazir bul ózi qol qoıyp shyǵaryp otyrǵan «Aýyl» gazetiniń bútkil aýyl-aımaqqa el­gezer bolyp bara jatqany da osydan. «Aýyl» gazetinde ár kez shyǵyp tura­tyn osy «Myrqymbaı» árkimniń má­teli bolyp aldy. Bireý-mireý ózge bireý­ge renish etse-aq «óı Myrqymbaı» – deıdi. Myrqymbaıdyń kók sholaǵy men qyr­syq­qan qasqa sıyry da jurt aýzynan tús­peıtin boldy. Sol «Myrqymbaıǵa» dán­dep alǵannyń biri osy Meńetaı. Ol re­daktor. О́zi shyǵaryp otyrǵan gazetiniń oqý­shyǵa tartymdy bolýyn tileıdi. Olaı bolsa – kimniń de bolsa kózine jyly ushyrap, kóńiline qona ketetin káni­gi­ «Myrqymbaı» qajet-aq. Mine, osy «Myrqymbaı» qajet bolyp qaldy dese-aq, ol sonaý Qostanaıda otyryp, mynaý Qyzylordada otyrǵan Beıimbetke tele­fon soǵady. «Bı-aǵa, Myrekeń sizge sá­lem aıtyp edi, sizden habardar bolǵysy keledi», – deıdi. Sol boldy. Beıimbettiń «Myrqymbaıy» gazette jarq ete túsedi. Ol «Myrqymbaıdyń» ana jolǵysynan myna jolǵysy, myna jolǵysynan kelesi jolǵysy asyp túse beredi. Sonymen bul «Myrqymbaı» Qostanaı jurtshylyǵyna sonaý kezderdegi «Zarqum», «Sal-sal», «Kóruǵly», «Myń bir tún» hıkaıalary sııaqtanyp barady.

Myrqymbaı hatyn ákep berip, oǵan degen Beıimbet hatyn ózi ala ketkeli otyrǵan myna Meńetaı da tis qaqqan jigit. Ol óz gazetiniń kádesin osy Myrqymbaımen-aq kótere bergisi keledi. О́zge jurt muny qaıdan bilsin. Meńetaı osy «Myr­kym­baımen» kommersant ta bolyp barady. Muny ózi bilmeıdi emes, biledi. Biraq bilse de isteıtini sol. «Myrqymbaı» taýsylmasa, «Aýyl» gazeti taýsyla qoımas» dep túıedi ol ishinen.

 

Eshan Esetov

 

Sońǵy jańalyqtar

Keńeıtilgen alqa otyrysy ótti

Qoǵam • Búgin, 09:05

Erlikti el bilýi tıis!

Qoǵam • Búgin, 08:53

Sapardaǵy syr

Rýhanııat • Búgin, 08:51

Turǵyndar qaýipsizdigi – basty nazarda

Aımaqtar • Búgin, 08:47

Aǵalardyń jas shaǵy

100 • Búgin, 08:42

Aqańnyń amanaty

Rýhanııat • Búgin, 08:40

Taralym hám qaralym

100 • Keshe

Tarhan tekti redaktor

100 • Keshe

Júz jyl

100 • Keshe

Aldaǵy kúnderi aýa raıy qandaı bolady?

Qazaqstan • 20 Qarasha, 2019

Elbasy Joǵarǵy sot Tóraǵasyn qabyldady

Qazaqstan • 20 Qarasha, 2019

Tapa tal tústegi qaraqshylyq

Aımaqtar • 20 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar