Rýhanııat • 12 Qarasha, 2019

Talanttar tálimgeri

19 retkórsetildi

Semeıdegi 60 jyldan astam tarıhy bar M.Tólebaev atyndaǵy mýzyka ýchılıshesiniń tuńǵysh dırektory, qobyzshy Pernebek Momynov salǵan sara joldy kompozıtor Temirjan Bazarbaev, dırıjer Myrzaǵalı Aıdabolov, kúıshi Qadyr Dosymjanov, kúmis kómeı ánshiler Daýyl Haırýllın, Roza Rymbaeva, qobyzshylar Edilman Jábelov, Kúlzııa Álmeıinova, Orazǵalı Seıitqazy, skrıpkashy Rahymǵalı Myrjyqbaev sııaqty t.b. sandaǵan sańlaqtar jalǵastyryp, esimderi ýchılıshe tarıhynda altyn áriptermen jazylyp qaldy. Almaty konservatorııasynyń alǵashqy túlegi, Halyq ártisi, kúıshi Qalı Jantileýovtiń shákirti Qurmanǵalı Rahımov aǵamyz da ýchılıshe ashylǵan sátten bastap ómiriniń sońyna deıin (1980 j.) shákirt tárbıeleýmen aınalysty.

Búgingi áńgimemiz jastardy kúı óne­rine baýlyp júrgen ulaǵatty ustaz, kúıshi-kompozıtor Qadyr Dosymjanov týraly bolmaq. Alǵashqy shákirtteriniń biri – kúıshi Raqymǵalı Nurǵalıev Pavlodar oblysy, Baıanaýyl óńirinde mýzyka mektebiniń dırektory bolyp kóp jyl qyzmet atqardy. Rızabek Qusmanov esim­di shákirti Zaısan qalasyndaǵy qazaq ha­lyq aspaptar orkestrin respýblıkalyq deń­geıge deıin kóterdi. Ámirjan Mákenov esim­di shákirti Kókshetaý qalasynda Bir­jan sal atyndaǵy mýzyka kolledjinde abyroıly eńbek etýde. Konservatorııa túlegi Asqar Danabaev alǵashynda Semeı qalasy Abaı atyndaǵy mádenı-aǵartý ýchılıshesinde eńbek jolyn bastasa, «mádenıet salasynyń úzdigi» Saılaýǵazy Ahmetov – M.Tólebaev atyndaǵy mýzyka ýchılıshesiniń basshysy. «Kóńil tolqyny», «Aq jaýyn» kúıleriniń avtory, belgili kúıshi Seken Turysbekov te osy kisiden tálim alǵan.

Qadyr aǵanyń dombyrashylyq-kúıshi­lik mektebiniń ereksheligine toqtal­saq, jazǵan notalary – marjandaı ásem tizil­gen bir kórkem órnek dersiz. О́zi de shá­kirt­­terinen eń áýeli aıqyndyq pen dál­dikti talap etedi. «Kúı notasy – sýret ónerimen teń, oǵan óte muqııat ári jaýap­­kershilikpen qaraǵan abzal», – deıdi kúı­shiniń ózi.

Qadyr aǵanyń sabaq ótýdegi ádis-tásili óte áserli. Oqýshysynan birinshi, «Nege osy mamandyqty tańdadyń?» ekinshi, «Keleshekte kim bolasyń?» dep suraıdy. Mýzyka mamany kúni-túni eńbektenýdi qajet etetin qıyn da kúrdeli, qurmetti mamandyq ekenin túsindiredi. Mýzyka mamandyǵy degenimiz – adamnyń jan-dúnıesin qozǵaıtyn, erekshe sezimge qurylǵan kásip dep jigerlendiredi.

Ustazdyń sabaq berý ereksheligi: shy­ǵar­many oryndaǵanda sharyqtaý shegine deıin jetkizýdiń birden-bir ádis-tásili – dı­namıkalyq belgilerdi saq­taı bilýge nazar aýdartady, is-áreket ús­tinde paıdalanylatyn tıisti amaldardy der ke­zin­de meńgerýdi, týyndyny eg­jeı-teg­jeıli túsindire bilýdi talap etedi. Aǵa­nyń taǵy bir erekshe qasıeti: oqý­shysyna dombyra aspabyn úıretýmen shek­­­telmeıdi, adamnyń ómirde áýeli adam bolyp qalýyna, adamgershilik qasıetterin boıyna sińirip ósýine mán beredi. О́nerge, kásip­­ke adal bolýdy aldyńǵy orynǵa qoıady. 

Ustaz dombyrashylardyń repertýa­ryn udaıy baıytyp otyrý qajet dep esepteıdi. «Sosıalıstik Qazaqstan» gaze­tinde 1978 jyly 21 naýryzda ja­ryq kór­gen «Kúmbir kúıdiń qudireti» at­ty ma­qalasynda qazaqtyń ulttyq aspa­by –dombyraǵa aıryqsha kóńil bó­lip, repertýar máselesi týraly sy­nı kózqarasyn kóp­shilikpen bólisti. Bul maqalaǵa oraı mamandardyń oı-pikirleri jarııalanyp, nátıjesinde Qazaqstanda nota oqýlyǵyn basyp shyǵaratyn tuńǵysh kásibı «О́ner» baspasy ashyldy. Eseli eńbeginiń arqa­synda respýblıkalyq «О́ner» baspasynan «Dombyraǵa arnalǵan hrestomatııa» at­ty eki jınaǵy jaryq kórip, stýdentter úshin óte qundy oqý quralyna aınaldy. Bir sózben aıtqanda, kúıshi qazaq halyq aspaptarynda oınaýǵa kele bermeıtin kúrdeli týyndylardy dombyraǵa laıyqtap, qaıta óńdep, bolashaq pedagogtar men jas oryndaýshylardyń reper­týaryn baıytýǵa ólsheýsiz úles qosty. Mysaly, kásibı kompozıtor Máý­lit Rahymbaevtyń fortepıano aspabyna arnalǵan «Skerso» shyǵarmasyn Qadyr aǵa dombyraǵa laıyqtap qaıta óńdep, notaǵa túsirdi. Bul týyndy búginde kóp­shiliktiń tańdaýly shyǵarmalarynyń biri sanalady. Asqar Danabaev ekeýmiz mýzy­kalyq ýchılısheni bitirgennen keıin Qur­manǵazy atyndaǵy konservatorııaǵa oqýǵa bardyq. Sonda Qadyr aǵamyz dom­­byraǵa laıyqtap óńdegen, formasy qyzyq, janry oınaqy «skerso»-ny oryn­­dadyq. Emtıhan qabyldap otyrǵan ustaz­dar tańdanyp, dombyraǵa jańasha stıl­men jazylǵan, buryn-sońdy estil­megen áýenge qyzyǵa elitti.

On jyldan asa kásipkerlikpen aı­na­­lysyp, qalamyzdaǵy mádenı is-shara­larǵa qarjylaı demeýshilik jasaǵany óz aldyna bir bólek áńgime. Bú­ginde qalalyq Tilderdi damytý jáne má­denıet basqarmasy janynan qurylǵan Ar­dagerler keńesiniń tóraǵasy qyzmetin at­qaryp júr. Mundaı uıym ázirge Qa­zaqstannyń eshbir óńirinde joq. Bul qurmet kez kelgen adamǵa buıyra ber­meıtini málim. О́ıtkeni Qadyr aǵa bir bas­taǵan isin aıaǵyna deıin jetkizgenshe tynym tappaıtyn eńbekqor ári prınsıpshil adam. Birde ustazǵa: «Aǵa, ómirde bireýden qoryq­qan, buqqan kezińiz boldy ma?» dep suraq qoıǵanymyzda: «Men eshkimnen qo­ryq­paımyn. Tek talantsyzdardyń ta­lanttyǵa aqyl aıtqanynan qorqamyn», degeni. Aıta bersek, ol kisiniń bul sekildi el aýzynda júrgen qanatty qaǵıdalary óte kóp. Sondaı-aq Ardagerler keńesiniń múshe­leri de tegin jandar emes, kil sen tur, men ataıyndar. Kezinde qalalyq máde­nıet basqarmasynda jumys istegen kom­­po­zıtorlar, jazýshylar, aqyndar – bári osynda.

Ustazymyzdyń shyǵarmashylyǵyna kelsek, án-kúılerine qosa qazaq halyq as­paptary orkestrine arnap jazǵan iri kólemdegi poemalary bar. «Otan ta­ńy», «Janpıda», «Qanatty Qazaqstan», «Me­re­­kelik kirispe», Qazaq handyǵynyń 550 jyl­dyq mereıtoıy qurmetine jazǵan «Poemasy», 20 shaqty kúıleri, eki dom­byraǵa arnalǵan (respýblıkamyzda dom­byraǵa arnaıy jazylǵan tuńǵysh «janr» dýet) «Saıran» atty pesasy, 50-ge tarta ánderi men sol sııaqty fleıta, go­boı, klarnet, trýba, fagot, ksılafon, skrıp­ka aspaptaryna arnalǵan shyǵar­malary barshylyq. Búginde Qadyr aǵa­myz­dyń 18 shyǵarmasy jazylǵan úntaspa Qazaq radıosynyń «Altyn qorynda» saqtaýly, efırden jıi berilip turady. Sonymen qosa qazaq halyq aspaptaryna arnalǵan bir tomdyq jınaǵy 2013 jyly «Atamura», «Saryarqa» baspasynan, al ekinshi jınaǵy 2017 jyly «Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti is Basqarmasynyń» RMK Baspa-polı­grafııalyq ortalyǵynan jaryq kórdi. Qajyrly da jemisti eńbekteri memleket tarapynan eskerilip, Qazaqstannyń «Má­denıet qaıratkeri», «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» ataqtaryn ıelendi.

«Adam ómirge qyzyǵýshylyǵy men shat­tyǵyn joǵaltqanda ǵana qartaıady» degen sóz bar eken. Bir ǵajaby, Qadyr aǵa­ny eshkim seksenge taıap qalǵan kisi dep aıtpaıdy. Baıaǵy biz oqyp júrgen kez­degideı, sol qalpy. Tyń. Shıraq. Sha­shy­na deıin qap-qara. Soǵan baılanysty bir­­de aǵadan: «Jasyńyz neshede?» – dep suradym.

– Marqum anam: «1941 jyly qar erip jat­qanda týǵansyń. Soǵan qaraǵanda naý­­ryz aıy bolýy kerek», – dep otyratyn», – dedi.

– Shashyńyzdy aq shalmaýynyń syry nede? – degen suraǵyma:

– Atam qazaq: «Jigittiń jaqsy bolma­ǵy – naǵashydan...» degen joq pa? Men de na­ǵashy jurtyma tartqan bolýym kerek. Sheshem óte óńdi kisi edi, ózi ánshi, ózi aqyn bolatyn ári emshilik, kóripkeldik qa­­sıe­ti bar edi. Anam 80-ge taqap ómirden ozdy. Dúnıede kórmegen qıyndyǵy joq, nebir azapty aýyr jyldardyń kúı­zelisin bastan keshken taǵdyrdyń biri. Soǵan qaramastan shashyna aq kirmegen. Netken sulý bolmys! Asyl anamnyń rý­hyna arnap «Saǵynyshym sarqylmas sen ǵanasyń» degen án (sózi jergilikti aqyn Qaırat Sabyrbaıdiki) jazdym. Per­zenttik paryzymdy osymen óteı alar ma ekem! Sheshemniń ákesi Muqaǵazy me­niń kóz aldymda 75 jasynda ómirden oz­ǵan. Ol kezde men balamyn. Sháki-bı – naǵashy sheshemniń arǵy atalary. Shá­ki-bı naǵashym Qunanbaı qajymen qa­tar ómir súrgen. Naǵyz kóripkeldiń ózi bol­ǵan eken. Qunanbaı qajy Sháki-bıdiń kórip­keldigin, sózge sheshendigin baǵalap, aldyn kesip ótpegen kórinedi. Ol týraly Qazaqstanǵa belgili tarıhshy, ustaz Qar­pyq Egizbaev (Qarpyqtyń balasy, Muhtarbek Kárimov búginde Semeıdegi Sháká­rim atyndaǵy ýnıversıtettiń professory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty) jazyp ketken, – dedi.

 

Serik MALAEV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

Semeı

 

Sońǵy jańalyqtar

Elordada «JYR AMANAT» konsert-spektakli ótti

Rýhanııat • Búgin, 15:41

Konfederasııa kýbogy aıaqtaldy

Sport • Búgin, 12:56

Almatyda «Poezııa alleıasy» ashyldy

Ádebıet • Búgin, 11:37

Kúlki kerýeni № 21

Rýhanııat • Búgin, 10:41

Shaǵaman batyr

Tarıh • Búgin, 07:28

Tarıhty tanýdaǵy tyń bastama

Tarıh • Búgin, 07:21

361 lıft aýystyrylady

Aımaqtar • Búgin, 07:18

О́ńirdegi ónegeli is

Qoǵam • Búgin, 07:17

Seriktestik nyǵaıyp keledi

Álem • Búgin, 07:01

Iri eseppen basym tústi

Sport • Búgin, 07:00

«Sýnamıdi» sulatyp saldy

Kásipqoı boks • Búgin, 06:56

Astyń dámin keltirgen

Aımaqtar • Búgin, 06:53

Saıraıdy bulbul...

Rýhanııat • Búgin, 06:51

Izi aıqyn, isi myǵym

Qoǵam • Búgin, 06:49

Qarapaıymdylyq hanǵa da jarasady

Rýhanııat • Búgin, 06:44

Uqsas jańalyqtar