Konferensııa jumysyna Túrkııa, Reseı, Mońǵolııa, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan jáne basqa da birqatar shetelderden túrki halyqtarynyń álemdik órkenıet damýyndaǵy orny men rólin zertteýshi belgili ǵalymdardyń qatysýy josparlanýda. Talas quryltaıynda uzaq jyldar boıy ártúrli sebeptermen júıeli túrde zerttelmeı kelgen máseleler ishinde otandyq, aımaqtyq, tipti álemdik tarıhta oryn alatyn Uly daladaǵy túrki halyqtary men memleketteriniń qalyptasýy men damýy jaıynda jańa pikirler men paıymdardyń aıtylatyndyǵy anyq.
Elimiz táýelsizdik alǵaly ulttyq qundylyqtarymyz qaıta oralyp, babalardyń erlik pen kúreske toly ónegeli ómir joldaryna arnalǵan irgeli zertteýler júrgizýge zor múmkindikter týdy. Eýrazııanyń uly dalasynda ornaǵan arǵy dáýirdegi saq, ǵun, úısin memleketteriniń, odan keıingi Uly túrik qaǵanaty, Deshti Qypshaq pen Altyn Orda memleketteriniń zańdy murageri – Qazaq handyǵy ekendigi tarıhtan belgili. Talas jerinde 1269 jyly Qaıdý hannyń shaqyrýymen Uly quryltaı ótip, Altyn Orda men Moǵolstan boı kóterdi. Al Qazaq handyǵynyń qurylýyna tikeleı muryndyq bolǵan – Esenbuǵa han bıligindegi Moǵolstan memleketi.
Elbasy N.Á.Nazarbaev: «Bizge babalar tulparlarynyń tuıaǵymen jazylǵan ata tarıhynyń ár paraǵy erekshe qymbat. Qazaqtardyń búgingi jáne bolashaq býyny ony árdaıym oryndy maqtan etetin bolady» dep aıtqandaı osy rýhpen tárbıelener jas urpaq jasampazdyq jáne memleketti nyǵaıtýdyń kópǵasyrlyq tájirıbesinen ult tarıhyna degen maqtanysh sezimine bólenip, oǵan aıryqsha qurmetpen qaraıtyny sózsiz. Ǵasyrlar qoınaýynan jetken halqymyzdyń uly mádenıeti men dástúrin saqtaı otyryp, Qazaqstannyń rýhanı órkendeýiniń negizin qalaýǵa umtylatyn da búgingi urpaq bolmaq.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev ústimizdegi jyldyń tamyz aıynda ótkizilgen «Ulytaý – 2019» halyqaralyq týrıstik forýmynda: «Ulytaý halyqaralyq deńgeıdegi etnografııalyq týrızmniń ortalyǵyna aınalýy tıis. Bul jumystardy Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn merekeleý qarsańynda bastaý kerek», – dedi. Odan ári qaraı Prezıdent: «Biz Altyn Orda negizin qalaýshy Joshy hanǵa mindetti túrde qurmet kórsetýimiz kerek. Asa mańyzdy mıssııa: búkil álemniń nazaryn osyndaı tarıhı tulǵaǵa aýdarý jáne onyń kesenesin mádenı týrızm nysanyna aınaldyrý» – dep qadap aıtty.
Ejelgi dáýirden beri qaraı tarıhı damý keńistigine úńilsek, saq, ǵun, túrik qaǵanaty syndy alyp memleketterden bastaý alatyn Qazaq handyǵy, keıinirek Joshy ulysy men Moǵolstan memleketteriniń dástúr sabaqtastyǵy aıasynda qalyptasty. Osy oraıda belgili tarıhshy-ǵalym Muhammed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı-Rashıdı» atty eńbeginde Qazaq handyǵynyń qalyptasýy men Moǵolstan bıleýshisi Esenbuǵa jaıynda bylaı deıdi: «Joshy urpaǵynyń sultandary joryq jasap, Jánibek pen Kereı han Moǵolstanǵa ketip qalǵan edi. Esenbuǵa han olardy qurmetpen qarsy alyp, qonystanýǵa Moǵolstannyń batys jaǵyndaǵy Shý ózeni alqabyndaǵy Qozybasyny berdi».
Kereı men Jánibek handar Shý óńirinde handyq qurǵanda Moǵolstan Qazaq handyǵyna jer berip qana qoımaı, baıraǵyn birge kóterisetin baýyrlas el retin-de tabıǵı qoldaý bildirgen deýge tolyq negiz bar. Moǵolstan ataýyna negiz bolǵan «moǵol» sózi Ortalyq Azııada XV ǵasyrdan bastap túrik, mońǵol kóshpelilerdiń etnopolıtonımi retinde atala bastady. О́zinen burynǵy Qarahan memleketiniń aýmaǵyna ornalasqan Moǵolstan shyǵysta Qashǵardan bastalyp, Jetisýmen jalǵasyp, Shý, Talas, Qarataý óńirimen tutasyp, Syrǵa deıingi aımaqty túgel qamtydy. Osy aımaqta týyp, Aýǵanstan asyp, Úndistanǵa taban tiregen Zahır ad-dın Muhammed Babyrdyń eli de keıin «Moǵol memleketi» dep ataldy.
1269 jyly Talas quryltaıyn ótkizgen Qaıdý han tarıhta 1236-1301 jyldary Shaǵataı ulysynyń aýmaǵynda, qazirgi Qazaqstannyń ońtústigi, Shyǵys Túrkistan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Túrikmenstan, Tájikstan jáne Aýǵanstan óńirinde 65 jyl boıy bılik júrgizgen. Ol Qubylaı hanǵa qarsy Qaraqorymdaǵy Ordany basyp alý joryqtaryn uıymdastyryp, kóshpelilerdiń dástúrli bılik túzimin jalǵastyrý maqsatynda Joshy, Shaǵataı, tipti Qulaǵý áýletteriniń kúshin biriktirýge orasan zor eńbek sińirgen tulǵa retinde qaldy. Quryltaı ótetin jer retinde tarıhı Talas óńiriniń alynýy birqatar sebepterge baılanysty edi: 1) Túrk qaǵanatynyń negizi qalanǵan ólke; 2) 751 jyly Talas soǵysy arqyly Tań ımperııasyna kúırete soqqy bergen túrkiler alǵash ret ıslam dinin qabyldaǵan aımaq; 3) Balasaǵun, Sýıab, Taraz sııaqty qalalary bar Qarahan memleketi qurylǵan óńir.
V.V.Bartold Talas quryltaıynyń mańyzdylyǵyna toqtalyp, ony Qaıdýdyń uıymdastyrǵanyn atap kórsetedi. Quryltaı Ortalyq Azııa tarıhynda Shyńǵys qaǵan ornatqan alyp ımperııadan keıin alǵash ret jeke derbes memlekettik bılik júrgizýdiń tarıhı bastaýy bolyp qaldy. Quryltaıda Shyńǵys qaǵannyń «Iasa» zańy, áýlettiń saıası ustanymdary men baıyrǵy túrkilik dástúrlerdiń saqtalýy baǵytynda, kóshpeliler múddesin qorǵaǵan mańyzdy sheshimder qabyldandy.
1269 jylǵy Talas quryltaıyna Shaǵataı urpaqtarynan – Baraq, Úgedeı urpaqtarynan – Haıdý, Joshy urpaqtarynan – Mengý Temir han men Berkejar qatysady. Bul jaıynda Rashıd ad-dın «Jamıǵ at-taýarıh» atty eńbeginde bylaı jazady: «Hıjranyń 667 (1269 jyly) jyly kókteminde hanzadalardyń barlyǵy Talas pen Kenjektiń jaılaýynda jınaldy, sóıtip bir apta toılatqan soń, segizinshi kúni keńes quryltaı ótkizdi. Áýeli Qaıdý sóıledi: – Bizdiń dańqty atamyz Shyńǵys qaǵan álemdi parasattylyǵymen, aqylymen jáne qylysh pen oqtardyń soqqysymen basyp alyp, tártipke keltirdi, daıyndap óz áýletine tapsyrdy. Mine, bizdiń bárimiz ákeler jaǵynan bir-birimizge týysqanbyz. О́zge hanzadalar bolsa, bizdiń aǵa-inilerimiz, olardyń ortasynda kelispeýshilikter men alaýyzdyq joq. Ne úshin kelispeýshilikter men alaýyzdyqtar bizdiń ortamyzda bolýy kerek?!» – dedi.
Quryltaıda shaǵataılyq Baraq pen úgedeılik Qaıdý arasynda pikirtalas bolyp, aqyrynda: «... Búgingi kúnnen bastap ótken oqıǵalardy eske almaımyz, jaılaý men qystaý úshin jurtty óz aramyzda ádil bólemiz» – degen sheshimge keledi. Sol sheshim boıynsha «Maýerennahrdyń úshten ekisi Baraqqa, úshten biri Qaıdý men Mengý Temirge tıesili» degen kelisimge keldi. Osylaısha, Talas quryltaıynyń nátıjesinde Maýerennahrda Qaıdý memleketi (1269-1301) quryldy. Talas quryltaıynda saıası máselelermen qatar, ekonomıkalyq jáne salyq saıasatyna qatysty birqatar sheshimder qabyldandy.
Bul Quryltaıǵa deıin mońǵol handary men aqsúıekteriniń jaýlap alynǵan jerdegi turǵyndarǵa qatysty saıasatynda eki baǵyt bolyp keldi. Birinshi baǵyt – jaýlap alýshylardyń kóshpeli turmysyn saqtaý; baǵynyshty halyqtardy únemi talan-tarajǵa salý; eginshilik óńirlerdi mal jaıylymyna aınaldyrý. Ekinshi baǵyt – jergilikti ústem tappen jaqyndasý; otyryqshylyq, eginshilikpen aınalysatyn elderdiń dástúrlerine súıený; talan-tarajdardy toqtatyp, turaqty salyqtardy engizý; han bıligi kúsheıtilgen memleket qurý.
Joǵaryda qabyldanǵan sheshim ekinshi baǵyttyń ústemdikke jetkendigin kórsetti. Osydan keıin mońǵoldar jaýlap alǵan aımaqtarda áleýmettik-ekonomıkalyq ómir qalpyna keltirile bastady. 1269 jyly Talas quryltaıy saıası jaǵynan alǵanda Mońǵol ımperııasynyń ydyrap, derbes memleketterge bólingenin zańdastyrdy. Sonymen qatar tonaýshylyqtar men búlikshilikterdi toqtatyp, jaýlap alý zardaptaryn joıýǵa, baǵynyshty halyqtardyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna jol ashty.
Talas quryltaıynyń tarıhı mańyzy orasan zor. Sol tarıhı kezeńde ulystar arasynda bolǵan azamat soǵysynda jeńiske jetken Qubylaı han astanany Qaraqorym qalasynan birjola ózin qoldaǵan qytaılardyń jerine, ıaǵnı Hanbalyqqa (qazirgi Pekın) kóshirýdi uıǵarady. Han sheshimine qarsy kóterilgen kóshpeli eldi Úgedeı hannyń nemeresi Qaıdý han bastap shyqqan bolatyn. Bul soǵysta Qaıdý han Tarbaǵataı taýy men Edil ózeni arasyndaǵy halyqqa arqa súıegen edi. Eldiń astanasynyń ortalyq Qytaıǵa kóshirilýine qarsylyq kórsete almaǵanymen, 1269 jylǵy Talas ózeniniń boıyndaǵy Quryltaı kómegimen, Qaıdý han Shyǵys Túrkistan jerinen Batysta jatqan eldiń aımaqtaryn qytaı ımperatory bolǵan Qubylaı bıliginiń yqpalynan alyp shyǵa aldy. Bul saıası túrde derbestik bolǵanymen, naqty derbestikke qol jetkizý jolyndaǵy aıanbaı soǵysý joly bolatyn. Qaıdý han qartaıyp egde tartqanǵa deıin at ústinen túspeı Qubylaımen jáne onyń muragerlerimen uzyn sany 26 jyl soǵysyp, kóshpendi eldiń derbestigin saqtap qaldy.
Talas quryltaıynyń sheshimimen úsh ulystyń shekarasy aıqyndaldy. Shyńǵys hannyń ortaq murasy jolynda birlesken handar budan bylaı qalalarǵa emes, taýlar men dalalarǵa, jazyq jerlerge qonystanatyn bolyp ýaǵdalasty. Osylaısha dańqy aspandap, yqpaly artqan Qaıdý Shý dalasyna han ordasyn tigedi.
Moǵolstan memleketi Kereı men Jánibek qurǵan Qazaq handyǵyna enshi berip qana qoıǵan joq, oǵan saıası qoldaý kórsetip, resmı túrde alǵash tanyp, moıyndaǵan el boldy.
Osylaısha Talas quryltaıy arqyly Shyńǵys han qurǵan uly ımperııa ydyrap, onyń ornyna Eýrazııa keńistiginde túrik-ıslam órkenıetin tý etken jańa, derbes úsh memleket – Joshy ulysy, Shaǵataı ulysy jáne Moǵolstan boı kóterdi.
Bıyl 750 jyl tolyp otyrǵan Talas quryltaıy Altyn Orda, Shaǵataı ulysy jáne Moǵolstan memleketiniń tarıhyn jańa turǵydan zertteýge muryndyq bolady dep senemiz. Tereńnen bastaý alǵan ulttyq tarıhymyz arqyly Uly dalada ártúrli kezeńderde ómir súrgen Túrki memleketteriniń tikeleı murageri – qazirgi Qazaq eli ekenin bilýimiz qajet.
Áleýmettaný iliminde «ulttyq jetimdik» degen sóz bar. О́tken tarıhyn bilmegen halyqtyń bolashaǵy bulyńǵyr. Myńjyldyqtar men ǵasyrlar qoınaýyndaǵy baı tarıhymyzdy bilý – barshamyzdyń ortaq mindetimiz. Túıindeı aıtsaq, halqymyz ár ýaqytta baı tarıhtyń ıesi bolǵandyǵy aqıqat.
Mahmetǵalı SARYBEKOV,
M.H. Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
