Tarıh • 14 Qarasha, 2019

Talas quryltaıy – ulttyq memleketimizdiń altyn kópiri

303 retkórsetildi

Bıyl qazaq halqynyń tarıhynda erekshe oryn alatyn Talas quryltaıyna 750 jyl tolyp otyr. Asa joǵary máni bar oqıǵaǵa oraı M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıteti Halyqaralyq Túrki akademııasy jáne Jambyl oblysy ákimdigimen birge «Talas quryltaıy: tarıh pen taǵylym» atty halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótkizýdi josparlaýda.

Konferensııa jumysyna Túrkııa, Reseı, Mońǵolııa, О́zbek­stan, Qyrǵyzstan, Ázerbaı­jan jáne basqa da birqatar shetelder­den túrki halyqtarynyń álem­dik órkenıet damýyndaǵy orny men rólin zertteýshi belgili ǵalym­dardyń qatysýy josparlanýda. Talas quryltaıynda uzaq jyldar boıy ártúrli sebeptermen júıeli túrde zerttelmeı kelgen máseleler ishinde otandyq, aımaqtyq, tipti álemdik tarıhta oryn alatyn Uly daladaǵy túrki halyqtary men memleketteriniń qalyptasýy men damýy jaıynda jańa pikirler men paıymdardyń aıtylatyndyǵy anyq.

Elimiz táýelsizdik alǵaly ult­­tyq qundylyqtarymyz qaıta ora­lyp, babalardyń erlik pen kúreske toly ónegeli ómir joldaryna arnalǵan irgeli zertteýler júrgizýge zor múmkindikter týdy. Eýrazııanyń uly dalasynda ornaǵan arǵy dáýirdegi saq, ǵun, úısin memleketteriniń, odan keıingi Uly túrik qaǵanaty, Deshti Qypshaq pen Altyn Orda memleketteriniń zańdy murageri – Qazaq handyǵy ekendigi tarıhtan belgili. Talas jerinde 1269 jyly Qaıdý hannyń shaqyrýymen Uly quryltaı ótip, Altyn Orda men Moǵolstan boı kóterdi. Al Qazaq handyǵynyń qurylýyna tikeleı muryndyq bolǵan – Esenbuǵa han bıligindegi Moǵolstan memleketi.

Elbasy N.Á.Nazarbaev: «Biz­ge babalar tulparlarynyń tuıa­­ǵymen jazylǵan ata tarı­hy­nyń ár paraǵy erekshe qymbat. Qazaq­tardyń búgin­gi jáne bolashaq býyny ony árdaıym oryndy maqtan ete­tin bolady» dep aıtqandaı osy rýh­pen tárbıelener jas urpaq ja­sam­pazdyq jáne memleketti ny­ǵaıtý­dyń kópǵasyrlyq tájirı­besinen ult tarıhyna degen maq­ta­nysh sezimine bólenip, oǵan aıryqsha qurmetpen qaraıtyny sózsiz. Ǵasyr­lar qoınaýynan jet­­ken hal­qy­myzdyń uly máde­nıeti men dás­túrin saqtaı otyryp, Qazaq­stan­nyń rýhanı órken­deýiniń negi­zin qalaýǵa umtylatyn da búgin­gi urpaq bolmaq.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart To­qaev ústimizdegi jyldyń tamyz aıynda ótkizilgen «Ulytaý – 2019» halyqaralyq týrıstik forýmynda: «Ulytaý halyqaralyq deńgeıdegi etnografııalyq tý­rızmniń ortalyǵyna aınalýy tıis. Bul jumystardy Altyn Or­danyń 750 jyldyǵyn merekeleý qarsańynda bastaý kerek», – dedi. Odan ári qaraı Prezıdent: «Biz Altyn Orda negizin qalaý­shy Joshy hanǵa mindetti túr­de qurmet kórsetýimiz kerek. Asa mańyzdy mıssııa: búkil álemniń nazaryn osyndaı tarıhı tulǵaǵa aýdarý jáne onyń kesenesin mádenı týrızm nysanyna aınaldyrý» – dep qadap aıtty.

Ejelgi dáýirden beri qaraı tarıhı damý keńistigine úńilsek, saq, ǵun, túrik qaǵanaty syndy alyp memleketterden bastaý alatyn Qazaq handyǵy, keıi­nirek Joshy ulysy men Moǵol­stan memleketteriniń dástúr sabaqtastyǵy aıasynda qalyp­tasty. Osy oraıda belgili ta­rıh­­shy-ǵalym Muhammed Haı­dar Dýlatıdiń «Tarıh-ı-Rashı­dı» atty eńbeginde Qazaq han­dy­ǵynyń qalyptasýy men Moǵol­stan bıleýshisi Esenbuǵa jaıynda bylaı deıdi: «Joshy urpa­ǵy­nyń sultandary joryq jasap, Jánibek pen Kereı han Mo­ǵ­ol­stanǵa ketip qalǵan edi. Esen­buǵa han olardy qurmetpen qar­sy alyp, qonystanýǵa Moǵol­stan­nyń batys jaǵyndaǵy Shý ózeni alqabyndaǵy Qozybasyny berdi».

Kereı men Jánibek handar Shý óńirinde handyq qurǵanda Moǵolstan Qazaq handyǵyna jer berip qana qoımaı, baıraǵyn bir­ge kóterisetin baýyrlas el retin-de tabıǵı qoldaý bildirgen deý­ge tolyq negiz bar. Moǵolstan ataýy­­na negiz bolǵan «moǵol» sózi Ortalyq Azııada XV ǵasyrdan bas­tap túrik, mońǵol kóshpelilerdiń etnopolıtonımi retinde atala bas­tady. О́zinen burynǵy Qara­han memleketiniń aýmaǵyna orna­lasqan Moǵolstan shyǵysta Qashǵardan bastalyp, Jetisýmen jalǵasyp, Shý, Talas, Qarataý óńirimen tutasyp, Syrǵa deıingi aımaqty túgel qamtydy. Osy aımaqta týyp, Aýǵanstan asyp, Úndistanǵa taban tiregen Zahır ad-dın Muhammed Babyrdyń eli de keıin «Moǵol memleketi» dep ataldy.

1269 jyly Talas quryltaıyn ótkizgen Qaıdý han tarıhta 1236-1301 jyldary Shaǵataı ulysy­nyń aýmaǵynda, qazirgi Qazaqstan­nyń ońtústigi, Shyǵys Túrkistan, Qyr­ǵyz­stan, О́zbekstan, Túrik­men­stan, Tájikstan jáne Aýǵan­stan óńirinde 65 jyl boıy bı­lik júrgizgen. Ol Qubylaı han­­ǵa qarsy Qaraqorymdaǵy Orda­ny basyp alý joryqtaryn uıym­dastyryp, kóshpelilerdiń dás­túrli bılik túzimin jalǵastyrý maqsatynda Joshy, Shaǵataı, tipti Qulaǵý áýletteriniń kúshin biriktirýge orasan zor eńbek sińirgen tulǵa retinde qaldy. Quryltaı ótetin jer retinde tarıhı Talas óńiriniń alynýy birqatar sebepterge baılanysty edi: 1) Túrk qaǵanatynyń negizi qalanǵan ólke; 2) 751 jyly Talas soǵysy arqyly Tań ımperııasyna kúırete soqqy bergen túrkiler alǵash ret ıslam dinin qabyldaǵan aımaq; 3) Balasaǵun, Sýıab, Taraz sııaqty qalalary bar Qarahan memleketi qurylǵan óńir.

V.V.Bartold Talas qurylta­ıynyń mańyzdylyǵyna toqta­lyp, ony Qaıdýdyń uıymdas­tyrǵanyn atap kórsetedi. Quryl­taı Ortalyq Azııa tarıhynda Shyńǵys qaǵan ornatqan alyp ımperııadan keıin alǵash ret jeke derbes memlekettik bılik júrgizýdiń tarıhı bastaýy bolyp qaldy. Quryltaıda Shyńǵys qaǵannyń «Iasa» zańy, áýlettiń saıası ustanymdary men baıyrǵy túrkilik dástúrler­diń saqtalýy baǵytynda, kóshpeli­ler múddesin qorǵaǵan mańyzdy sheshimder qabyldandy.

1269 jylǵy Talas qurylta­ıy­na Shaǵataı urpaqtarynan – Baraq, Úgedeı urpaqtarynan – Haıdý, Joshy urpaqtarynan – Mengý Temir han men Berkejar qatysa­dy. Bul jaıynda Rashıd ad-dın «Jamıǵ at-taýarıh» atty eńbeginde bylaı jazady: «Hıj­ranyń 667 (1269 jyly) jyly kókteminde hanzadalardyń barlyǵy Talas pen Kenjektiń jaılaýynda jınaldy, sóıtip bir apta toılatqan soń, segizinshi kúni keńes quryltaı ótkizdi. Áýeli Qaıdý sóıledi: – Bizdiń dańqty atamyz Shyńǵys qaǵan álemdi parasattylyǵymen, aqylymen jáne qylysh pen oqtardyń soq­qy­symen basyp alyp, tártipke keltirdi, daıyndap óz áýletine tapsyrdy. Mine, bizdiń bárimiz ákeler jaǵynan bir-birimizge týysqanbyz. О́zge hanzadalar bolsa, bizdiń aǵa-inilerimiz, olardyń ortasynda kelispeýshilikter men alaýyzdyq joq. Ne úshin kelispeýshilikter men alaýyzdyqtar bizdiń ortamyzda bolýy kerek?!» – dedi.

 Quryltaıda shaǵataılyq Baraq pen úgedeılik Qaıdý arasynda pikirtalas bolyp, aqyrynda: «... Búgingi kúnnen bastap ótken oqıǵalardy eske almaımyz, jaılaý men qystaý úshin jurtty óz aramyzda ádil bólemiz» – degen sheshimge keledi. Sol sheshim boıynsha «Maýerennahrdyń úshten ekisi Baraqqa, úshten biri Qaıdý men Mengý Temirge tıe­sili» degen kelisimge keldi. Osy­laısha, Talas quryltaıynyń nátı­jesinde Maýerennahrda Qaı­dý memleketi (1269-1301) quryl­dy. Talas quryltaıynda saıası máselelermen qatar, ekono­mı­kalyq jáne salyq saıasatyna qatysty birqatar sheshimder qabyldandy.

Bul Quryltaıǵa deıin mońǵol handary men aqsúıekteriniń jaýlap alynǵan jerdegi turǵyn­darǵa qatysty saıasatynda eki baǵyt bolyp keldi. Birinshi baǵyt – jaýlap alýshylardyń kóshpeli turmysyn saqtaý; baǵynyshty halyqtardy únemi talan-tarajǵa salý; eginshilik óńirlerdi mal jaıylymyna aınaldyrý. Ekinshi baǵyt – jergilikti ústem tappen jaqyndasý; otyryqshylyq, egin­shilikpen aınalysatyn elder­diń dástúrlerine súıený; talan-tarajdardy toqtatyp, turaqty sa­lyqtardy engizý; han bıligi kú­sheı­tilgen memleket qurý.

Joǵaryda qabyldanǵan she­shim ekinshi baǵyttyń ústem­dik­ke jetkendigin kórsetti. Osy­dan keıin mońǵoldar jaýlap alǵan aımaqtarda áleýmettik-eko­­no­mıkalyq ómir qalpyna kel­ti­rile bastady. 1269 jyly Talas quryl­taıy saıası jaǵynan alǵan­­da Mońǵol ımperııasynyń ydy­­rap, derbes memleketterge bólin­­genin zańdastyrdy. Sony­men qatar tonaýshylyqtar men búlik­shilik­terdi toqtatyp, jaýlap alý zar­daptaryn joıýǵa, baǵy­nysh­ty halyqtardyń áleýmettik-ekono­mıkalyq damýyna jol ashty.

Talas quryltaıynyń tarıhı mańyzy orasan zor. Sol tarıhı kezeńde ulystar arasynda bolǵan azamat soǵysynda jeńiske jetken Qubylaı han astanany Qaraqorym qalasynan birjola ózin qol­daǵan qytaılardyń jerine, ıaǵnı Hanbalyqqa (qazirgi Pekın) kóshirýdi uıǵarady. Han sheshimine qarsy kóterilgen kósh­peli eldi Úgedeı hannyń nemere­si Qaıdý han bastap shyqqan bola­tyn. Bul soǵysta Qaıdý han Tar­­baǵataı taýy men Edil ózeni arasyndaǵy halyqqa arqa súıegen edi. Eldiń astanasynyń ortalyq Qytaıǵa kóshirilýine qarsylyq kórsete almaǵanymen, 1269 jylǵy Talas ózeniniń boıyndaǵy Quryltaı kómegimen, Qaıdý han Shyǵys Túrkistan jerinen Batysta jat­qan eldiń aımaqtaryn qytaı ım­peratory bolǵan Qubylaı bı­liginiń yqpalynan alyp shyǵa aldy. Bul saıası túrde derbestik bolǵa­nymen, naqty derbestikke qol jetkizý jolyndaǵy aıanbaı soǵysý joly bolatyn. Qaıdý han qartaıyp egde tartqanǵa deıin at ústinen túspeı Qubylaımen jáne onyń muragerlerimen uzyn sany 26 jyl soǵysyp, kóshpendi eldiń derbestigin saqtap qaldy.

Talas quryltaıynyń sheshi­mimen úsh ulystyń shekarasy aıqyndaldy. Shyńǵys hannyń ortaq murasy jolynda birlesken handar budan bylaı qalalarǵa emes, taýlar men dalalarǵa, jazyq jerlerge qonystanatyn bolyp ýaǵdalasty. Osylaısha dańqy aspandap, yqpaly artqan Qaıdý Shý dalasyna han ordasyn tigedi.

Moǵolstan memleketi Kereı men Jánibek qurǵan Qazaq han­dyǵyna enshi berip qana qoıǵan joq, oǵan saıası qoldaý kórsetip, resmı túrde alǵash tanyp, moıyn­daǵan el boldy.

Osylaısha Talas quryltaıy arqyly Shyńǵys han qurǵan uly ımperııa ydyrap, onyń ornyna Eýrazııa keńistiginde túrik-ıslam órkenıetin tý etken jańa, derbes úsh memleket – Joshy ulysy, Shaǵataı ulysy jáne Moǵolstan boı kóterdi.

Bıyl 750 jyl tolyp otyrǵan Talas quryltaıy Altyn Orda, Shaǵataı ulysy jáne Moǵolstan memleketiniń tarıhyn jańa tur­ǵydan zertteýge muryndyq bo­lady dep senemiz. Tereńnen bas­taý alǵan ulttyq tarıhymyz ar­qyly Uly dalada ártúrli kezeń­der­de ómir súrgen Túrki mem­le­­ket­­teriniń tikeleı murageri – qa­zir­gi Qazaq eli ekenin bilýimiz qajet.

Áleýmettaný iliminde «ult­tyq jetimdik» degen sóz bar. О́tken tarıhyn bilmegen halyq­tyń bolashaǵy bulyńǵyr. Myń­jyl­dyqtar men ǵasyrlar qoınaýyn­daǵy baı tarıhymyzdy bilý – barshamyzdyń ortaq mindetimiz. Túıindeı aıtsaq, halqymyz ár ýa­qytta baı tarıhtyń ıesi bolǵan­dyǵy aqıqat.       

Mahmetǵalı SARYBEKOV,

M.H. Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

 

Sońǵy jańalyqtar

Qazaq kúresi jańa kezeńge aıaq basty

Ulttyq sport • Búgin, 19:28

Basylym basshylary - Júsipbek AIMAÝYTOV (1889-1931)

Basylym basshylary • Búgin, 17:42

Elimizdiń basym bóligin tuman basady

Qazaqstan • Búgin, 17:01

Basylym basshylary - Smaǵul SÁDÝAQASOV (1900-1933)

Basylym basshylary • Búgin, 16:53

Almatyda Abaı klýby ashyldy

Rýhanııat • Búgin, 16:22

Basylym basshylary - Bernııaz KÚLEEV (1899-1923)

Basylym basshylary • Búgin, 14:55

Basylym basshylary - Támımdar SAFIEV (1892-?)

Basylym basshylary • Búgin, 11:28

Elordada Úsh arysqa eskertkish ornatyldy

Rýhanııat • Búgin, 11:14

Almaty álemdik qalalar qataryna qosylady

Aımaqtar • Búgin, 10:57

Atyraýlyqtar taǵy da úzdikter qatarynda

Aımaqtar • 13 Jeltoqsan, 2019

Uqsas jańalyqtar