Ádebıet • 25 Qarasha, 2019

Oralda aqyn Baýyrjan Halıollanyń shyǵarmashylyq keshi ótti

404 retkórsetildi

Belgili aqyn, respýblıkalyq aıtys baıqaýlarynyń jeńimpazy Baýyrjan Halıollanyń 40 jasqa tolýyna oraı onyń týǵan jeri Syrym aýdanynda jáne Oral qalasynda «Tań menen besin arasy» atty shyǵarmashylyq keshi ótti.

Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynyń múshesi, «Eren eńbegi úshin», «Mádenıet salasynyń úzdigi» tósbelgileriniń ıegeri Baýyrjan Halıollanyń shyǵarmashylyq keshine arnaıy kelgen tanymal tulǵalar kóp boldy. Olardyń ishinde Qazaqstannyń halyq artısi, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Asanáli Áshimov, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, halyqaralyq Aıtys aqyndary men jyrshy-termeshiler Odaǵynyń basqarma tóraǵasy, qoǵam qaıratkeri, aqyn Júrsin Erman, Qazaqstannyń halyq artısi, ánshi-kompozıtor Altynbek Qorazbaev, Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri, Qazaqstan Jazýshylar Odaǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Mereke Qulkenov, belgili aqyn, «Juldyz» jýrnalynyń redaktory Ǵalym Jaılybaı, «Qurmet» ordeniniń ıegeri, «Daryn» memlekettik syılyǵynyń laýreaty, aqyn Svetqalı Nurjan, «Daryn» memlekettik syılyǵynyń laýreaty, ánshi, jyrshy Berik Júsipov, aıtys aqyndary Bekarys Shoıbekov, Muhtar Nııazov, Jandarbek Bulǵaqov jáne basqalary qyrqynda qamal alǵan azamattyń abyroıyn odan ármen asqaqtatyp ketti.

Aqynnyń mereıtoıy onyń týǵan aýyly – Syrym aýdanyna qarasty Qosoba aýylynda bastaldy. Týǵan jer kim-kimge de ystyq qoı, degenmen kindik qany tamǵan aýylyna Baýyrjandaı eńbegi sińgen, Baýkeńdeı qamqor bolyp júretin azamat sırek. Aqyn qashan da týǵan aýylynyń muń-muqtajyn joǵaryǵa jetkizip, áleýmettik máselelerin sheshýge atsalysyp júredi. Búgingi shyǵarmashylyq kesh ótken sáýletti mádenıet úıiniń boı kóterýine de Baýyrjan Halıolla tikeleı muryndyq bolǵanyn el-jurt jaqsy biledi. Ataǵy alty alashqa jaıylǵan ardaqty azamattardy aıadaı aýylyna alyp kelip, kóńilden ketpesteı kesh syılaǵan aqyn ulyna bul joly da jerlesteri shynaıy rıza boldy. Kesh barysynda Baýyrjan syılyq alýdan bas tartyp, kerisinshe mereıtoıdyń meımandary – «Qazaqstan» ulttyq arnasynyń ardageri, dıktor Baqytjamal Ermanova men Baǵdat Áshimovaǵa, Qazaqstannyń qurmetti qurylysshysy, belgili kásipker Qusaıyn Ýaqbaıulyna, belgili aıtys aqyny Muhamedjan Tazabekovke, kásipker, óner janashyry Tursyn Tastekeevke, aqyn Svetqalı Nurjanǵa, jyrshy Berik Júsipovke, aqyn, «Ana tili» gazetiniń bas redaktory Janarbek Áshimjanǵa, din qaıratkerleri Erkinbek Shoqaı men Baýyrjan Álıulyna, oraldyq aqyn qyzdar, aıtys ardagerleri Sholpan Qydyrnııazova, Darıǵa Mushtanova, Úzildik Eleýbaıqyzyna, Qosoba aýylynyń ardaqty aqsaqaldary Tóleý men Ergen ataǵa, aq jaýlyqty Mádına apaıǵa syı-sııapat taratty. Al Asanáli, Júrsin, Altynbek aǵalar Qosobadan at minip, zerli qamshyly bolyp qaıtty.

Baýyrjan Halıollanyń mereıtoıyna oraı Syrym aýdanynda Baqtyǵul Oıshybaev atyndaǵy jas tilshiler baıqaýy jáne Járdem Tilekov atyndaǵy jas aqyndar baıqaýy uıymdastyrylǵan eken. Jympıty aýylynda bolǵan sharada osy saıystardyń qorytyndysy jarııalandy. Jeńimpazdar maqtaý qaǵazy men syılyqtaryn tanymal tulǵalardyń qolynan alyp, máz bolysty. Taǵy bir úlken oqıǵa – Jympıty selosynda aqyn Júrsin Erman atyndaǵy aıtys mektebiniń ashylýy boldy.

Árıne, eki kúnge sozylǵan mereıtoılyq sharalardyń núktesi Hadısha Bókeeva atyndaǵy Batys Qazaqstan oblystyq qazaq drama teatrynda ótken keshte qoıyldy. Kórermenge oryn jetpeı, kóp adam tize búkpeı tik tursa da, qabaǵyn shytqan eshkim bolmady. Shyǵarmashylyq kesh ıesi týraly shaǵyn fılmnen aqynnyń esimin atasy Habıbollanyń «Baýyrjan Momyshulyndaı batyr bolsyn» dep yrymdap qoıǵanyn bildik.

- Osy keshke men uzaq ýaqyt daıyndaldym. Alla Taǵala ǵumyr berse, aqyn Tólegen Aıbergenov aıtqandaı, «Men barlyq jıǵan-tergenimdi Bir tamasha toı qylyp ótkizemin» dep armandap edim. Eshkimniń mazasyn almadym, óz keshimdi ózim ótkizeıin dedim. Osy keshke alys-jaqynnan kelgen aıaýly kórermenge, mártebeli meımandaryma qurmetim sheksiz! Búgingi keshte men óleń oqyp, ózimniń ánderimdi tyqpalap mazalaryńyzdy almaımyn. Aýzy dýaly, el tanyǵan tulǵalar sahnaǵa shyǵyp, elmen suqbattasa, meniń maqsatym osy, - dedi sahnaǵa shyqqan aqyn.

Eki saǵatqa jetpeı óte shyqqan shyǵarmashylyq keshi aqynnyń ózi aıtqan údeden shyqty. Ádemi keshtiń kórinisi kóptiń kóńilinde qaldy. Asanáli Áshimovtiń óz ıyǵyndaǵy eski shapanyn silkip-silkip alyp, Baýyrjanǵa jaba salǵany, «Qyz Jibek» fılminde Tólegendi «óltirgenmen», Qosobany kórmep edim, kórsetkenińe rahmet!» degen sózi kórermenge kóńildi kúlki syılady.

- Arǵy-bergi qazaq ádebıetinde 40 jasyn toılaǵan jalǵyz aqyn – Sáken Seıfýllın bolatyn. Sovet úkimeti Sákenniń omyraýyna orden taqty, Jaryq degen temirjol beketin aqyn atyna berdi, astyna «Zıl» degen mashına mingizdi, biraq keler jyly aldy da atyp tastady. Sáken sııaqty, Baýyrjannyń da qyńyr-qısyq minezi kóp, sońy qalaı bolaryn Qudaı bilsin?! – dep eldi bir kúldirip alǵan Júrsin Erman ary qaraı óleń oqyp ketti:

Kóterip bóreneniń aýyr jaǵyn,

Senbilik jasap júrsiń, Baýyrjanym.

О́zińniń qıly-qıly taǵdyryńmen

О́zgertip ómir zańyn, dáýir zańyn.

 

Týǵanmen jerdiń túbi Qosobada,

Kúmiljip qalǵan joqsyń bosaǵada.

Ortaǵa kıip-jaryp kirip keldiń,

Bolam dep inige dos, dos aǵaǵa.

 

Aıtystyń aspanynda qaǵyp qanat,

Qasqaıyp aıta bildiń halyqqa dat.

Jaıyqqa qaıyq salǵan balyqshydan

Sen ǵana tileıtuǵyn balyqqa baq.

 

Basyńa bılik qamshy úıirgenmen,

Shyǵady ashy daýsyń kúıingennen.

Oraldan shyqqan jalǵyz Don Kıhotsyń

Soǵysyp kele jatqan dıirmenmen.

 

Kórgenmen óner úshin kóresini ár,

Demeısiń sadaq qırap, jebe synar.

Batystyń aqyndary baqytty eken,

Muzjarǵysh alda sendeı kemesi bar.

 

Barynda boıda qýat, qolda kúshiń,

Qorǵaısyń el namysyn, jer namysyn.

Jolyǵyp qala kórme jalǵyz oqqa,

Jonynan sıpatpaıtyn jolbarysym!

 

О́tkizip jatyrsyń-aý bárin bastan,

Qadiriń qashqan kezde qaryn da ashqan,

Sottalmaı qutylǵanyń jaqsy boldy,

Tulpar dep esek baqqan qaryndastan.

 

Bul ómir – kúnde aıtys, kúnde synaq,

Barady baýyrlaryń mingesip at.

Qaıtasyń Saǵynaıdyń asynan da

Qulagerdi óltirip, júldesin ap.

 

Úırensin ónegeńnen úırense eliń,

Taǵdyryn keship júrsiń Jırensheniń.

Jomart bop jurtqa shúlen taratqanmen

Sıraǵyń shyǵyp jatyr úıden seniń!

Bul keshte aǵa qalamgerler izin basqan ini aqynnyń bedel-baǵasyn shyn moıyndap, izgi lebizin aıamady.

- 2014 jyly «Jyr marjany» atty qazaq poezııasynyń on tomdyq antologııasyn shyǵardyq. Osy jınaqtyń sońǵy toby jas aqyndarǵa arnaldy. Osy jınaqtyń alǵashqy beti osy Baýyrjannyń óleńimen bastaldy. Famılııasy «H»-dan bastalsa da, «Baýyrjan nege birinshi turady?!» dep bir de bir adam aıtpady. О́ıtkeni Baýyrjannyń shyǵarmashylyǵy – búkil jas býynǵa úlgi bolatyn óleń edi! – dedi Mereke Qulkenov.  

- Qyryǵynda ne deıin shaıyr ulǵa?!

Birge júzgen óleńniń qaıyǵynda.

Senen jaqyn ini joq Baıulynda,

Baýyrjan Halıolla!

 

Janyn onyń dos túgil jaýy uǵatyn,

Arpalysyp arsyzben aýyratyn,

Áni jaqyn janyma, bári jaqyn

Halıolla Baýyrjan – baýyr aqyn! – dedi Ǵalym Jaılybaı.

 

- Kógenin erte aǵytyp kórpesh oıdyń,

Baýyrjan, balalyqtan erte eseıdiń.

El kýə shyǵandaǵan shabysyńa,

Júırikteı shyǵasalma jelkesi oıdym.

 

Keldiń de Almatyǵa saıaqsydyń,

Este edi qýyrylǵany qaı apshynyń?!

Tizginińdi ər jerden bir tartyp júrdiń,

Atyndaı alaqashpa saıatshynyń.

 

Jatqanda qalyńynda jurt uıqynyń,

Syrlastyń aq qaıyńnyń silkı túbin.

Jyrdyń júırigine aınaldyń Alash úshin,

Jyryndy júligi emes Jympıtynyń.

 

Qozady anda-sanda arqań biraq,

Qosam dep alamanǵa qańtardyń at.

Asaýdaı tik shapshıtyn mineziń bar,

Esekti jek kóresiń salpańqulaq.

 

...Tilegin men aıtpaımyn jurttyń jaýyr,

Batasy bolsyn məńgi ulttyń qabyl.

On besinde tanysqan Jaıyqqa kep,

Turymtaıdaı tulǵańdy tuttym baýyr – dep aǵynan jaryldy aqyn, Qazaqstan Respýblıkasyna eńbek sińirgen qaıratkeri, halyqaralyq «Alash» ədebı syılyǵynyń ıegeri Dəýletkereı Kəpuly.

- О́leńniń asaý qulyny Baýyrjan balamyz búgin 40-qa tolyp jatyr, «qyrqynan» shyǵyp jatyr balamyz! Men Baýyrjannyń anasynan úlkenmin, anasy retinde talaı márte batamdy bergenmin. Búgin de batamdy beremin! Baýyrjan tentek deımiz, aqyn jany erkindik ańsaıdy. Baýyrjan kindigin kesken topyraq – Alashtyń arystarynyń topyraǵy. Ol - Qadyr Myrza Áliniń topyraǵy. Keshegi kúni Kolbınniń aldynda qasqaıyp turyp sóılegen Jubannyń elinde týsa, Baýyrjannyń batyr bolmaýǵa qaqy bar ma?! – dedi Aqushtap Baqtygereeva.

-Qoǵamdy synap, ultty tártipke shaqyrý úshin adam áýeli óziniń qanyn aǵyzyp, ózin áshkereleý kerek dep oılaımyn. О́zin aıamaǵan adamnyń biri – Abaı bolsa, aqynnyń sol minezi Baýyrjanda da bar. О́zin aıamaıtyn aqyn eshkimniń bet-ajaryna qaramaıdy. Besikten beli, esikten ózi shyqqannan beri Baýyrjannyń da jaǵaǵa jarmasyp, izdep kele jatqany – ádilet, shyndyq, aqıqat! Jigittiń ómiri – eliniki, ólimi – óziniki. Aınalaıyn, ómiriń elińdiki bolsyn! – dep tilek aıtty shaıyr Aıtman – Svetqalı Nurjan aqyn.

Bul keshte Baýyrjan Halıollanyń qazaq aıtys ónerindegi orny, qaıratkerligi týraly da jyly sózder kóp aıtyldy. Ol basqaratyn Qadyr myrza Áli atyndaǵy mádenıet jáne óner ortalyǵynyń búkil óńirdegi úlken óner jarshysyna, mádenıet nasıhatshysyna aınalǵany sóz boldy. Keıbir aıtys aqyndary masyldyq psıhologııamen júrse, Baýyrjan kerisinshe osy aıtystyń sharýasymen kóp júgirip, uıymdastyryp, Batystaǵy talaı-talaı jas aqynǵa jol siltep, talantyn ashqany jarııa boldy. Jaqsynyń jaqsylyǵy aıtylǵan, nury shalqyǵan áserli kesh boldy. Shyǵarmashylyq keshti júrgizgen Janarbek Áshimjan da keıipkerleriniń kóńilin ósirip, sıpatyn kelistirip, erekshe sheberlik kórsetti.

- Baýyrjan óziniń týǵan kúninde ańyz bolǵan suńǵylalar men korıfeılerdi, «attarynan at úrketin» azýly aqyndar men elge belgili ónerpazdardy týǵan elmen, aýyl adamdarymen qaýyshtyrdy. О́zine emes, elge qyzmet etti. О́zine emes, qonaqtaryna qurmet kórsetti. Zaldyń búgingi qol soǵýy bólek boldy! Bul – júrekjardy kesh bolǵanynyń belgisi. О́ıtkeni Baýyrjannyń ózi de shynaıy, falsh degendi bilmeıtin, ne nárseni de ashyq aıtatyn adal azamat qoı, - deıdi osy keshtiń bir kórermeni, belgili pedagog ǵalym Svetlana Baqysheva.

Bul – kópshiliktiń shynaıy pikiri.

 

Batys Qazaqstan

Sońǵy jańalyqtar

Almatyda Abaı klýby ashyldy

Rýhanııat • Keshe

Dımash Qudaıbergen tyńdarmandaryna alǵys aıtty

Rýhanııat • 14 Jeltoqsan, 2019

Ǵalymdar: Adam qysta az jumys isteýi kerek

Qoǵam • 14 Jeltoqsan, 2019

Neımar «Barselonany» taǵy da sotqa berdi

Fýtbol • 14 Jeltoqsan, 2019

Atyraý oblysy Táýelsizdik kúnin atap ótti

Aımaqtar • 14 Jeltoqsan, 2019

Mańǵystaýda «Jyl adamy - 2019» anyqtaldy

Aımaqtar • 14 Jeltoqsan, 2019

Aqtaýda turǵyn úı paıdalanýǵa berildi

Aımaqtar • 14 Jeltoqsan, 2019

Almatylyqtarǵa memlekettik marapat tapsyryldy

Aımaqtar • 14 Jeltoqsan, 2019

Atyraýlyqtar taǵy da úzdikter qatarynda

Aımaqtar • 13 Jeltoqsan, 2019

Uqsas jańalyqtar