Ádebıet • 28 Qarasha, 2019

Abaıdan soń... Muqaǵalı sózdigi

45 retkórsetildi

Qorjyny qazynaǵa toly qazaq ádebıetiniń júrip ótken súrleýli, soqpaqty jolyna kóz salsaq, shyǵarmalarymen oqyrman sanasynda jattalyp qalǵan talantty qalamgerler kóp-aq. Ádebıetke eńbegi sińgen aqyn-jazýshylardy keıingi urpaqtyń ulyqtap, madaqtaýy zańdylyq ekenin eskersek, qazirgi tańda da ulylardyń ulaǵaty qadarı-halinshe nasıhattalýda.

Sózimizdiń tórkini avtordyń sóz baılyǵyn kórsetetin shyǵarmalarynyń tildik turǵydan zerttelýinde bolyp otyr. Bútin bir shyǵarmashylyq álemdi tildik sıpaty boıynsha júıelep, sózdik qurastyrýdyń qanshalyqty jankeshti jumys ekenin sol iske mańdaıynyń teri sińgen tilshi-ǵalymdar ǵana bilse kerek. Mehnaty men mashaqaty mol mundaı eńbektiń arǵy-bergi tarıhyna úńilsek, sonaý 1874 jyly aǵylshynnyń uly dramatýrgi ári aqyny «Ý.Shekspır tiliniń sózdigi», Reseı ǵylym akademııasy jasaǵan (1933 – 1960) IV tomdyq orystyń uly aqyny «Pýshkın tiliniń sózdigi» (M., 1956-1961), 1968 jyly jaryq kórgen qazaq halqynyń uly aqyny «Abaı tiliniń sózdigin» kóremiz. Mine, endi osy qatarǵa taıaýda Ulttyq akademııalyq kitaphanada tusaýkeser rásimi ótken «Muqaǵalı tiliniń sózdigi» qosylyp otyr.

Kólemi – 1064 bet, ıaǵnı 111 baspatabaqtan turatyn eńbekti qurastyrǵan – elimizge tanymal ǵalymdar Baıynqol Qalıev, Janseıit Túımebaev, Sherýbaı Qurmanbaıuly, Sábıra Isaqova. Sózdikte aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń 5 tomdyǵyndaǵy («Jalyn» baspasy, 2013) 1177 shyǵarmasynda bar 13 348 dara sóz ben 5035 turaqty tirkes – barlyǵy 18 300 tildik birlik qamtylǵan. Olar 21 453 maǵynaǵa saralanypty. Jáne kórsetilgen tildik birlikter 282 myń ret qaıtalanǵan. Mysaly, -da, -de shylaýy Muqaǵalıda 3821 ret, Abaıda 648 ret qoldanylsa, -ba, -be suraýlyq shylaýy (bolymsyz etistik formasy) Muqaǵalıda 1968, al Abaıda 416 ret kezdesedi.

Tusaýkeser rásiminiń moderatorlyq mindetin atqarǵan tilshi-ǵalym Sherýbaı Qurmanbaıuly kitaptyń jalpy mazmunynan aqparat berip: «Bul sózdik – bir sózdik emes, ol túsindirme sózdik pen jıilik sózdikterdiń qosyndysynan turatyn jıyntyq (sıntezdik) sózdik. Iаǵnı eki túrli sózdiktiń birliginen quralǵan sózdik. Bir sózben aıtqanda, biz bul sózdikti «Muqaǵalı tiliniń anyqtamalyǵy» deýimizge negiz bar. Kez kelgen zertteýshi, lıngvıst, oqýshy, muǵalim Muqaǵalıda etistik qansha ret qoldanylǵanyn, A árpinen bastalatyn sóz neshe ret kezdesetinin nemese Muqaǵalı qaı sózdi bir-aq ret paıdalanǵanyn, eń jıi qoldanǵan sózderin osy sózdikten bile alady. «Jıilik sózdik» dep aıtqanymyz jalań sóz bolmasyn dep osynyń bárin kestege túsirdik», dep atap ótti.

«Bul sózdik týraly alǵash Beksultan Nurjeke­uly­­nyń maqala­synan bildim. Oqyp, kitaptyń jaı-japsaryn kádimgi til mamanyndaı ashyp jazǵan Beksultanǵa da, qurastyrǵan saıdyń tasyndaı ini-qaryndastaryma da rıza boldym. «Abaı tiliniń sózdiginen» keıingi jóni de, joly da bólek kópten kútken eńbek bul», dep sóz bastaǵan Myrzataı Joldasbekov aqıyq aqyn týraly esteligimen de bólisti.

«Bir kúni áıelim ekeýmiz kóshede kele jatsaq, poshtanyń aldynda Muqań tur eken. «Myrzash, sen dıssertasııa qorǵaıyn dep jatyr ekensiń ǵoı. Taqyrybyń keremet eken, men seniń qorǵaýyńda óleńdetip sóz sóıleımin», dedi aqyn. Sodan ne kerek men kúmiljı bastadym. Ol kez bári Muqańnan syrt aınalyp júrgen ýaqyt edi. Men: «Muqa, qor­ǵaýdyń ýaqyty áli anyqtalǵan joq», dep taı­saqtadym. – Qaıdan anyqtalǵan joq, avtore­fera­tyń­dy bireýdiń qolynan kórdim ǵoı, – deıdi. – Ol ózge­rip jatyr, Muqa, – dep edim, birtúr­li únsiz qal­dy. Osy kúni sol qylyǵyma qatty ókinemin. Qor­ǵa­maı qalsam da Muqań kelip óleń­men sóz sóılese, bul bir tarıhı oqıǵa bolar edi-aý. Muqań: «Maǵan óleń aqqýdyń qanatymen keledi», deıtin. Meniń oıymsha, Muqańa o bastan óleń qonǵan. Alladan jyr aıany, jyr baıany kelgen kisi. Perishteli aqyn. Muqaǵalıdyń ózi de óleń, sózi de óleń. Qany da óleń, jany da óleń. Muqaǵalı óleńderiniń qudiretti quzdan qulaǵandaı kesek, muhıttyń túbindeı tereń, tabıǵattyń ózindeı taza, bulaqtaı móldir, gaýhardaı jarqyrap, tula boıyńa jyr tógilip turatyny sondyqtan».

Sózdikke pikir jazǵan ǵalymdardyń biri Ádil Ahmetov kitap jaıly málmettermen bólise kele: «Bul sózdik qazaq leksıkografııa ǵylymyna qo­syl­ǵan úlken úles. Muny jasaǵan ǵalymdar da naǵyz kásibı mamandar. Jáne bul eńbektiń artyqshylyǵy – buryn shyqqan sózdikterdi sholyp, salystyra otyryp qurastyrylǵan. «Ensık­lo­pedııalyq sózdik» desek te artyq emes. Muqaǵalı shy­ǵar­ma­shylyǵyndaǵy ár sózdi, ár tirkesti, óleńdegi ár burylysty qapy qaldyrmaı zerttep, kitapqa túsir­gen kásibı ǵalymdardyń eńbegi zor. Muqaǵalı shyǵarmashylyǵynyń jańa dáýiri bastalǵandaı», dep oı túıin­dedi.

Aqynnyń shyǵarmashylyq qýatynan sóz basta­ǵan Parlament Májilisiniń depýtaty Saýytbek Abdrah­manov: «Muqaǵalıdyń aqyndyq qudiretin myna kitap anyq kórsetip otyr. Onyń sózi hám uıqa­sy oıynyń, seziminiń jetegine ergen soń aǵyl-tegil lırıkalyq óleńder týǵan. Pýshkınniń 10 tomynda 21 myń sóz bar. Al Muqaǵalıdyń 5 tomy­nan osynshama derek pen dáıektiń shyǵýy tildik turǵydan aqynnyń ereksheligin baıqatady. Endi bir on jyl mańdaıymyzǵa syıǵanda qazaq ǵyly­myna qansha sóz, qansha boıaý qosylar edi. Endi muqaǵalıtanýdyń jańa joly bastalyp, aqyn shyǵarmalary tiltanýdyń, ǵylymnyń aınalymyna túsedi. Orysta Pýshkınnen keıin qansha uly aqyn bolsa da olardyń sózdigi jasalmaǵan. Qansha áspettelse de Lermontov, Maıakovskıı tilderiniń sózdigi joq. О́ıtkeni Lermontov pen Pýshkınniń tilindegi dáýirlik uqsastyqtar boldy. Al Muqaǵalı tiliniń jasalatyn sebebi – Abaıdyń zamany bir basqa, poetıkalyq tildiń qalyptasqan kezeńiniń jarqyn úlgisi Muqaǵalı zamany bir basqa. Qazir kózim túsip otyr, sózdikte Muqaǵalıdyń qate jaz­ǵan sózderi durys nusqasymen berilipti. Bul degeni­ńiz úlken eńbek qoı», dedi.

Muqaǵalı óleńderiniń túrik tiline aýdaryl­ýy haqynda oı qozǵaǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy tóraǵa­synyń orynbasary, ǵalym Janseıit Túıme­baev aýdarma máselesine keńinen toqtaldy. «Aldy­myz­da Muqaǵalı poezııasyn álemniń kóptegen til­de­rine aýdarý mindeti tur. Biz óz tarapymyzdan Abaı óleńderin birinshi kezekte elimizdegi etnostar tiline aýdarý bastamasyn aldyq. Muqaǵalıdy da 130 tilge aýdaryp bastasaq, úlken istiń basy bol­maı ma?! Al myna sózdik birneshe júzdegen dıs­ser­tasııaǵa arqaý bolady. Iаǵnı ǵalymdarǵa beri­lip otyrǵan shıkizat degenge saıady. Osy úlgi­men zert­te­lip, zerdelenýge tıisti avtorlar bar. Máselen, abyz Ábish Kekilbaıulynyń sózdigi. Ábish aǵanyń tvor­ches­tvo­syndaǵy til baılyǵynan sózdik jasalsa, úlken oqıǵa bolar edi. Qadyr Myrza­lıev aǵamyz­dyń da sózdigi kezek kútip tur. Budan bólek basqa da irgeli aqyn-jazýshylardyń sózdik­teri daıyndalyp, sıfrlandyrylsa, qazaq ádebıe­tiniń, tiliniń, má­denıetiniń jańa bet-beınesi qalyp­ta­sa­dy», dedi ǵalym.

Ádebıet teorııasynyń búgingi syn saǵatyn tarqa­ta aıtqan túrkitanýshy-ǵalym Shákir Ybyraev ádebıet­taný ǵylymynyń ilgerilemeı jatqanyn jetkiz­di. «Qazaq tiliniń qory Muqaǵalı poezııasynda qalaı túrlendi? Qandaı boıaýlarmen qubyldy? Bul ádebıet teorııasyndaǵy germenevtıka, tańba, sımvol, dıskýrs, noratologııa – qazirgi ádebıettanýdyń eń ózekti máselelerin osyndaı aspektili psıhologııamen baılanystyryp zertteýimiz kerek. Biraq biz oǵan áli kelgen joqpyz. О́kinishke qaraı, qazir qazaq ádebıettaný ǵylymynyń teorııasy toqyraýda tur. Jańa deńgeıge qadam basýymyz úshin bizge osyndaı bazalyq zertteý eńbekter kerek», dedi ol.

Kitap tusaýkeserine qytaıtanýshy-ǵalym Dúken Másimhanuly, ardager jýrnalıst Súleımen Mámet, aqyn Qadir Álimqulov, t.b. el aǵalary, jazýshy, ǵa­lym­dar, stýdentter men BAQ ókilderi qatysty. Bes jyl ýaqyt jumsalǵan «Muqaǵalı tiliniń sózdigi» 5000 danamen «Keremet Medıa» baspasynan, memlekettiń bıýdjetinsiz jaryq kórip otyr.

Sońǵy jańalyqtar

Táýelsizdik – tuǵyrym

Aımaqtar • Keshe

Jas otbasylar baspanaly boldy

Aımaqtar • Keshe

Kúlki kerýeni № 25

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar