О́negeli ómir úlgisi

Hamza Áýbákiruly 1919 jy­ly 5 jel­toqsanda Pavlodar ob­lysy Baıanaýyl selosynda ju­mysshy otbasynda dúnıege keldi. 1938 jyly Almatydaǵy Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýttyń rabfagin bitirip, sol jyly Qazaq kommýnıstik jýrnalıstıka ınstıtýtyna túsedi, onyń ekinshi kýrsynda oqyp júrgen kezinde, 1939 jy­ly qarashada Keńes áskerleri qata­ryna shaqyrylady.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysyna birinshi kúninen bastan-aıaq qaty­syp, jeńis jolyn Berlındi alý operasııasymen aıaqtaıdy. Reıhstag qabyrǵasynda «Baıan-Ber­lın. Ham­za» dep jazyp týǵan jeriniń ataýy men óz esimin qaldyrady.

Hamza Áýbákirulynyń Ekinshi dúnıe­júzilik soǵy­syndaǵy erligin erekshe atap ótken jón. Lenın­gradtaǵy qorshaýda qalǵan keńes áskerleri qataryndaǵy Hamza óziniń kózsiz erlikterimen halqymyzdyń már­te­besin kóterdi. Sondaı sátterdiń bi­rin­de «Qalany kúndiz-túni at­qylap, úlken shy­ǵyn ákelgen jaý­dyń artıllerııasyn joıý­ǵa óz erkimen kim barady?» degen polk ko­mandıriniń qoıǵan saýalyna oraı saptaǵy soldattar ortasynan sýyrylyp shyǵyp «men baramyn» dep sańq etedi. Sóıtip joryqqa birneshe kún daıyndalyp, ózindeı erikti túrde sońynan ergen bes soldatty qa­rańǵy túnde jaý shebine bastap baryp, tapsyrmany oıdaǵydaı oryndaıdy.

Soldattyń erlikteri izsiz ket­peı tarıhı fakti retinde tirkel­gen. О́ıtkeni Keńes Oda­ǵynyń Batyry, polk komandıri, polkovnık Petrov Hamza Áýbákirulynyń osy erlikterin baıandap, osyndaı ul tárbıelegen onyń týǵan eline arnaıy hat joldaǵan. Bul hat 1942 jyldyń jazynda aýdan or­talyǵy azamattarynyń jınalysynda oqyl­ǵan. Keıinnen Hamza Ábilǵazınge «Le­nın­grad qalasynyń qurmetti azamaty» ataǵy berilgen.

Lenıngrad qorshaýynan keıin ol artıl­lerııalyq batareıanyń komandıri retinde Kýrsk ıi­nin­degi shaıqasta kórsetken ta­bandy­lyǵy men erligi úshin «Qy­zyl Jul­dyz» ordenimen marapattaldy. Dnepr úshin shaıqasta  artıllerııa bólimshesin basqardy. Kóp­tegen erlik jasap, sońynan ergen soldattardy jeke úlgi-ónegesimen rýhtandyrdy. Sol úshin ol iri áskerı komandırlerdiń enshisine ǵana buıyratyn «Alek­sandr Nev­skıı» ordenimen marapattaldy. Bul týraly brone­tank áskerleriniń marshaly, Ke­ńes Odaǵynyń Batyry A.H.Babadjanıannyń Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵysy týraly estelik kitabynda jazylǵan.

Hamza Ábilǵazın Oder óze­ni men Zeelov bıigi úshin bol­ǵan shaıqastarda gvardııalyq artıl­lerııalyq dıvızıondy basqardy. Osy urystar kezindegi erligi úshin jaýyngerlik Qyzyl Tý orde­nimen marapattaldy.

Mine, osyndaı iri shaıqas ope­ra­sııalaryna belsene qatys­qan maıdangerdiń boıynda ta­bandylyq pen  otanshyldyq, týǵan eline degen súıispenshilik qasıetteri árdaıym basym tú­sip jatty. Bul qasıetter ony er­lik kórsetýge bastady. So­nyń ná­tıjesinde iri urys opera­sııa­larynyń bárinde ol ordendermen marapattalyp otyrdy.

Hamza Ábilǵazınniń Berlındi alý shabýylyna qatysqandyǵyn, soǵysty Reıhstag qabyrǵasynda aıaqtaǵandyǵyn joǵaryda jazdyq. Bul urysta ol jaýyngerlik «Qy­zyl Juldyz» ordenimen marapattaldy. Reıhstag qabyrǵasyna 8 mamyr kúni «Baıan - Berlın. Ham­za» dep jazyp tańba qaldyrdy. Sol Reıhstagqa jeńis týyn tik­ken qazaqtyń ekin­shi balasy – Ra­hymjan Qoshqarbaev ekeýi so­ǵystan keıingi jyldary birin biri syılaıtyn, óte jaqyn joldastar boldy. Ekeýiniń birge túsken sýretteri otbasylarynda  saqtalǵan.

Hamza Áýbákiruly Keńes áskerleriniń qatarynda 1946 jyl­dyń naýryz aıyna deıin boldy. Munan keıingi beıbitshilik ýaqytta da halyq pen memleket úshin bar kúshin salyp, jan aıamaı qyzmet etti. Atap aıtqanda, 1946-1958 jyldary Qazaqstan KP Ortalyq Komıtetinde jáne Qazaq KSR Mınıstrler keńesinde ja­ýapty qyzmetter atqardy. 1958 jyldyń aqpan aıynan 1962 jyldyń qazan aıyna deıin eli­mizde alǵash ashylǵan Almaty telestýdııasynyń tuńǵysh dı­rek­tory bolyp, otandyq te­lea­r­nanyń qurylýynyń negi­­zin qalasty. Árıne, bul umy­tylmaıtyn tarıhı fakt.

1962-1964 jyldary «Qazaq­fılm» kınostýdııasy dı­rektorynyń orynbasary, 1964-1972 jyldary Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń radıo­habarlar jáne teledıdar basqarmasynyń bastyǵy, 1972-1980 jyldary Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Tóralqasy ister basqarmasynyń bastyǵy qyzmetterin atqardy. Eńbektegi jetistikteri úshin oǵan 1975 jyly Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri ataǵy berilip, 1976 jyly Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattaldy. Onyń eńbekteri úsh ret Qazaq KSR Jo­ǵary Keńesiniń Qurmet gramotasymen, kóptegen medalmen atap ótildi.

Bir ókinishtisi, Hamza Áýbá­kiruly Ábil­ǵazın 1980 jyly 8 jeltoqsanda bar bolǵany 61 jasynda dúnıeden ótti.

Kóp jyldar Hamza Ábil­ǵazınmen qyz­mettes bolǵan Qazaq KSR Joǵarǵy Keńe­si Tóral­qa­­synyń hatshysy Bıjamal Rama­zanova ol kisiniń eńbegine, jumys­ty uıymdastyrý sheber­ligine joǵary baǵa berdi.

Zamandastarynyń aıtýyna qaraǵanda, Hamza Áýbákiruly ómirde óte sypaıy, kópshil, ki­shipeıil, er minezdi, darhan jú­rekti, qaıyrymdy jáne aqkóńil, adal adam boldy. Týǵan eline degen súıispenshiligi joǵary edi. Onyń ómirlik qaǵıdasy – ózi atqaryp otyrǵan qyzmetke barynsha jaýap­kershilikpen qaraý, adamdarǵa qolynan kelgeninshe jaqsylyq jasaý, úlken demeı, kishi demeı qarym-qatynasty túzý ustaý boldy. Sondyqtan Hamza Áýbákirulynyń dostary men tilektes adamdary kóp edi. Ol ózimen aralasqan jáne tanys bolǵan adamdardyń esinde ózi týraly shynaıy sezimnen týyndaıtyn jaqsy pikirler qaldyrdy. О́mirde óte jaqyn aralasqan dostarynyń biri, zańǵar jazýshy Ilııas Esenberlın onyń zıratyndaǵy qulpytasqa óz atynan bylaı dep jazdyrdy:

«Sen qýansań – men de máz bop qostym ún,

Sen qaıǵyrsań – meni torlap qysty muń,

Aıaǵam joq qoldan, baýyrym, kelgenin,

Aıaǵam joq júregimniń jylýyn».

Keıinnen Hamza Ábilǵazın turǵan úıge jáne Almaty telestýdııasynyń ǵımaratyna ol kisige arnap eskertkish taqtalar ornatyldy.

Hamza Áýbákiruly áskerden oralǵan soń  Gúlııa Páýenqyzymen otbasyn qurap, shańyraq kóterdi. Eki ul, bir qyz tárbıelep ósirdi. Úlken uly Baqyt Pavlodar oblysynda zeınetkerlikke shyqqansha abyroıly qyzmet atqardy. Aýdan basshylarynyń biri boldy. Jubaıy Gúlistan ekeýi urpaq órbitken baqytty jandar. Ekinshi uly Baǵdat komsomol, partııa qyzmetinde, keıin­nen Syrtqy ister mınıstrliginde, eli­mizdiń О́zbekstan men Ázerbaıjandaǵy el­­shilikterinde jaýapty qyzmetter at­qardy. Zaıyby Sveta Asanbaıqyzymen urpaq órbitip, úlgili otbasyn qurdy. 70-ke qaraǵan shaǵynda dúnıeden ozdy. Hamza Áýbákirulynyń qyzy Ǵaını – oftalmolog dáriger. Joldasy Bolat Bý­tın hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor edi, qaıtys boldy. Urpaqtary bar. Osylaısha, Hamza Áýbákiruly men Gúlııa Páýenqyzy qurǵan shańyraq qanatyn keń jaıyp, otanǵa adal qyzmet etýde.

Hamza Ábilǵazın ómiriniń taǵy bir úlgili qyry – aǵaıyn-týysqa, jora-joldastaryna, jerlesterine asa qaıyrymdy bola bilgendigi. Ol kisiniń Almatydaǵy sha­ǵyn páteri elden kelgen adamdardan, oqý izdep kelgen jastardan bosamaıtyn.  Osy jaıtty inisi Qabıden Áýbákirov, jıen inisi Zaırolla Dúısenbekov eske alyp, aıtyp otyrady. Qabıden Áýbákirov keıinnen eńbek jolynda jaqsy jetistikterge je­tip, keńshar dırektory, aýdanda aýyl sha­rýashylyǵynyń basshysy bolsa, Zaı­rolla Dúısenbekuly –  elimizge belgili ǵalym, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi atandy.

«Hamza aǵa óziniń ónegeli isterimen, aqyl-keńesimen bizdiń aldymyzdaǵy shamshyraqtaı boldy. Basshylyq qyzmettiń adam ómirinde kezeńdik qana máni baryn, al ǵylym jolynyń jáne jemisiniń taýsylmaıtyn ıgilikti eken­digin aıtyp, meni ǵylymǵa qaraı baǵyttady» deıdi Zaırolla Dúısenbekuly.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ákesiniń ómiri men qyzmetine arnalǵan «Áke týraly tolǵanys» dep atalatyn kitabynda Hamza Ábilǵazın týraly bylaı dep jazǵan eken:

«Parlamenttik organda júrip ákem Joǵarǵy Keńes Prezıdıýmynyń is basqarý­shysy Hamza Ábilǵazınmen jaqsy aralasty. Qazir oılap qarasam, ekeýiniń ja­qyndasýyna soǵysqa deıingi ash-jalańash balalyq shaq pen maıdannyń alǵy shebindegi surapyl kúnder – uqsas ómirbaıan sebep bolǵan eken. Hamza Ábilǵazın ákemniń aıtýyna qaraǵanda, adal, shyndyqty betke aıtatyn, apparat qyzmetkerleriniń muń-muqtajyn (páter alý máselesi, demalys úılerine joldama, t.b.) túsinistikpen ádil sheshetin adam bolǵan sekildi. Is basqarýshy bola tura ózine artyq nárse suramaǵan. Bul soǵystan keıingi qıyn ómirdi kórgen azamattarǵa tán qasıet edi». Q.Toqaev «Áke týraly tolǵanys», Almaty, 2005 j., 165 bet.

Qoryta kelgende aıtarymyz, mádenıet jáne qoǵam qaıratkeri, maıdanger Hamza Ábilǵazınniń ómir joly – qazirgi jastarymyz ben memlekettik qyzmetkerlerge, jalpy qoǵamymyzǵa qajet otan súıgishtik pen patrıotızmdi, adaldyq pen adamgershilikti tý etip ustaǵan   ómir joly boldy. Onyń esimi el tarıhynda osy qyrynan qalady dep esepteımiz.