ORTAQ MÚDDELER ÚNDESTIGI

Qanat Saýdabaevtyń Japonııaǵa sapary eki eldiń ózara qyzyǵýshylyq tanytatyn salalary kóp ekenin kórsetti Qanat Saýdabaev Japonııaǵa resmı sapary aıasynda 23 naýryz kúni osy eldiń Premer-mınıstri Iýkıo Hatoıamamen kezdesti. Sapardyń birden Japonııanyń Úkimet basshysymen júzdesýden bastalýynda úlken mán, aıtar­lyq­taı salmaq bar. О́ıtkeni, maq­sat Japonııanyń jańa ákim­shiligimen utymdy únqatysý or­natý, ekijaqty qarym-qaty­nas­tyń strategııalyq sıpatyn be­kemdeý bolyp otyr. Jalpy, strategııalyq árip­tes­tiktiń negizgi qozǵaltqyshy bel­sendi saýda-ekonomıkalyq óz­ara is-qımyl bolýy tıis. О́ki­nishke qaraı, qazirgi kezde Ja­po­nııamen atal­ǵan baǵyttaǵy yn­ty­maqtastyq deńgeıi ózge Azııa el­derimen sa­lystyrǵanda kóńilde­gi­den kóp tómen jatyr. Japo­nııa­nyń qurlyqtaǵy ǵana emes, álemdegi damyǵan memleketterdiń alǵashqy sapynan oryn alaty­nyn eskere kelgende, Qazaqstan úshin bul olqylyqtyń ornyn toltyrý asa mańyzdy. Sondyqtan elimizdiń resmı delegasııasy quramyna birqatar jaýapty adam­dar engizilgen. Japonııa da Qazaqstanmen yntymaqtastyqqa asa múddeli el­der­diń biri. Bul Tokıonyń Ota­ny­myzdyń táýelsizdigin álemdegi alǵashqy elder qatarynda – 1991 jyldyń 28 jel­toq­sanynda ta­ny­ǵanynan kóri­ne­di. Al eki el arasyndaǵy dıp­lo­matııalyq baı­­la­nys ta kóp ke­shik­­peı, 1992 jyl­dyń 26 qań­taryn­da ornady. Qazaqstan-Japonııa saıası ún­qatysýy 1992 jyldyń mamy­rynda Japonııa Premer-mı­nıstriniń orynbasary – Syrtqy ister mı­nıstri M.Vatanabeniń Qazaqstanǵa saparynan bastaý aldy. Araǵa eki jylǵa jeter-jet­pes ýaqyt salyp, Japonııaǵa sa­par­men Qazaqstan Prezıdenti N.Na­zarbaev keldi. Bul sapar ekijaqty qarym-qatynasqa negiz qalady. Qazaqstan basshysy­nyń Japonııaǵa 1999 jylǵy sapary barysynda Dostyq, áriptestik jáne yntymaqtastyq týraly bir­les­ken málimdemege qol qoıyldy. 2006 jyldyń tamyzynda Qa­zaq­stan Prezıdenti N.Nazar­baevtyń shaqyrýy boıynsha eli­mizge resmı saparmen Japonııa­nyń sol kezdegi Premer-mınıstri D.Koıdzýmı keldi. 2008 jyldyń maýsymynda Qazaqstan basshysy N.Nazarbaev Japonııada resmı saparmen úshinshi ret boldy. Bul jolǵy sa­par eki el arasyndaǵy strate­gııa­lyq áriptestikti nyǵaıtýǵa oń yq­pal etti. Budan keıin de Úki­met, Parlament, mınıstrlikter jetekshileri deńgeıinde birqatar sapar almasýlar júzege asty. Qazaqstannyń statıstıkalyq derekterine súıensek, eki el arasyndaǵy taýar aınalymy 2009 jyly 882,6 mln. AQSh dollaryn qurady. Budan bir jyl buryn bul kórsetkish 1,78 mlrd. dollarǵa jetken bolatyn. Sońǵysyna álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys keri áser etkeni baı­qalady. Jalpy, eki el arasyn­daǵy saýda-ekonomıkalyq ynty­maqtastyq, joǵaryda da atap ótkenimizdeı, múmkindikterden aıtarlyqtaı tómen jatyr. Saýda-ekonomıkalyq ynty­maq­tastyqtyń tıimdiligin art­ty­rý úshin ótken jyly Birlesken komıssııa qurylǵan. Byltyrǵy kúzde Astanada atalǵan komıs­sııa­nyń 1-shi májilisi uıym­dastyryldy, birqatar qujattarǵa qol qoıyldy. Onda, ásirese, Japonııadan ınvestısııalar men joǵary tehnologııalar tartýǵa basa nazar aýdaryldy. Eki el arasyndaǵy mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyq, ásirese, sońǵy jyldary oń baǵyt ala bastady. Mysaly, Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń Ja­po­nııaǵa alǵashqy sapary barysynda Qazaqstan aýmaǵynda kóz jumǵan japon áskerı tutqyndarynyń tizi­mi jazylǵan “Estelik kitabyn” tap­syrǵany áli umytyla qoımasa kerek. 2008 jyldyń jeltoqsanynda Tokıoda “Otyrar sazy”, “Qazaq­stan kameratasy” ujymdarynyń, opera jáne ánshilik ónerdiń tany­mal sheberleri N.Úsenbaeva men J.Tapınniń qatysýymen Qazaqstan mádenıetiniń festıvali ótti. Qazirgi kezde Japonııada “Bo­lashaq” baǵdarlamasy boıynsha 21 qazaqstandyq jas bilim alyp júr. Al EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy, Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýda­baev pen Japonııa Premer-mı­nıstri Iýkıo Hatoıama arasyn­da­ǵy kezdesý dostyq, iskerlik jaǵ­daıda ótti. Suhbattastar eki jaqtyń da múddesine saı keletin, ekono­mı­kalyq turǵydan birin-biri tolyq­ty­ratyn ortaq máseleler bar ekenin atap kórsetti. Máselen, Qazaq­stan­da tabıǵı baılyqtar mol bolsa, Japonııa jaǵynda jańa tehnolo­gııa­lar men ınvestısııa berýge múm­kindik jetkilikti. Osynyń ózi eki­jaqty yntymaqtastyqty damytýǵa alǵyshart jasaı alatyn faktorlar bolyp tabylady. Energetıka, sonyń ishinde atom energetıkasy salalaryndaǵy árip­testiktiń perspektıvalary joǵary. Onyń ústine jaqynda osy sala­lar­dy damytýǵa tikeleı qatysy bar, ıaǵnı atom qýatyn beıbit maqsatta paıdalanýdy kózdeıtin ekijaqty kelisimge qol qoıylǵan bolatyn. Endi osy qujat barynsha jedel kú­shine engen jaǵdaıda ol Qazaqstan men Japonııa qarym-qatynasynyń lokomotıvine aınalǵan bolar edi. Kezdesý kezinde ınvestısııalar­dy ózara qorǵaý men yntalandyrý jónindegi kelisimge tezirek qol qoıý­dyń mańyzdy ekendigine de ekpin túsirildi. Qazirgi kezde tarap­tar atalǵan kelisim boıynsha kelis­sózder júrgizýde. Bul qujat qabyl­danǵan jaǵdaıda ekijaqty ynty­maqtastyqtyń jańa perspektıva­laryna jol ashylatyn bolady. Qazaqstan men Japonııa álemde ıadrolyq qarýdan asa kóp zardap shekken memleketter bolyp taby­lady. Osyǵan baılanysty Q.Saý­da­baev ta, Iý.Hatoıama da ıadrolyq qarýsyzdaný jáne ony taratpaý máselesinde kúsh biriktirýge eki eldiń moraldyq turǵydan quqy bar ekendigine nazar aýdardy. Osy oraıda ústimizdegi jyldyń 12-13 sáýirinde Vashıngtonda bolatyn Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıtke Qazaqstan men Japonııa basshylyǵy qatysýynyń mańyzy zor. Q.Saýdabaev Japonııa Premer-mınıstrine Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń ózine yńǵaıly kez kelgen ýaqytta Qazaqstanǵa kelip-ketýi týraly jeke shaqyrýyn jáne Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev pen Túrkııa Prezıdenti A.Gúldiń 7-9 maýsymda Ystambulda ótetin Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes (AО́SShK) sammıtine qatysý týra­ly birlesken shaqyrýyn tabys etti. Osy sammıt barysynda Qazaqstan Keńeske tóraǵalyq ókilettigin Túr­kııaǵa ótkizetin bolady. Al Japonııa AО́SShK-ge baqylaýshy el mártebesine ıe. Q.Saýdabaev sondaı-aq elimizdiń Japonııanyń jańa Úkimetimen yn­tymaqtastyqqa úlken úmit artaty­nyn jetkizdi. Qazaqstan Prezıdenti jarııalaǵan el ekonomıkasyn ár­ta­raptandyrý baǵdarlamasy sheńbe­rin­de ekijaqty yntymaqtastyqty arttyrýdyń áleýeti joǵarylaı túsetinin aıtty. “N.Nazarbaevtyń 2008 jylǵy Japonııaǵa sapary barysynda qol jetkizilgen ýaǵda­las­tyqtardyń tolyq júzege asaty­nyna senim artamyz”, dedi osy rette Qanat Bekmyrzauly. EQYU-nyń Is basyndaǵy tór­aǵasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri, sonymen qatar, Japonııa tarabyna 29 tamyzdy, ıaǵnı Semeı ıadrolyq synaq polı­gony jabylǵan kúndi Iаdrolyq sy­naq­tarǵa qarsy is-qımyldyń ha­lyqaralyq kúni dep jarııalaý týraly Qazaqstan Prezıdentiniń bastamasyn qoldaǵany úshin rıza­shy­lyǵyn bildirdi. Al Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assam­bleıasy ótken jyldyń sońynda Qa­zaqstan basshysynyń osy basta­masyn resmı bekitý týraly tıisti qarar qabyldaǵany belgili. Sóıtip, álem jurtshylyǵy ústimizdegi jyl­dan bastap 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń ha­lyqaralyq kúni retinde atap ótetin bolady. Q.Saýdabaev kezdesý sońynda Japonııa jaǵyna burynǵy Semeı polıgony aımaǵyn qalpyna keltirý baǵytyndaǵy gýmanıtarlyq kómegi úshin rızashylyq bildirdi. Munyń jóni de bar. Mysaly, Japonııa BUU Bas Assambleıasynyń Semeı óńiri boıynsha qararynyń qosym­sha avtory retinde kórinip qana qoımaı, 1999 jyly Tokıoda bu­rynǵy Semeı ıadrolyq polıgony problemalary boıynsha halyq­ara­lyq konferensııa ótkizýdiń bas­ta­ma­shysy boldy. 2006 jyly Japo­nııa Úkimeti BUU-men birlesip “Bu­rynǵy Semeı ıadrolyq polıgony aýmaǵynda adam qaýipsizdigin keńeı­tý” jobasyn júzege asyrýǵa 2 mln. dollar grant bólý týraly sheshim qabyldady. Osylardyń aldynda, dálirek aıtsaq, 2000 jyly Japo­nııa Úkimeti óńirge medısınalyq qural-jabdyq alý úshin 6 mln. dol­lar bólse, 1998 jyldyń naýry­zy­nan beri Qazaqstan aýmaǵyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń saldaryn zertteý jóninde birlesken jumys­tar júrgizip keledi. Atom qarýynyń zardabyn ábden tartqan, onyń qasiretin tikeleı kózben kórip, júrekpen sezingen el ǵana osyndaı izgilikti qadamdarǵa bara alsa kerek. EQYU-nyń Is basyndaǵy tór­aǵasy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaevtyń Japonııaǵa resmı sapary kelesi kúni odan ári jalǵasyp, ol ekijaq­ty kezdesýlerge toly boldy. Samat MUSA – Tokıodan.