– Ulyqbek Orazbaıuly, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń qurylǵanyna, mine, 85 jyl tolyp otyr. Zııaly qaýym kóp shoǵyrlanǵan orda osy shyǵarmashylyq odaqtar ǵoı, sonyń ishinde Jazýshylar odaǵyn sáýleli oıdyń, izgiliktiń, jaqsylyqtyń jarshysy sekildi qabyldaý daǵdysyna ál-ázirge nuqsan kele qoıǵan joq. Buryn «sosıalıstik realızmge» baǵyndyrylsa da, ádebıet meıirimmen, adaldyqpen, bıik sezimdermen qorektenetin, búgingi ádebıet neden nár alyp, qalaı tynystap keledi?
– О́te durys aıtasyń. Ádebıet ádepten bastalady. Kórkem ádebıet degen ulaǵatty uıa – mektep, quttyhana meshit sekildi kıeli uǵym, oǵan aram nıetpen, aramza kóńilmen aıaq basýǵa bolmaıdy, barsań aq júrekpen, adal maqsatpen kirýge tyrys, al únemi bas suǵar bolsań, boıdaǵy kúmán men kúnáńnan arylyp, túbinde tazaryp, ishteı baıyp shyǵasyń. Al Jazýshylar odaǵyna, osy kórkem ádebıetimizdiń arqasúıer asqar taýy ispetti shyǵarmashylyq uıymǵa 85 jyl tolǵany týraly oı tarıhtyń tereń qatparlaryna jeteleıdi.
XVIII ǵasyrda ómir súrgen Ýgo Foskolo degen ıtalıalyq aqyn: «Ádebıet – eń erkin de táýelsiz óner, eger ol satqyn bolsa, soqyr tıyndyq quny joq» degen eken. О́ziń aıtyp otyrǵan sosıalıstik realızm – qylyshy jalańdaǵan senzýranyń kindigi bir egizi bolǵandyqtan shyǵarmashylyq erkindikti shektep, bodan júıeniń bodaýyna baılap bergeni, táýelsizdigin tuqyrtyp baqqany aqıqat. Ideologııalyq doktrınanyń qoljaýlyǵyna aınalyp, soıylyn soǵýǵa májbúr bolǵan sondaı surqyltaı zamannyń ózinde bizdiń shynaıy shyǵarmashylarymyz kórkem shyndyqqa júgine bilip, ádebıettiń asyl muratynan aınymaýǵa tyrysty. О́ziń tamyryn tap basyp, tarata aıtyp otyrǵandaı, izgiliktiń izin salyp, meıirim men qaıyrymnyń qazynasy bola aldy. «Qasqa aıǵyrdyń tuqymy qasqa týmasa da, tóbel týady» degendeı, búgingi ádebıet – keshegi ádebıettiń bel balasy. Degenmen, onyń ishinde «ishten shyqqan shubar jylan» da, «ala da, qula da» bar. Sebep qoǵamdyq formasııamen birge shyǵarmashylyq izdenisterdiń de arnasy, baǵyt-baǵdary ózgerdi. Ekinshiden, aýyzdyq-noqta, kisen-shiderden ada-kúde arylǵan jańa, azat dáýirdiń ápergen jańa múmkindikteri týyp, qalamgerlerge ınternet pen áleýmettik júıeler arqyly álem kitaphanalaryna emin-erkin kirip, álem ádebıetimen qalaǵanyńsha sýsyndaýǵa keń jol ashyldy. Býrjýazııalyq qoǵamǵa kóz juma qoıyp ketkenimizben, ádebıettiń ejelden izgilikke, adamsúıgishtikke baýlıtyn fýnksııasy báribir buljı qoıǵan joq.
– «Ádebı ómir shejiresi» atty anyqtamalyqty paraqtaı otyryp, Qazaqstan jazýshylarynyń I sezinde sóılegen S.Seıfýlınniń sózinen bastap, Odaqtyń, jalpy ádebıettiń ósip-órkendeý prosesine uıytqy bolǵan I.Jansúgirovtiń, odan keıingi jyldardaǵy S.Muqanov, Ǵ.Mustafın, Ǵ.Músirepov, Á.Álimjanov, J.Moldaǵalıev, O.Súleımenov, Q.Naımanbaev, N.Orazalın jasaǵan baıandamalarmen tanysyp, ár kezeńdegi ádebıettiń taǵdyry da, kótergen júgi de ártúrli bolǵanyn baǵamdadyq. Táýelsizdiktiń otyz jyldyǵyn túıindeıtin tustaǵy ádebıetke qoıylatyn basty suraq: qoǵam kútken jańa dáýir keıipkeriniń beınesi eles kúıinde kele me, álde jasaldy ma?
– Tyńnan tartylǵan táýelsizdik taqyryby alǵashqy on jyldyqta jedel tolǵaıtyn aqyndar bolmasa, prozashylar úshin ońaı shaǵyla qoımaıtyn biteý tas jańǵaqqa aınalǵany ras. О́ıtkeni jetpis jyl boıy somdalyp kelgen minsiz minezdi jaǵymdy keıipker, unamdy obraz jasaý tásili jańa zamanǵa laıyqsyz kórindi. Naryq zamany adamdy da, qoǵamdy da yqty-jarǵa kónbeıtin ymyrasyz, yryqsyz yńǵaıyna búktep baqty. Degenmen qazaq prozasy aýzyn qý shóppen súrtip otyryp qalmady, kibirtiktep bastasa da, jańa kezeńniń keshenine kerek kirpishin quıyp, qabyrǵasyn qalaýǵa kiristi, ótkennen qalǵan ketikti biteýdi qolǵa aldy. Prozada alǵash alǵa umtylǵan jastar men jasamystar boldy: Ǵabıden Qulahmetov, Talasbek Ásemqulov, Júsipbek Qorǵasbek, Talaptan Ahmetjan, Nurǵalı Oraz, Dıdar Amantaı, Aıgúl Kemelbaeva, Nurjan Qýantaıuly, Talǵat Keńesbaev, Sáýle Dosjanova, taǵy basqa búgingi kúnniń tynysyn sezdiretin áńgime, povest, romandaryn usyndy. Keıinirek kúndeı kúrkirep, aýyr artıllerııa qosyldy: Ábish Kekilbaıuly, Qabdesh Jumadilov, Muhtar Maǵaýın, Sherhan Murtaza, Ákim Tarazı, Ánes Saraı, Tólen Ábdik, Dýlat Isabekov, Beksultan Nurjeke, Sofy Smataı, Qajyǵalı Muhametqalıev, Kádirbek Segizbaıuly, Tynymbaı Nurmaǵanbetov, Marhabat Baıǵut, Nesipbek Dáýtaıuly, Dıdahmet Áshimhanuly, Álibek Asqarov, Serik Baıhonov, Qýandyq Túmenbaı, Rahymjan Otarbaev jáne taǵy basqa ómirsheń áńgimelerine tirkestire kesek-kesek týyndylar usyndy.
Izdegen adam osy qalamgerlerdiń jáne aty atalmaǵan jas jazýshylardyń jańa shyǵarmalarynan jańa dáýir keıipkerlerin jazbaı tabary sózsiz.
– Ádebı janrlar jumysy qalaı úılestirilip otyr? Buryn daǵdarys jalpy ádebıettiń basynda turǵandaı kórinetin, al qazir jekelegen janrlardyń ǵana tyǵyryqqa tirelip otyrǵany baıqalady. Janrlardyń baǵyty, damý deńgeıi qalaı? Ádebıetshilerdiń shyǵarmashylyǵy shyndap oı eleginen ótkizilip, shynaıy baǵasyn der kezinde alyp jatyr ma?
– Proza men poezııa, dramatýrgııa salalarynda aýyz toltyryp aıtýǵa turatyn týyndylar dúnıege keldi. Dýlat Isabekov aǵamyz dramatýrgııa týyn Eýropa teatrlarynda jelbiretip júr. Sultanáli Balǵabaı, Iranǵaıyp, Ermek Amanshaev, Serik Asylbek, Roza Muqanova, Dýman Ramazan, Mádına Omarova, taǵy basqa dramatýrgterdiń pesalary óz kórermenin tapqanyna kýámiz. Poezııadan Temirhan Medetbek, Israıl Saparbaı, Járken Bódeshuly, Nesipbek Aıtuly, Esenǵalı Raýshanov, Serik Aqsuńqaruly, Gúlnar Salyqbaeva, Tynyshtyqbek Ábdikákimov, Meıirhan Aqdáýletuly, Baıbota Qoshym-Noǵaı, Ertaı Ashyqbaı, Ǵalym Jaılybaı, Baýyrjan Jaqyp, Murat Shaımaran, Maraltaı, Talǵat Eshenuly, Baqytjan Aldııar, Baqyt Bedelhan, Jaras Sársek, Aqberen Elgezek, Erlan Júnis, taǵy basqa aqyndardyń zamanaýı jyrlary men poemalarynda jańa dáýir tynystap tur.
Sondaı-aq ol janrlarmen qatarlasa satıra men balalar, jastar ádebıeti de oıdaǵydaı damyp keledi. Biraq búkil janrdaǵylardyń bári birdeı shynaıy baǵasyn ýaqtyly alyp jatyr dep aıta almaımyn. Sebebi biz kórkem syndy óristete almaı otyrmyz. Álııa Bópejanova, Baqyt Sarbalaev, Tursynjan Shapaı, Ámirhan Meńdeke sııaqty sarabdal synshylar qaǵynan bezgen kıikteı ózge óriske aýyp, et jaqyn janrlaryna jolamaı júr. Ádebı synǵa bul kúnde Ámına Qurmanǵalıeva, Amangeldi Keńshilikuly, Baǵashar Tursynbaıuly sııaqty taǵy basqa biren-saran ǵana saýsaqpen sanarlyqtaı daryndy, talǵampaz qalamgerler bolmasa, kóbi betteıtin emes. Al shyǵarmalarǵa degen qoǵamdyq pikirdi oıatatyn da, paıymdap, tujyrymdaıtyn da, túıindi sózin aıtatyn da synshylar qaýymy ekeni aıan.
– Jazýshylar odaǵynyń aımaqtaǵy bólimshe basshylary qaıta taǵaıyndaldy. Kópshiligi jastar. Jastarǵa basymdyq berýdiń syryna toqtalsańyz...
– Aımaqtaǵy bólimshe basshylarynyń ishinen Qaraǵandydaǵy fılıal dırektory, aqıyq aqyn Serik Aqsuńqaruly elden buryn ótinish berip, óz erkimen jumystan bosatýdy surap, ornyna talantty prozashy ári aqyn, «Qasym» jýrnalynyń bas redaktory Serik Saǵyntaıdy usyndy. Kóp uzamaı Jambyl oblystyq bólimshe bastyǵy kórnekti prozashy Nesipbek Dáýtaıuly da óz ornyna talantty aqyn Hamıt Esamandy qoıýdy ótindi. «Aq Jaıyqtyń aq shaǵalasy» atanǵan aqyn apamyz Aqushtap Baqtygereeva da, Kerekýdegi kúresker aqyn, fılıal basshysy Arman Qanı da keıingi kezderi sondaı ótinish bildirýde. Másele – mazasyz mindetten moıyn bosatyp, biryńǵaı shyǵarmashylyqpen alańsyz aınalyssam degen baılamda.
– Onda ýaqyttyń jańa talaby jumystyń da jańasha tásili men formasyn qajet etetini belgili. Basqarmanyń tóraǵalyǵyna kelgeli basqarýdyń qandaı qıyndyǵymen betpe-bet keldińiz? Qandaı oı túıip jatyrsyz? Qazaqstan Jazýshylar odaǵy qalaı ómir súrip jatyr?
– Qudaıǵa shúkir, ádebıetti qurmetteıtin, qalamgerlerge janashyr abzal azamat tabylyp, Jazýshylar odaǵyn tyǵyryqtan alyp shyǵýǵa qolushyn berdi. О́zimiz de «Kúndiz otyrmadym, túnde uıyqtamadym, qyzyl qanymdy aǵyzdym» dep Kúltegin jyrlaǵandaı, kúni-túni tynymsyz jumys istep, qarajat tabýǵa negizdelgen kóptegen jańa joba jasap, iske qostyq. Sóıtip shash aǵartyp, júıke juqartyp, júrekti qysqan nebir qıyndyqtyń bári bastyǵyrylyp kórgen tústeı bolyp qaldy.
Bizdi qutqarǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy boldy. Jańa jobalardyń arqasynda qorjynymyzǵa tam-tumdap bolsa da qarjy túse bastady. Qyzmetkerlerimizge aqyryndap aılyq tólep, uıymymyzdyń moınyna jyldap jınalǵan salyqtar men nesıelerden birtindep qutylyp, jumys yrǵaǵyn qalypty jaǵdaıǵa túsirdik. Meljemdi jobalardy qolǵa alyp, Astananyń 20 jyldyǵyna arnalǵan halyqaralyq poezııa festıvali, dúbirli eýrazııalyq jazýshylar forýmy, bıyl kóktemde Nur-Sultan qalasynda ótken Jibek joly boıyndaǵy astanalar qalamgerleriniń forýmyn uıymdastyryp, ózimizdi iste synap kórdik. Kele-kele asa iri megajobaǵa táýekel ettik. Ol – bıyl qyrkúıektiń basynda elordada ótken búkil Azııa jazýshylarynyń I forýmy. Azııanyń 44 memleketiniń 38-inen 80-ge tarta qalamger qatysqan bul basqosý mádenıet pen ádebıet tarıhyna kirdi. Buǵan deıin mundaı forým elimizde bir-aq ret, 46 jyl buryn Almatyda Azııa-Afrıka jazýshylarynyń V konferensııasy retinde ótkizilgen bolatyn. Osy kezdesýler kezinde kóptegen eldiń Jazýshylar uıymdarymen memorandýmdarǵa qol qoıyp, ózara baılanystar ornattyq.
– Talantty adamdar tirshilikke ıkemsiz keledi dep qorǵashtap keldik, endigi naryqtyń qatal zańy men erejesin qalamgerlerdiń jas-jasamysy bar, tolyqtaı túsinip, moıynsunyp qalǵan bolar?
– Túsinýin túsindi ǵoı. Biraq odan ne paıda? Qoǵamdyq formasııa aýyssa da, qalamgerlerdiń basym kópshiliginiń minez-qulqy jańa zamanǵa beıimdele almaı otyr. Jaratqan aqyn-jazýshyǵa qalamgerlik daryn bergenimen, kommersııalyq qabilet bermegen. Kesheden búginge attaǵan aǵa býyn jazýshylardyń biren-sarany bolmasa, negizinen, shyǵarma jazýdan basqany bilmeıtin olaq, orasholaq, beıǵam, kóbisi sózge pysyq bolǵanymen, óziń baıqaǵandaı, tirshilik pen turmysqa ıkemsiz, alym-berim saýdadan maqrum, naryqtyń qatygez ezgisinen qorǵanýǵa qabiletsiz keledi. Moıynsunǵany sonshalyq, «Qudaı saldy – biz kóndik» degen qorǵansyz kúıde. Bir zamandaǵy kúrep alardaı qalamaqy taǵy joq. Sondyqtan da biz olarǵa qarjylaı, materıaldyq jáne moraldyq kómek bolsyn dep oblys ákimderine hat jazyp, jergilikti qalamgerlerge grant, stıpendııa taǵaıyndaýyn, marapattar áperip, kitaptaryn shyǵaryp berýin surap otyrmyz.
Birneshe oblystyń ádebıetti qurmetteı biletin mártebeli ákimderi usynystarymyzǵa qulaq asyp, joba-josparlarymyzdy qoldap, qýattap otyr. Ásirese bizdiń bastamalarymyzǵa únemi oń kózben qaraıtyn Atyraý oblysynyń ákimi Nurlan Noǵaev pen Almaty qalasynyń ákimi Baqytjan Saǵyntaevtyń, Aqtóbe oblysynyń ákimi Ońdasyn Orazalınniń qalamgerlerge degen asa zor janashyrlyǵyn atap aıtýdy paryzym dep sanaımyn. Olar ádebıet álemine úlken qamqorlyq jasap keledi. Sondyqtan olarǵa jáne elordamyzdaǵy Abaı dańǵylynyń kórnekti jerinen «Qalamgerler alleıasyn» ashyp, qos jaǵalaýdyń toǵysqan tusynan Jazýshylar odaǵynyń fılıalyna eńseli ǵımarat syılap, ishin jıhazǵa toltyryp, kommýnaldyq shyǵyndaryna deıin sheship bergen Nur-Sultan qalasynyń ákimi Altaı Kólginovke alǵysymyz zor. Sondaı-aq jas qalamgerlerge kóńil bólgen Almaty, Qaraǵandy, Aqmola, Jambyl oblystarynyń basshylary Amandyq Batalovqa, Jeńis Qasymbekke, Ermek Marjyqpaevqa, taǵy basqa jáne «Abaı álemi» kitaphanasyn shyǵaryp otyrǵan Shyǵys óńiriniń ákimi Danıal Ahmetovke, sonymen qatar kórikti kóshelerine uly Abaıdan bastap Aqberenge deıingi aqyndardyń jyr shýmaqtary men kórnekti sýretterin jarqyrata ilip, Shymkentke poezııalyq shyraı qosqan jas ákim Erlan Aıtahanovqa rızashylyq bildiremiz.
– Osy ýaqytqa deıin halyq qolyna qalam ustaǵan myqtylardyń ıir-qıyr minezine keshirimmen qarap, múmkindiginshe qadirlep, alaqanyna salyp aıalap baqty. Olardyń uǵymynda aqyn aqyn emes, perishte edi. Jazýshyny da pir tutyp, ár shyǵarmasyna tabyndy. Biraq sóıtse de syn saǵattarynda, taǵdyry tarazyǵa tartylyp jatatyn tusta únsiz qalsa, qara orman qazaqtyń olardy keshire almaıtyn qataldyǵy da bar. Halyq qazir qalamgerdi dál osylaı qadirleı me, bılik onyń sózimen keshegideı sanasa ma?
– Ondaı kózqaras áli de bar. Jazýshylarymyzdyń alǵy shebinde aýzy dýaly aqsaqaldarymyz ben qaı ortada bolsyn bátýáli pikir, ornyqty oı aıta biletin bilikti, bedeldi qaıratkerlerimiz joq emes. Eldik máselelerde, til mártebesi, jer taǵdyry tartysqa túsken almaǵaıyp tustarda qalamger qaýym «betiń bar, júziń bar» demeı bılikke óz kesimin aıta bildi. Ásirese aǵa býynnyń árqashan da shyndyq bıiginen tabylyp, kúreskerlik, qaıratkerlik tuǵyrdan kóringenine tarıh kýá. Olarmen halyq ta, bılik te sanasady. Biraq buryn ult múddesin qorǵap júrgen biren-saran asa bedeldi jasy úlken aǵa qalamdastarymyz keıingi ýaqyttardaǵy basqosýlarda minbege shyǵa qalsa, eldiń, ádebıettiń jaıynan buryn ózderin ózderi dáripteýge den qoıa bastaǵany baıqalady. Halyq qazanyn qaınatýda sharshap-shaldyǵyp jatsa da, olarǵa Alash jurty rıza. Demek, kóptiń oıyn aıtýda olardyń sózin jalǵaıtyn, ornyn basatyn jańa býyn qalam qaıratkerleri kerek. Qaı jazýshyǵa bolsyn qalaýlysyndaı qaraıtyn halyq bizden medeý bolar minez, demeý bolar sóz kútedi.
– Sońǵy ýaqytta Odaq tóńireginde de, PEN-klýb jaǵynda da ádebı forýmdar jıi ótkizilip júr. Álemniń ár elinen keletin qalamgerlerdiń árqaısysy da aǵylshyn tilinde aǵyp turady, orysshasy da sý tógilmes jorǵadaı. Al bizdiń qalamgerlerimizdiń shet tilinen maqrum bolýyn nemen túsindirsek bolady?..
– Ras, ulttyq ádebıetke degen oń kózqaras qalyptasyp keledi. Prezıdent pen onyń Ákimshiligi, Memlekettik hatshy, ákimder men mınıstrler Jazýshylar odaǵyna moıyn buryp, qulaq túrip, qoldaı bastaǵanyna shúkirshilik aıtamyz. Olardyń alqaýymen «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda «Ádebı ólketaný» jobasyn iske asyrdyq. Sonyń arqasynda aýyldan, ólke tarıhynan qol úzip qalǵan qanshama qalamger el men jerdi aralap, jańa shyǵarmalar jazyp, qalamaqysyn aldy. Jazǵandary endi kitap bolyp jaryq kórmekshi.
Qazaq ádebıetiniń eki tomdyq antologııasy BUU-nyń álemge eń kóp taraǵan alty tiline aýdarylyp, tusaýkeserleri birinen soń biri ótip jatyr.
Til bilý týraly birer sóz. Kóp til bilgen adam kósheli keledi. Oǵan Murat Áýezov, Esenǵalı Raýshanov, Baqytjan Qanapııanov, Dáýren Berikqajyuly, Tanagóz Tolqynqyzyn mysalǵa tartar edim. Olar qazaq ádebıetiniń kúlli dúnıege qanat jaıýyna zor eńbek sińirip júr. Buryn bizde orys tilinen basqa shet tilin bilýge degen ynta bolmaǵan. Suranys bolmaǵan soń ynta qaıdan bolsyn?
Al byltyrdan beri uıymdastyrylǵan halyqaralyq forýmdardan keıin qalamgerler qaýymynda ondaı suranys paıda boldy. Shet tilderdiń, sonyń ishinde aǵylshyn tiliniń qajettiligi anyq sezildi. Muny úsh tuǵyrly tilge qarsy bolyp júrgen keıbir qalamdastarymyzdyń ózderi ishteı moıyndady. Biz Azııa forýmyn ótkizerde Jazýshylar odaǵyna shet tilderin meńgergen kileń jastardy jumysqa tarttyq, oǵan qosa «Tomas edıýkeıshn» kompanııasynan eki muǵalim jaldap, qyzmetkerlerimizdi jaz boıy aǵylshyn tili kýrsynan ótkizdik. «Jeti tildi bilgen er jeti jurttyń qamyn jer» degen bar. Bizdiń aqyn-jazýshylarymyz jeti jurttyń qamyn jemeı-aq, óz shyǵarmasynyń qamyn jeýi úshin de til bilýi qajet ekenin baǵamdap qaldy. О́z qazanynda ózi qaınaı bermeı, sheteldik qalamdastarymen aralasyp, shet tiline aýdarylatyn kezeń keldi. Bul til bilý máselesinde qazirdiń ózinde jastardyń moıny ozyq tur.
– Biz, ádette, aqyn men jazýshynyń óz bolmysyn jazǵan shyǵarmasynan tanyp jatamyz. «Aqynnan keler qaýip joq, eger onyń ashýyna tımeseń» dep keletin óleń joldary bolýshy edi. Aqyn retinde sizdi ne ashyndyrady, ne ashýlandyrady?
– Kópe-kórineý jasalǵan ádiletsizdik ashyndyrady, jalǵandyq pen ekijúzdilikten jek kóretinim joq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
