Jońǵar qalmaqtary qazaqtan jaýlap alǵan jerlerde qonystanyp qalyp otyrǵan. Solar turǵan, ne ólgen jerler áli kúnge Tastaq, Qastek, Boraldaı, Baıanqol, Shamalǵan, Qaskeleń atymen atalýda. Olardy basyp alǵan jerden qýyp shyǵý ońaıǵa túsken joq. Tutqyndar ishindegi qyzdarǵa qazaq jigitteri úılenip, qazaq-qalmaq qudandaly týystyq jolymen qatar ómir súrip jatqan jerler de bolǵan. Sol qalmaqtyń biri – Nasyrqalsha. Ol qazirgi Shelek aýyly turǵan Qoıandy degen jerde bekinis salyp, syrtynan aınaldyra tereń or qazyp, oǵan sý jiberip, qorǵan jasaǵan. 6 myńdaı sherigi bolǵan. Sol óńirdegi jergilikti qazaqtardyń alban, qańly, janys rýlaryna Nasyrqalshanyń tizesi ábden batady. Halyqty súlikteı soryp, aıaýsyz qanap, salyqtyń túrin kóbeıtip, malyn, asty-ǵyn kúshpen tartyp alyp, oıyna kelgenin istegen. Kózine kóringen jylqynyń tulparyn, áıel bitkenniń ádemisin tartyp alyp otyrǵan. Qalmaqtyń qara bujyry, qara qúsh ıesi Nasyrqalshamen Elamanuly Shaǵaman jekpe-jekke shyǵyp, qazaq batyry bujyrdyń basyn kesip alǵan. Jetekshisinen aıyrylǵan qalmaqtar elden qashyp, shyǵysqa ketýge májbúr bolady. Shaǵaman batyr tulǵaly, iri deneli, sózge sarań, keńpeıil bolǵan. Kenje inisi Naımanbaıdy jaqsy kórip birge ertip júrgen. Qalmaq batyrynyń basy salynǵan atdorbany aýyl aqsaqaldarynyń aldyna ákelip tastaǵanda úlkender: «Aınalaıyn, batyr Shaǵaman! Endi tilegińdi aıt» degende, Shaǵaman jaqsy kóretin inisi – Naımanbaıǵa bata berýin surapty. Qazaq halqy buryn batyry men emshisin hannan joǵary syılaǵan. Aýyl aqsaqaldarynan aq bata alǵan Naımanbaı urpaǵynan keıin ataqty adamdar, baı, batyr da kóp shyqqan. Shaǵaman batyr jońǵar qalmaqtarymen Orta júz jerinde de soǵystarǵa qatysqan. Osy aımaqta bolǵan úlken shaıqasta batyr qaza bolyp, súıegi sol óńirge jerlengen eken. Qaraǵandy oblysy Nura aýdany «Shaǵaman» aýyly keńestik kezeńde «1 Maı» atanǵan, el táýelsizdiginen keıin eldi mekenniń ataýy qaıta jańǵyrady.
Batyr – bárine ortaq. Jergilikti jurt Shaǵaman rýhyn qadirlep, qasterlep, kıeli dep sanap keledi. Arǵyn rýynyń – Qulymbet tarmaǵynan taraıtyn Shora Bekenov qarııa: «Bizdiń elde Shaǵaman batyrdyń esimi erekshe ardaqtalady. Onyń Uly júz úısin rýynan shyqqanyn biletinbiz. Shaǵaman baba sekildi batyrlar baıtaq qazaq jerin qorǵaǵan. El basyna kún týǵanda alty Alashtyń balasy osylaı tize qospasa, myna ólke urpaqqa mura bolyp qalar ma edi?! Babalardyń iriligi, namystylyǵy, baýyrmaldyǵy búgingi urpaqqa úlgi bolýǵa tıis. Bólinbeı Qazaqstan degen bir tileýmen ómir súretin kezeń qaıta bastaldy» degen edi.
2005 jyly 14 shildede Almaty oblysyndaǵy Shaǵaman batyr urpaqtary, el qorǵaý jolynda týǵan jerden shalǵaı baryp, máńgilik qonysyn tapqan baba basyna jergilikti turǵyndardyń kómegimen eskertkish qoıdy. Úsh ǵasyrdan keıin tarıh qoınaýynan ortamyzǵa oralǵan batyr beınesi urpaqtaryna úlgi, maqtanysh boldy.
Bıylǵy shildeniń 14 kúni Qaraǵandy oblysyna jol túsip Almaty oblysynan 40 adam – baba urpaqtary týǵanyna 315 jyl tolýyna baılanysty Shaǵaman ata basyna baryp duǵa jasap, dastarqan jazyp, Shaǵaman aýyly turǵyndarymen qaýyshyp qaıtty. Asta sóılegen aýyl turǵyndary : «Shaǵaman Elamanulyna atalarymyz tarapynan qurmettiń ózi sonaý XVIII ǵasyrda batyrdyń denesiniń bıik dóńes jerge qoıylýynan bastalǵanyn eskertti. Búginde babanyń basyna kelip aýrý adamdar táý etip qonyp ketedi. Jergilikti turǵyndar qorǵanysh jáne maqtanysh tutady. Urpaqtarynyń kelip, basyna aıat oqytýy babaǵa degen qurmet, el qorǵaýdy halqymyzdyń birinshi másele etip qoıǵanyn, qasıetti qazaq jerin qorǵaý – ár azamattyń mindeti ekenin atap ótti. Zor rızashylyqtaryn bildirdi», – deıdi batyr urpaǵy Elýbaı Baıqalyquly.
Bul – eldigimizdiń belgisi. Jyraqta jatqan babanyń ornyn taýyp, belgi ornatý batyry bar qazaqqa ortaq ekenin bildiredi jáne qazaq jeriniń birtutas ekenin dáleldeıdi. Taǵy dálel, Esim, Jáńgir handar serigi bolǵan Aǵyntaı batyr Orbulaq shaıqasyna jetisýlyq Qarasaı, Sarbuqa batyrlarmen birge qatysyp, Jáńgir handy qalmaq tutqynynan bosatqan. Aǵyntaı men Qarasaı batyrlardyń súıekteri Soltústik Qazaqstan oblysy Aıyrtaýdaǵy Qulshynbaı tóbesinde jerlengen. Batyr Baıan Ertis jaǵalaýynda, Shorǵa shaıqasyna, Aqsháýli urysyna, Qytaı áskerin Shyǵys Túrkistanǵa shegindirgen urysqa qatysqan. Beıiti Qaraǵandy oblysy Qarqaraly aýdanyndaǵy Shekelek zıratynda. Batyr Baıan seriktesi teriskeılik Myqtybaı Bekaıdaruly da osy jerde qonys tapqan. Abylaı hannyń serigi Quleke batyr súıegi Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine jerlengen.
Búginde týǵanyna 315 jyl tolǵan Shaǵaman batyr Elamanulyn eske alǵanda «Alashpyz!» dep eldiń ár aımaǵynan atqa qonyp, Otanyn shapqynshy-lyqtan qorǵaǵan batyr babalar tulǵalary kóz aldymyzda elestep ótkendeı bolady. Jaqsyny ardaqtaý, oǵan qarap boı túzeý, kisilik qalyptastyrý – kún tártibinen túspeıtin dástúr talaby.
Nurlan ERDÁÝLETULY,
zeınetker
ALMATY
