Aıyr qalpaqty aǵaıynnyń ótkendegi jerin daýlap, qazaq baýyrynyń baqshasyna keletin sýdyń jolyn jaýyp tastaǵany biraz oıǵa jeteleıdi. Eki memlekettiń arasynda kelisim bolǵan. Barlyǵy zań júzinde jasalǵan. Qada qaǵylǵan. Qorshaý júrgizilgen. Biraq qyrǵyzdyń shúıkimdeı ǵana bóligi sýdy baılap, bulqan-talqan bolyp, úkimetin de, bizdiń sharýalardy da ábigerge salyp qoıdy. Bizdiń taraptan ashý týǵyzatyn-aq jaǵdaı. Biraq sol jerdegi halyqtyń kózqarasymen qarasańyz, olar óz múddesin kúıttep, jaǵdaılaryn oılap otyr. Eń bastysy, olar ózderimen jurtty sanastyrdy. Al bizben bireý sanasa ma? Mine, suraq!
Aıyr qalpaqty aǵaıynnyń ótkendegi jerin daýlap, qazaq baýyrynyń baqshasyna keletin sýdyń jolyn jaýyp tastaǵany biraz oıǵa jeteleıdi. Eki memlekettiń arasynda kelisim bolǵan. Barlyǵy zań júzinde jasalǵan. Qada qaǵylǵan. Qorshaý júrgizilgen. Biraq qyrǵyzdyń shúıkimdeı ǵana bóligi sýdy baılap, bulqan-talqan bolyp, úkimetin de, bizdiń sharýalardy da ábigerge salyp qoıdy. Bizdiń taraptan ashý týǵyzatyn-aq jaǵdaı. Biraq sol jerdegi halyqtyń kózqarasymen qarasańyz, olar óz múddesin kúıttep, jaǵdaılaryn oılap otyr. Eń bastysy, olar ózderimen jurtty sanastyrdy. Al bizben bireý sanasa ma? Mine, suraq!
Qyzylordańyzda «Proton» qulady. Geptıl tógildi. El de, jerde ýlandy. Biraq «bu qalaı?» degen bireý boldy ma? Jan-jaqtan jamyrap aıtqandaı bolyp ek. Sózińdi qulaǵyna qystyrǵan adam bar ma? Ári-beriden soń Astanadan osy salaǵa jaýapty bir adam keldi me? Bekshınnen basqa. Onyń ózi «eshqandaı qaýip joq» dep ketti. Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstri Nurlan Qapparov zymyran qulaǵan bette nege kelmeıdi Qyzylordanyń jerine?
Arada azǵantaı ǵana ýaqyt ótti. Osy kúni zymyran qulamaǵan, geptıl tógilmegendeı kúı keship jatyrmyz. Tap bir eshteńe bolmaǵan tárizdi. Sondyqtan osy taqyrypqa aınalyp soǵýdy ózimizge azamattyq paryz sanadyq. «Ekosos» degen uıym bar. Astandada. Ekologııalyq-quqyqtyq ortalyq sanalady. Ekologııalyq máselelerdi indetip zerttep júrgen ujym. Jetekshisi Baqytjan Bazarbek degen azamat. Tómendegi baıandalar jaǵdaıdyń barlyǵy osy «Ekosos» ekologııalyq-quqyqtyq ortalyǵynan alyndy.
Sonymen sóz alǵannyń bári «geptıl aýada janyp ketti, halyqtyń densaýlyǵyna eshqandaı qaýip joq» dep jatty ǵoı. Bul ózi ne nárse? Qaýiptiligi qanshalyqty? Aldymen osyǵan aıaldaıyq. Quramynda nıtrodemıtılgıdrozın (NDMG) sııaqty ýly zattary bar geptıl janar-jaǵarmaıyn ǵaryshta paıdalanǵan saıyn onyń shóp pen aýylsharýashylyq óniminiń quramynda, sýdyń sapasynda, topyraq quramynda shoǵyrlaný jolymen as qorytý arqyly adamnyń organızminde qalyptasý qaýpi týyndaıdy. Al adamǵa zııanyna kelsek, bul aýrýlardy qozdyryp qana qoımaıdy, urpaq jalǵastyrý, uryqtyń damýy, nárestelerdiń týý aqaýlyqtaryn da qozdyrady. Ásirese, júkti áıelder men jańa týǵan náresteler kóp zardap shegedi.
– Adamdardyń ómir súrý men ólim deńgeıine tıgizetin áserin alsaq, Qaraǵandy oblysynyń Ulytaý aýdanynda adamnyń ómir súrý jasy bar bolǵany 55 jyldy quraǵan. Sonymen qatar, adam ólimi boıynsha elimizdegi eń joǵary kórsetkish te osy jerde. Al Qyzylorda oblysynda bala ólimi álem boıynsha eń joǵarǵy kórsetkishterge ıe. Ásirese, zeınet jasyna jetpegen sharýalar men qoıshylar arasynda onkologııalyq aýrý saldarynan ólim deńgeıi jıilep ketken. Baıqonyr ǵarysh kesheniniń №25,15,148 sııaqty synaq aılaqtary eń qaýiptileri bolyp sanalady. Bul jerlerde 30 jyl boıyna «Proton» zymyrandaryn synaqtan ótkizý aılaqtary bolǵandyqtan, NDMG-men lastaný deńgeıi orasan zor. Aınaldyrǵan 30-40 jyl ishinde ómir súrýge qaýipti aımaqqa aınaldy, – deıdi Baqytjan Bazarbek.
Qyzylorda dese, kópshiliktiń kóz aldyna uıytqı soqqan jel men shańdy borannyń elesteıtini anyq. Buǵan da aılaqtyń aıtarlyqtaı áseri baryn bilemiz. Zymyran ushyrý 8-10 kúnge deıin sozylatyn shańdy jelmen ushtasady, al onyń keri yqpaly jer asty sýlarynyń lastanýy men topyraq qabaty men shóptiń ýlanýyna ákep soqtyrady eken. Mysaly, Qyzylordany bylaı qoıǵanda, Qaraǵandy oblysy Ulytaý aýdanynyń Bazbas qystaýynda geptıldiń jerasty shoǵyrlanýy jerdiń betki qabatynan 60-70 santımetr tereńdikten tabylǵan. Al keıbir jerlerde 150 santımetrden tabylǵan kórinedi. 150 santımetrden geptıldiń qaldyqtary tabylyp jatsa, bul qýanatyn jaǵdaı emes.
Al bul jaryqtyq qalaı taralady? Qaı jerge deıin barady? «Ekologı
