Qazaqstan • 16 Jeltoqsan, 2019

Táýelsizdik hám túrki jurty

45 retkórsetildi

Qazaqstan óz egemendiginiń jıyrma segiz jyldyǵyn shoń saltanatpen atap ótýde. Táýelsizdigin jarııalaǵannan bergi mezgilde Respýblıka orasan zor ıgilikke qol jetkizdi, qýatty memleketke aınaldy. Osy jyldary Qazaqstan álemdegi básekelestikke qabiletti elý memlekettiń qataryna qosylyp, endi ozyq otyz memlekettiń kóshine kirýge bet aldy.

Álbette, osy sııaqty tolaǵaı tabystar baýyrlas qazaq eliniń jasampaz eńbeginiń de jemisi, Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń eren eńbeginiń, kóregendiginiń nátıjesi dep bilemin. Bul oraıda «Halqy qandaı bolsa, basshysy sondaı bolady» degen hadısti mysalǵa tartqanym oryndy bolar. Nursultan Nazarbaevtaı ulttyq lıderi bar Qazaq eli baqytty.

Bıyl Qazaqstanda asa úl­ken saıa­sı oqıǵa boldy. Bılik trans­for­masııasy búkilhalyqtyq saı­laý­dyń barysynda jańa lıderge ótti. Mundaǵy eń basty másele, eldi basqarýdyń sabaqtastyǵy saq­talyp qaldy. Prezıdent Qa­sym-Jomart Toqaev Elbasy Nur­sultan Nazarbaevtyń bastaǵan, júr­gizgen isterin odan ári jalǵas­tyrýda. Qazaqstan osyǵan deıingi qar­qynymen alǵa adymdasa, Tuń­ǵysh Prezıdenttiń kezinde qabyl alynǵan strategııalyq maqsattar údesinen shyǵatyny sózsiz.

Qyrǵyzstandyqtar Nursultan Ábishulyn Ortalyq Azııadaǵy, budan da keńirek aıadaǵy álemdegi túrki elderiniń aqylgóı tulǵasy dep tanıdy. N.Nazarbaev ege­men­diktiń alǵashqy jyldarynan bas­tap Ortalyq Azııa memleket­teri­niń odaǵyn qurý ıdeıasyn kóterip, bul baǵytta kóp kúshin jumsady.

«Altyndy tot baspaıdy» demekshi, asyl ıdeıalar kóner­meı­di eken. О́tken qarasha aıy­nyń aıaǵynda Tashkent qala­synda bolǵan Ortalyq Azııa mem­leketteriniń ekinshi Konsýl­tatıvtik kezdesýiniń qorytyndy­sy boıynsha tórt eldiń – О́zbek­stannyń, Qyrǵyzstannyń, Túrik­men­stannyń jáne Tájikstannyń prezıdentteri Nursultan Nazar­baevqa Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń Konsýltatıvtik jınalysynyń Qurmetti tóraǵasy mártebesin berý týraly sheshim qabyldady. Mundaı sheshim Nur­sultan Ábishulyna uıymnyń isi­ne belsendi túrde qatysýyn jal­ǵastyrýǵa, aǵalyq aqylyn aıtýǵa múmkindik beredi. Birinshi bas qosýy Tuńǵysh Prezıdenttiń basta­masymen Qazaqstannyń astanasynda ótken osy Konsýltatıvtik jınalystyń Tashkenttegi ekinshi kezdesýinde N.Nazarbaev birneshe ózekti máseleni ortaǵa saldy. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti «HHI ǵasyrda Ortalyq Azııany damytý maqsatyndaǵy tatý kórshilik jáne yntymaqtastyq týraly kelisim» jasasýdy usyndy.

«Taýarlardyń, qyzmetterdiń jáne kapıtaldyń qozǵalysyna tosqaýyl bolatyn kedergilerdi alyp tastaý arqyly «kedergisiz Ortalyq Azııany» qalyptastyrý kerek», dedi Nursultan Nazarbaev osy jınalysta. Qazaqstannyń ult­tyq lıderiniń bul sózin qyr­ǵyzstandyqtar jaqsy ráýish­te qabyl aldy. Bir jarym ǵasyr ilgeri Eýropalyq ǵy­lymı orta «Azııa – adamzat be­sigi» dep órkenıettiń ózegi eki qos ózen – Ámýdarııa men Syr­­­darııanyń jaǵalaýlarynda eke­nin moıyndaǵan. Al endi Túr­ki áleminiń besigi – Túrkistan qala­syn qaıyra túletýde Tuńǵysh Prezıdent der kezinde naqty she­shimderdi qabyl ala bildi. Onyń Jarlyǵymen Ońtústik Qazaq­stan oblysy Túrkistan dep atalyp, ortalyǵy Túrkistan shahary boldy. Jarlyqtyń shara­paty eki bir­deı mańyzǵa ıe. Birin­shisi, árı­ne, shahar álemdegi túr­ki halyq­tary­nyń nazaryn ózine aýdar­dy, ekin­shisi – Qoja Ahmet Iаsaýı­diń már­tebesi artyp, musylman jur­ty­nyń táý etetin kıeli jeri bolady.

Bıylǵy qazan aıynyń 14 jul­dyzynda Ázerbaıjannyń astanasy Baký qalasynda ótken Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyǵy keńesiniń (Túrki keńesi) jetinshi otyrysy eleýli oqıǵalarymen este qaldy. О́zbekstan Túrki keńe­siniń tolyqqandy múshesi boldy. Ejelgi majar qypshaqtarynyń murageri Vengrııa keńeske alǵash ret baqylaýshy el retinde qatys­ty. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezı­denti – Elbasy Nursultan Nazar­baevqa «Túrkitildes memleket­ter yntymaqtastyq keńesiniń ǵumyr boıǵy Qurmetti tóraǵasy» mərtebesi berilip, Túrki áleminiń eń joǵarǵy ordenin taǵaıyndaý, onyń alǵashqysyn N.Nazarbaevqa berý uıǵaryldy. Bul Tuńǵysh Prezıdenttiń túrki halyqtarynyń basy qosylsa degen otyz jylǵa jýyq qajyrly áreketine berilgen la­ıyqty baǵa boldy. Túrki el­derin biriktirý týraly pikirin N.Nazarbaev sonaý 1992 jyly Túr­kııa­nyń sol kezdegi basshysy, premer-mınıstr Súleımen De­mı­­rel, Qyrǵyzstannyń sol kez­­degi prezıdenti Asqar Aqaev­pen Ankaradaǵy jolyǵýynda aıt­­qan edi. 1993 jyly Túrki Res­­pýb­lı­kasynyń 69 jyldyq me­reı­­toıynda bastamany Ázer­baı­­jan­nyń sol shaqtaǵy prezı­denti Ábýl­faz Elshibeı qosta­ǵan. N.Nazar­baev uıytqy bolǵan osy tórt­tiktiń 1993 jyly Halyq­ara­lyq túrki mádenıetiniń uıymy – TúrkSOI quryldy. Tuńǵysh Pre­zı­denttiń tikeleı usynysymen 2008 jyly Túrkitildes memle­ket­­ter­diń parlamenttik assambleıa­sy (TúrkPA), 2010 jyly shtab-pá­teri Qazaqstannyń elordasyn­da ornalasqan Halyqaralyq Túrki aka­demııasy quryldy. Bul ıns­tı­­týt­tardyń barlyǵy quryl­ǵa­n­nan beri qaraı túrki elderiniń eko­nomı­kasyn órkendetý, rýhanı baı­la­nys­taryn nyǵaıtý baǵyt­ta­ryn­da aýqymdy isterdi atqa­ryp keledi. Bu­lar­dyń ishinen túrki ha­lyq­tary­nyń túp-tamyry bol­ǵan qazaq-qyr­­ǵyz eliniń yn­ty­maq­tas­tyǵyn ny­­ǵaıtý­da Halyq­ara­lyq Túrki aka­­de­mııasynyń salymy sal­maqty eke­nin qyrǵyz eliniń ókili retinde bil­dirip qoıý paryzym. Akademııa eki jyl­­dyń ishinde Qazaq­standa jáne Qyr­­ǵ­yzstanda baýyr­las eki el­diń zııa­­­lylarynyń tórt fo­rý­myn ót­­kizdi. Bular jaı ǵana deklara­tıv emes, naqty jumys­tarmen qostalýda.

Nursultan Ábishulynyń túr­ki halyqtarynyń yntymaǵyn shyń­daýdaǵy rólin Túrkııanyń Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan «Túrki áleminiń aqsaqaly» dep dáriptep, alqaly jıyndarda dáıim tórden oryn berip keledi. Budan úlken sıpattaý bar ma?

Qazan aıyndaǵy túrki mem­le­ket­teriniń basqosýynda N.Na­zar­­baev «Túrki keleshegi – 2040» baǵ­darlamasyn ázirleýdi jáne Túr­ki­tildes memleketter ynty­maq­tastyǵy keńesin uıym deńge­ıine kóterip, «Túrkitektes memle­ketter uıymy» dep ataýdy us­ynady. Bular da baýyrlas elder­diń kókjıegine kóz salǵan aqsaqa­ly­myzdyń ǵıbraty.

 

Tashpolat SADYQOV,

túrkitanýshy, «Vılgelm Tomsen» syılyǵynyń laýreaty, Q.Qarasaev atyndaǵy Qyrǵyz memlekettik gýmanıtarlyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymynyń doktory

Qyrǵyz Respýblıkasy,

Bishkek qalasy

 

Sońǵy jańalyqtar

Batys Qazaqstanda qozǵalys shekteledi

Aımaqtar • Búgin, 15:34

Shymkenttik joldar qoǵam baqylaýynda

Aımaqtar • Búgin, 14:57

Qyzylorda: Oblys ákimi ortalyqqa bardy

Aımaqtar • Búgin, 14:39

Jekpe-jek: Qaırat Ahmetovtiń qarsylasy anyqtaldy

Kásipqoı boks • Búgin, 13:38

Aýyldaǵy jurt áli senbeıdi

Qoǵam • Búgin, 13:23

Jambyl jerindegi júıesiz jumystar

Aımaqtar • Búgin, 13:13

Eriktilerge el alǵys aıtty

Aımaqtar • Búgin, 11:16

Qazalyda saqtyq sharalary kúsheıtildi

Aımaqtar • Búgin, 10:52

Uqsas jańalyqtar