Ádebıet • 01 Qańtar, 2020

Abaı fılosofııasynyń qyry men syry

270 retkórsetildi

Keńes zamanynda Abaı kórnekti aqyn retinde dáripteldi, tanymal boldy. Degenmen Abaıǵa da, Shoqanǵa da, Ybyraıǵa da syńarjaq kózqaras qalyptasty: Abaı – aqyn, Shoqan – ǵalym, Ybyraı – pedagog deýmen shekteldik.

Biz Shoqandy da, Abaıdy da, Yby­raıdy da aǵartýshy deımiz. «Aǵartýshy» degen jaqsy sóz. Bári de halyqqa bilim taratty. Oqý-bilimdi nasıhattady. Biraq Shoqan – jaı aǵartýshy emes, ǵalym. Ybyraı – jaı aǵartýshy emes, naǵyz ustaz. Abaı jaı aǵartýshy emes, oıshyl, fılosof. Sonymen birge úsheýi de – oıshyl. Oıshyl bolǵan soń, úsheýiniń de fılosofııaǵa qatysy bar.

Biraq olardyń shyǵarmalarynyń dúnıetanymdyq, fılosofııalyq maǵy­nasy buryn ashylmady, aıtylmady. Aıtýǵa da bolmady. Abaıdyń danalyǵyn, oıshyldyǵyn Abaıdy álemge tanytqan Muhtar Áýezov bilmedi, kórmedi deısiz be? Bilgende qandaı. Biraq keńestik saıasattyń saldarynan ol: «... Shyn máninde alǵanda, Abaı fılosof emes ..., onyń arnap jazǵan fılosofııalyq... eńbekteri... joq», dep jazýǵa májbúr boldy. Sóz joq, bul ǵulama jazýshynyń óz oıy emes, resmı ıdeologııanyń nusqaýyna ún qosqany.

Eger de Abaıǵa, Shoqanǵa, Ybyraıǵa qazaq qaýy­my oıshyl-fılosoftar dep qaraıtyn bolsa, onda olar qazaqtyń kózin ashar edi, qazaqty oıatar edi. Qazaqtar «biz qalaısha basqalardan artta qaldyq, bala sııaqty beıqam ómir súrip júrmiz» dep oılanar edi. Keńestik qıturqy ıdeologııa osydan qaýiptendi.

Men keıde «eger Gegel bolmasa, onyń ómirsheń dıalektıkasy bolmasa, Marks bolmas edi dep oılaımyn. Marks bolmasa, Markstiń kommýnıstik ilimi bolmasa, Lenın bolmas edi. Lenın bolmasa, ol qurǵan bolshevıkter partııa­sy bolmasa, onda 1917 jylǵy Qazan tóńkerisi bolmas edi. Reseıdiń, Reseı quramyndaǵy elderdiń, Qazaq eliniń damý joly basqasha bolar edi. Bular búgingideı damyǵan elderden kóp artta qalyp qoımas edi dep oılaımyn.

Ideologııa, ıdeıa, fılosofııa degen – osyndaı pármendi kúsh. Marks durys aıtqan: «Ideıa stanovıtsıa materıalnoı sıloı, kogda ona ovladevaet massamı», dep.

Sol sııaqty qazaqtar Abaıdyń aıtqa­nyna erip, Abaı jolymen júrer bolsa, keshegideı, búgingideı bolmas edi, rýhy da, namysy da joǵary, uıaty da qalypty bolar edi.

Abaıdyń jan qumary, jan azyǵy týraly aıtqan sózderi qazaqtyń rýhyn oıatýǵa baǵyttalǵan.

Jol degen – kıeli uǵym. Qytaıda adam­ǵa durys joldy usynatyn daosızm degen Lao Szynyń ilimi bar. Fılosofııa adam jolyna, ǵylym jolyna, tarıh jolyna erekshe mán beredi. Olardyń júrip ótken jolynan tálim, taǵylym izdeıdi, sabaq alady.

Muhtar Áýezov qazaqty, qazaqtyń uly aqyny, oıshyly Abaıdy álemge tanytqan shyǵarmasyn «Abaı joly» dep durys ataǵan eken. Búgin de bizge keregi osy – Abaı joly. Men elimizge, qazaq halqyna, bıliktegilerge qazaq fılosofııasyna, mádenıetine úlgi retinde osy Abaı jolyn usynar edim. Abaı jolynda, Abaı iliminde bizderge qajet nárseniń birazy bar: naryq ta, demokratııa da, básekelestik te, ǵylym-bilim de bar. Tek ony ıgere bilý kerek. Abaıdy oqymaǵan, bilmeıtin adam bolmas. Biraq qaısysy Abaı jolymen júrip kele jatyr – aıtý qıyn. Qytaı ozyq dep Batys úlgilerin jaı ala salǵan joq. О́z jolymen, Konfýsıı jolymen júrip kele jatyr. Qazir kósh basyndaǵy elderdiń biri.

Keıingi kezde biz Abaıdyń fılosofııasyn ǵana moıyndap qoımaı, onyń iliminiń dástúrli fılosofııamen, álemdik fılosofııamen úndesip jatqanyn da aýyz toltyryp aıta bastadyq. Jáne bul shyǵaryp salma sóz emes, qurǵaq deklarasııa emes, baryp turǵan shyndyq.

«Fılosofııa» degen sózdiń maǵynasy – danalyq, danalyqqa qumarlyq degendi bildiredi.

«Abaı týyndylarynda danalyq bar ma?» degen suraq qoısaq, esti adamdarǵa tym ersileý bolyp kórineri anyq. Sonda da. Abaı Sokratty pir tutady, ony tilge tıek etedi, Sokratsha oılap, Sokratsha áńgimeleskisi keledi. Sokratsha suhbat quryp, oǵan 27 qarasózin arnaıdy. Ne úshin Abaı Sokratqa den qoıdy? Árıne danalyǵy úshin, bilim-ǵylymdy joǵary baǵalaǵany úshin, halqyna aıanbaı qyzmet etkeni úshin, nadandyqpen kúreskeni úshin, shákirtterine ozyq tárbıe bergeni úshin Abaı Sokratty jaqsy kóredi, odan úlgi alady. Abaı Sokratty hakim, ıaǵnı dana dep qadirleıdi.

Abaı óziniń ómirlik mıssııasyn da Sokratsha túsinedi: halqyna aıanbaı qyzmet etý, betke ustar qundylyqtaryn atap kórsetý, kemshiligin ashyq, batyra aıtyp, halqyn túzetý. Sol úshin de Abaı óz shyǵarmalarynda Sokratsha syndy, mysqyldy, kekesindi kóbirek paıdalanady. Synshyldyq ta fılosofııaǵa tán qasıet.

Batysta osy kezge deıin fılosofııa­ny ǵylym dep, gnosologııa, logıka, metodologııa dep tanıdy. Sondaı fılosofııa bolǵany, bar ekeni ras. Biraq fılosofııanyń tól qasıeti, negizgi qyz­meti – danalyqty júzege asyrý. Sokrat úshin, Abaı úshin fılosofııa – eń aldymen danalyq.

Jasymda ǵylym bar dep eskermedim,

Paıdasyn kóre tura teksermedim,

Er jetken soń túspedi ýysyma,

Qolymdy mezgilinen kesh sermedim.

Talaı adamnyń basynan ótken, talaı adamdardy ókindirgen nárse. Qazirgi jastarǵa da qatysy bar ulaǵatty sóz.

Bireýdi kórki bar dep jaqsy kórme,

Lapyldaq kórseqyzar nápsige erme!

Áıel jaqsy bolmaıdy kórkimenen,

Minezine kóz jetpeı, kóńil berme!

Qansha aıtsa da jastarǵa jetpeı jatqan, biraq eshqashanda eskirmeıtin shyndyq – osy. Elimizde otbasyn qurǵan jastardyń jartysynan jýyǵy kóp uzamaı aıyrylysyp jatyr. Minezine, bilimine, ónerine, kisiligine qarap qosyl­ǵasyn ba? Joq, lapyldaq kórseqyzar nápsige ergendikten.

Taǵy da sol «Jigitter, oıyn – arzan, kúlki – qymbat» degen óleńinen úzindi:

Jasaýly dep, maldy dep baıdan alma,

Kedeı qyzy arzan dep qumarlanba.

Ary bar, aqyly bar, uıaty bar

Ata-ananyń qyzynan ǵapyl qalma.

Jastarǵa budan artyq ne aıtýǵa bolady?

Abaıdyń bárińizge, bárimizge belgili, belgili bolǵanymen sanamyzǵa sińbeı, basshylyqqa alynbaı, jattandy sóz bolyp qalǵan «Ǵylym tappaı maqtanba» degen óleńiniń alǵashqy joldaryn keltireıin:

Ǵylym tappaı maqtanba,

Oryn tappaı baptanba,

Qumarlanyp shattanba,

Oınap bosqa kúlýge.

Bes nárseden qashyq bol,

Bes nársege asyq bol,

Adam bolam deseńiz.

Tileýiń, ómiriń aldyńda,

Oǵan qaıǵy jeseńiz.

О́sek, ótirik, maqtanshaq,

Erinshek, beker mal shashpaq -

Bes dushpanyń bilseńiz.

Talap, eńbek, tereń oı,

Qanaǵat, raqym oılap qoı –

Bes asyl is kórseńiz.

Bul óleńniń árbir joly – tunyp turǵan danalyq. Abaıdyń óleńderin, qara sózin taldap, tarqata bilsek, osyndaı danalyqqa tap bolamyz.

Abaıdyń «Ǵylym tappaı maqtanba» degen sózin, jastarǵa ǵana emes, bılik basyndaǵy sheneýikterge, depýtattarǵa da joldaýymyzǵa bolady. Sońǵylar maqtansa maqtanǵandaı, shetinen ǵalym­dar ǵoı. Ǵylymǵa olar qandaı úles qosty eken – bul bárimize beımálim. Birde-bir ǵy­lymı maqala jazbaǵan depýtat, mınıstr qalaı jáne qandaı ǵalym bolady? Táýelsizdik tusynda elimizde osyndaı jal­ǵan ǵalymdar kóbeıip ketti. Bir kezde mar­qum Gerold Belger «Parasat» jýrnalynda jazyp edi: «Taǵy bir mınıstr polı­tologııa doktory atandy. Qazaqstan bas­tyqtarynyń 80 paıyzy ǵylymı dáre­jeli. Ǵalamdaǵy eń oqymysty úkimet bizdiki», dep.

Bizdiń el ǵylymǵa bólinetin qarajat jaǵynan (shamamen 200 mln dollar) kóp elden artta qalyp qoıdy. Árıne bul maqtanatyn jaıt emes.

«Oryn» degen fılosofııada jaı sóz emes. Onyń tereń máni bar jáne salmaǵy aýyr: ár nárseniń dúnıedegi orny, adamnyń dúnıedegi orny, olardyń birine-biri laıyq bolýy – qaı kezde de kúrdeli másele.

Abaıdyń osy oryn degen uǵymǵa mán berýi – danalyq.

Abaı atap kórsetken «bes dushpan»: ósek, ótirik, maqtanshaq, erinshek, beker mal shashpaq – búgin de bizderge, qazaqtarǵa ál berer emes. Olarmen kúresý oıymyzǵa da kirmeıdi.

Abaıdyń adamǵa qoıǵan talaptary búgin de ózekti bolyp tabylady. Adam búgin de adam bolý úshin Abaı usynǵan bes asyl isti ıgerýi kerek.

Abaı fılosofııasynyń ózegi bolyp tabylatyn «Adam bol!» degen ıdeıasy bar. Adam ázir kúıde týa salmaıdy, adam bolyp qalyptasady. Adam bolý – eki jaqty prosess: bir jaǵynan, bul qoǵamǵa, otbasyna, ata-anaǵa, solar arqyly qa­lyp­tasqan jaǵdaıǵa baılanysty; ekinshi jaǵynan, adamnyń ózine - onyń talabyna, yntasyna, jigerine baılanysty. Adamdy kúshtep, zorlap adam qyla almaısyń. Adamdy syrttan kúshtep, ınabatty, mádenıetti qyla almaısyń. Adamdy zorlap oqytyp, maman qyla almaısyń. Oqý da, ǵylym da, óner de – bári de talappen, yntamen, jigermen keledi. «Kiside bar bolsa talap, otyrmas ol boıyn balap. Júrer, árqaıdan izdener, alar óz súıgenin qalap», deıdi hakim Abaı.

Adam eńbek etedi, ósedi, jetiledi, baqytty bolady. Eńbek – Abaı ilimindegi jıi sóz bolatyn uǵymdardyń biri. Adamǵa eńbektiń qaı túri de jarasady. «Áýeli óner izdelik, qoldan kelse, eń bolmasa, eńbekpen mal tabalyq», «Táýekelsiz, talapsyz mal tabylmas, eńbek qylmas, erinshek adam bolmas», «Bolmasyn kekshil, bolsaıshy kópshil, jan aıamaı kásip qyl. Orynsyz yrjań, bolymsyz qyljań. Bola ma dáýlet, násip bul? Eń­bek qylsań erinbeı – toıady qarnyń tilen­beı». Danalyq degen osy bolsa kerek.

Abaıdyń sol kezdiń ózinde-aq tereń oıdy alǵa tarta berýi – tańǵalarlyq jaıt. «Tereń oı, tereń ǵylym izdemeıdi», «Ynsap, uıat, tereń oı, oılaǵan jan joq, jaýyp qoı»; «Malda da bar jan men tán, aqyl, sezim bolmasa, tirshiliktiń nesi sán, tereńge bet qoımasa», «Tereń oıdyń telmirip, sońyna ermeı», adamnyń isi biter me? – deıdi Abaı. Mundaı talap­qa sol kezdiń adamdary túgil búgingi zaman­nyń adamdary da jaýap bere almas.

Abaıdy biz óz ýaqytyn basyp ozǵan danyshpan dep aıta alamyz.

Adam bolýdyń, ósip jetilýdiń taǵy bir sharty – qanaǵat. Ejelgi grek, úndi, qytaı oıshyldary qumarlyqty, nápsini jeńýge, sóıtip adamnyń ózin ózi bıleýine kóp mán beredi. Adamnyń eń qıyn jaýy – onyń ózi, deıdi úndi danalyǵy. Qanaǵat qylý Abaı úshin de adamnyń asyl qasıeti bolyp tabylady. Qanaǵatshyldyq qazirgi naryq zamanynda da kerek-aq. Qanaǵat, raqym, ynsap, uıat bolsa, elimizde jem­qorlyq osylaı jaıylyp keter me edi? Búgin de Abaısha aıtýǵa bolady: «Bar ma eken jaı júrgen jan qanaǵatpen, qudaı­dyń óz bergenin jep kórem dep?»

Abaıdyń poemasyndaǵy Eskendir patshaǵa qaratyp: «Myqtymyn dep maqtanba, aqyl bilseń, myqty bolsań, ózińniń nápsińdi jeń» deýi de – ómir kórgen dananyń túsinigi.

Abaı danalyqqa, danalyqty jetki­zetin sózge, iske, minez-qulyqqa erekshe mán beredi. Abaı danalyqty tanyp, baǵa­laıdy. Abaı ilimindegi danalyq teorııalyq topshylaý emes, adam bolyp ómir súrý tásili.

Danalyqtyń túıini, naqty kórinisi – túsinik. Adamǵa qatysty nárselerdiń bárin Abaı tereń túsi­nedi. Abaıda adam týraly, «adamnyń keıbir kezderi» týraly, dúnıe, ómir, ar-uıat, jaqsy-jaman qylyqtar, mahabbat, dostyq, bilim-ǵylym týraly tańǵajaıyp túsinik bar. Ondaı túsinik oqýdyń barlyq joldarynan ótken búgingi adamdarda joq.

Abaı sózderindegi túsinik ómirden, tarıhtan, adamdardyń sózin, isin, minez-qulqyn, qarym-qaty­nasyn kórip-bilip, paıymdap, oı eleginen ótkizýden týǵan.

Abaıda tolyq adam týraly jan-jaqty oılas­tyrylǵan ilim bar. Adam qalaı tolyq, jetilgen tulǵa bolady? Abaıdyń jaýaby qysqa, qysqa bolsa da nusqa: «Aqyl, qaırat, júrekti bir­deı usta, sonda tolyq bolasyń elden bólek», deıdi. Taǵy bir jerde: «Úsh-aq nárse adamnyń qasıeti: nurly aqyl, ys­tyq qaırat, jyly júrek», dep óz oıyn naqtylaı túsedi. Adamnyń basqa qasıetteri osydan shyǵady. «Adamzatqa ne kerek? Súımek, sezbek, kúıinbek, hareket qylmaq, júgirmek. Aqylmen oılap sóılemek» – dep, Abaı aqyl, qaırat, júrektiń qalaı iske asatynyn kórsetedi.

Abaıdyń danalyǵyn, tereńdigin adam ómirindegi júrektiń erekshe rólin ashyp kórsetýinen ańǵarýǵa bolady. Bul arada biz taǵy da Abaımen birge álemdik fıloso­fııa deńgeıine shyǵa alamyz. Abaı­da danalyq degen atyna saı keletin na­ǵyz fılosofııa bar ekendigine taǵy da kýá bolamyz.

Bir ǵajaby – Abaı aqyldy, qaıratty júrekke baǵyndyryp qoıady. Bular «ózimbilemdikke», «álimjettikke» salynyp, kóp nárseni búldirýi múmkin. Adam ómirinde bári júrektiń ámirimen, qalaýymen bolady deıdi. Qudaıdy qalaı­tyn – júrek. Adamdy adamǵa qosa­tyn – júrek. Mahabbat ta, dostyq ta – júrektiń qalaýy. «Ádilet, nysap, uıat, raqym, meıirbanshylyq» – bári de júrekten shyǵady (on jetinshi sóz). «Dos­tyq, qastyq, bar qyzyq – júrek isi. Ar-uıat­tyń bir aqyl kúzetshisi» – degen de Abaı.

Abaı aqyldyń jaıyn tereń túsinedi. Aqyldy adam sózge den qoıady, sózdi uǵady. Aqylsyz adam, kerisinshe, «sózge yntasyz» bolyp keledi. «Qarny toq, qasa nadan uqpas sózdi, Sózdi uǵar, kókiregi bolsa kózdi...» – deıdi. «Átteń dúnıe-aı, sóz tanyr kisi bolsa» dep, Abaı zamandas­taryn ashyq áńgimege shaqyrady. Biraq ony tyńdap, túsiner adam tabylmaıdy. Al qazir she? Abaıdy oqyp, túsiner adam tabyla ma? Tabylar dep úmit artýdan basqa amal joq sııaqty.

Abaı ilimi ushan-teńiz. Bir maqala túgil, tutas ensıklopedııada (sondaı ensıklopedııa bar ekenin bilesizder) Abaı ilimin tutas qamtyp shyǵý múmkin emes. Bizdiń jumysymyz, Muhtar Áýezov aıtqandaı, «muhıttyń bir tamshysyndaı» oı bólisý.

 

Qansonarda búrkitshi shyǵady ańǵa

Qansonarda búrkitshi shyǵady ańǵa,

Tastan túlki tabylar ańdyǵanǵa,

Jaqsy at pen tatý joldas – bir ǵa­nı­bet,

Yńǵaıly yqsham kıim ańshy adamǵa.

Salań etip jolyqsa qaıtqan izi,

Saǵadan sympyń qaǵyp iz shalǵanda,

Búrkitshi taý basynda, qaǵýshy oıda,

Izdiń betin túzetip ańdaǵanda.

Tomaǵasyn tartqanda bir qyrymnan,

Qyran qus kózi kórip samǵaǵanda,

Tómen ushsam túlki órlep qutylar dep,

Qandykóz qaıqań qaǵyp shyqsa aspanǵa,

Kóre tura qalady qashqan túlki,

Qutylmasyn bilgen soń qur qashqanǵa,

Aýzyn ashyp, qoqaqtap, tisin qaırap,

O da talas qylady shybyn janǵa,

Qyzyq kórer, kóńildi bolsa ańshylar,

Shabar jerin qaramaı jyǵylǵanǵa,

Qyryq pyshaqpen qyrjyńdap turǵan túlki,

O daǵy osal jaý emes qyran pańǵa,

Segiz naıza qolynda, kóz aýdarmaı,

Batyr da aıal qylmaıdy erteń tańǵa,

Qanat, quıryq sýyldap, ysqyrady,

Kókten qyran sorǵalap quıylǵanda,

Jarq-jurq etip ekeýi aıqasady,

Jeke batyr shyqqandaı qan maıdanǵa,

Bireýi – kók, bireýi – jer taǵysy,

Adam úshin batysyp qyzyl qanǵa,

Qar – appaq, búrkit – qara, túlki – qyzyl,

Uqsaıdy hassa sulý shomylǵanǵa,

Qara shashyn kóterip eki shyntaq,

O da búlk-búlk etpeı me syıpanǵan­da,

Appaq et, qyp-qyzyl bet, jap-ja­lańash,

Qara shash qyzyl júzdi jasyrǵanda,

Kúıeýi er, qalyńdyǵy sulý bolyp,

Jáne uqsar tar tósekte jolǵas­qanǵa,

Art jaǵynan jaýryny búlkildeıdi,

Qyran búktep astyna dál basqanda,

Qusy da ıesine qorazdanar,

Alpys eki aılaly túlki alǵanda,

«Úıirimen úsh toǵyz» dep jymyńdap,

Jasy úlkeni janyna baılanǵanda,

Silke kıip tymaqty, nasybaıdy,

Bir atasyń kóńiliń jaılanǵanda.

Taýdan jıde tergendeı ala berse,

Bir jasaısyń qumaryń ár qanǵanda,

Kókirekte jamandyq esh nıet joq,

Ań bolady keńesiń qus salǵanda.

Eshkimge zııany joq, ózim kórgen

Bir qyzyq isim eken sum jalǵanda,

Kókiregi sezimdi, kóńili oılyǵa

Bári de anyq turmaı ma oılanǵanda,

Uqpassyń ústirt qarap bulǵaqtasań,

Sýretin kóre almassyń, kóp baqpa­sań,

Kóleńkesi túsedi kókeıińe,

Ár sózin bir oılanyp salmaqtasań,

Muny oqysa, jigitter, ańshy oqy­syn,

Bile almassyń, qus salyp dám tatpasań.

 

Tilekjan RYSQALIEV,

fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor,

Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıteti

 

Sońǵy jańalyqtar

Senat Bıýrosynyń otyrysy ótti

Parlament • Búgin, 19:00

Muhtar Tólegen: Abaı úni - halyq úni

Aımaqtar • Búgin, 17:31

О́z qarjysyna kitaphana salǵan

Aımaqtar • Búgin, 10:08

Sabannan jasalǵan qalashyq

Aımaqtar • Búgin, 10:05

Mýngııamen judyryqtasýy múmkin

Sport • Búgin, 10:04

Almatydan 356 km qashyqtyqta jer silkindi

Aımaqtar • Búgin, 09:55

Otanǵa qyzmet – ortaq paryz

Qoǵam • Búgin, 09:48

Kóp balaly otbasylar baspanaly boldy

Aımaqtar • Búgin, 09:42

Aýylǵa kel, jas dáriger

Aımaqtar • Búgin, 09:37

Ashyq ári ádil áleýmettik saty

Qoǵam • Búgin, 09:12

О́lketaný órenderdiń óresin ósiredi

Aımaqtar • Búgin, 09:09

Tarıh. Tulǵa. Túrkistan

Rýhanııat • Búgin, 09:06

Adamdyqtyń qaınary

Rýhanııat • Búgin, 08:55

Berik Ýálı: Abaı men Alash

Rýhanııat • Búgin, 08:54

Qoǵamdyq uıym ókilderimen kezdesti

Qazaqstan • Búgin, 08:43

Uqsas jańalyqtar