Rýhanııat • 06 Qańtar, 2020

Qaqpan týraly ne bilemiz?

211 retkórsetildi

Qaqpannyń paıda bolýy sonaý temir  dáýirinen bastalǵany shyndyq. Qaqpannyń astyńǵy dóńgelek sheńberin-tósegi, shabatyn eki jarty sheńberin-qandyaýyz, eki jaǵyndaǵy ıilip keletin serpý kúshine ıe eki asyl temirdi-serper deıdi. Aǵashtan jasalǵan tıekteıtin tıegi bolady. Qaqpandy shynjyr arqyly jerge, aǵash tamyrlaryna bekitedi. Qaqpan men shynjyrdyń qosylǵan jerine aınalsoq ornatylady, qaqpannyń astyna topyraq túsirmeı tosyp turatyn qurym kıizdi japqy dep ataıdy. Qaqpan sózi «qaq-pan» tirkesinen qalyptasyp, birte-birte kirigip qaqpan bolyp atalyp ketken. Qazaq qaqpandary aıý qaqpan, buǵy qaqpan, qasqyr qaqpan, teke qaqpan, elik qaqpan, sýyr, borsyq, sýsar qaqpan, qoıan qaqpan, qarǵa qaqpan sııaqty kóp túrge bólinedi. Aıý, buǵy sııaqtylarǵa qurylatyn qaqpannyń qandy­aýyzy ara júzdi qos serperli bolsa, elik, teke, borsyq sııaqtylarǵa qurylatyn qaqpan qos serperli, biraq qandyaýyzy ara júzdi bolmaıdy. Al qarǵa, qoıandarǵa qury­latyn qaqpan bir serperli bolyp keledi. Qyrǵaýyl, elik, qoıan qatarlylardyń aıaǵyn jaralamaı alý úshin keıde qaqpannyń qandyaýyzyna kıiz orap quratyn da jaǵdaı kezdesedi.

Mine, qazaq qaqpanshylyǵy ózindik forma, ózindik ádis-amaldarmen júretin mura­myz bolyp tabylady.

Qaqpan qurý shynjyrly qurý jáne jer tıekti qurý dep bólinedi. Uzyn shynjyrmen qaqpandy jerge qazyq arqyly nemese aǵash tamyrlaryna bekitý arqyly qurý shynjyrly qurý dep atalady. Al qaqpannyń astyn 50 – 70 santımetr qazý arqyly qysqa shynjyrmen jer astyna kóldeneń aǵash baılap qurý jer tıek qaqpan dep atalady. Ádette qaqpandy qurǵannan keıin 3 − 5 kúnde bir ret aralap kórip turady.

Aıtpaǵymyz búginde qaqpan jáne qaqpanshylyq óneri umyt bolyp, qaqpan jurt arasynan joǵalýǵa bettep barady. Baızaq aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde Ysqaq Otarulynyń óz qolymen  jasaǵan qaqpany bar. XIX ǵasyrǵa jatatyn jádigerdi kórgen jastar erekshe qyzyǵýshylyqpen tamashalaıdy. Osy bir ulttyq óner, baı muramyz – qaqpanshylyqty ómir saltymyzdan óshirmeýge tyrysaıyq.

 

Aınagúl MAMYTBEKOVA,

Baızaq aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri

 

Jambyl oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Taraz turǵyndary baspanaly boldy

Aımaqtar • Búgin, 11:20

Shymkent qalasynyń jańa ákimi taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 11:14

Qoǵam qaıratkeri Kamal Burhanov ómirden ozdy

Rýhanııat • Búgin, 10:55

Kásipkerlikti qoldaý jalǵastyrylady

Saıasat • Búgin, 08:05

«Aqylǵa sáýle qonbasa...»

Qoǵam • Búgin, 08:03

Balýandar Eýropadan tabysty oraldy

Kúres • Búgin, 07:56

Boksshylar álemdik reıtıngte joǵarylady

Kásipqoı boks • Búgin, 07:55

Qazaqy as: dástúr men dám

Rýhanııat • Búgin, 07:51

Terezeden qarama...

Rýhanııat • Búgin, 07:49

Qurylymyna saı ataýlary da ózgerse...

Aımaqtar • Búgin, 07:46

Zańsyz is-árekettiń jolyn kesti

Qoǵam • Búgin, 07:45

Qyzmet barysynda qaza tapty

Rýhanııat • Búgin, 07:44

Bozingendi ıdirgen kúı edi...

Rýhanııat • Búgin, 07:42

«Kohlear Nýkleýs» kómekke keldi

Aımaqtar • Búgin, 07:40

Jumys nátıjeleri qorytyndylandy

Úkimet • Búgin, 07:35

Jambyldyqtardy tolǵandyratyn máseleler

Ekonomıka • Búgin, 07:34

Aǵa men ini

Qoǵam • Búgin, 07:30

Ysqaq qajy áýlıe

Rýhanııat • Búgin, 07:25

Qaban, Táńki jáne Bydyq

Rýhanııat • Búgin, 07:23

Qaıyq kútken kún

Rýhanııat • Búgin, 07:21

«Ultqa qyzmet etý – minezden»

Saıasat • Búgin, 07:16

Talantty jastarǵa berilgen múmkindik

Qoǵam • Búgin, 07:13

Sheteldik kólikter tirkelýi tıis

Qoǵam • Búgin, 07:05

Mal eksportyna nege tyıym salyndy?

Ekonomıka • Búgin, 07:00

Jastardyń jarqyn bastamasy

Aımaqtar • Búgin, 06:53

Almaty jasyl qalaǵa aınalady

Qoǵam • Búgin, 06:50

Bala aýyrsa, bárimiz jaýaptymyz

Medısına • Búgin, 06:48

Abaı mereıtoıy qalaı atalyp ótedi?

Rýhanııat • Búgin, 06:48

Hakimdi jańasha túsinýdiń álippesi

Rýhanııat • Búgin, 06:45

Abaı sózi – qazaqtyń boıtumary

Qazaqstan • Búgin, 06:36

Uqsas jańalyqtar