Azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý – basty mindet

Ol ýaqyttaǵy statıstıka­ shy­naıy kórinisten alshaq bol­dy. Degenmen de, resmı derekter bo­ıynsha «surapyl» 90-jyldary tek adam óltirý men den­saýlyqqa aýyr zııan keltirý 80-jyldarmen salystyrǵanda 2 esege, al tonaý 4 esege ósken. Sol jyldarda bas­ty maqsat krımınaldy toqtatý, adamdardy qorǵaý, memleketti saqtap qalý boldy.

Búginde 90-jyldarmen sa­lys­tyrǵanda adam óltirý 3 esege der­lik kemidi. Máselen, 1996 jy­ly adam óltirý sany 2,5 myń­nan assa, 2018 jyly – 900-den sál joǵary boldy. Aýyr zııan keltirý 6 myń bolsa, 2018 jyl­ǵy qorytyndy boıynsha 2 myń­dy qurady. Tonaýlar 5 esege qys­qardy.

Jahandyq beıbitshilik ın­deksinde Qazaqstan 163 eldiń ishinen 64-orynǵa ıe boldy. Bul TMD-daǵy úzdik kórsetkish (Belarýs – 97, О́zbekstan – 102, Reseı – 154). Munyń bar­lyǵy da jyl ótken saıyn­ eli­­mizde ómir súrip, jumys is­teý áldeqaıda qaýipsiz bola bas­ta­ǵanyn dáleldeıdi. Jaǵdaı 90-jyldarmen salystyrǵanda ǵana emes, Keńes ókimetiniń eń gúldengen shaǵy 80-jyldarmen sa­lystyrǵannyń ózin­de jaq­syraq. Ol kezde Qazaq KSR-in­­­­­­­de ortasha eseppen al­ǵanda jy­­lyna 1,5 myń kisi ól­tirý qyl­­mysy jasalatyn. Bú­ginde bul kórsetkish shamamen 2 esege tómen. Densaýlyqqa aýyr zııan keltirý faktileri jar­tylaı qysqarǵan. Bul mem­lekettiń qyl­mysqa qarsy kúres jónindegi keshendi júıeli shara­larynyń arqasynda múm­kin boldy.

Birinshiden, táýelsizdik jyl­­darynda mańyzdy baǵdar­lamalyq qujattar men tujy­rymdamalar júzege asyryldy, qajetti zańdar qabyldandy, qu­qyqtyq kómek kór­setý já­ne qylmyskerlerdi be­rý jó­ninde halyqaralyq yn­ty­­maq­tastyq ornatyldy, ja­ńa qu­qyq qorǵaý júıesi qalyp­tasty. 1997 jyldan bastap ege­mendi Qazaqstanda tuńǵysh ret Qylmystyq, Qylmystyq is júr­gizý, sondaı-aq Qylmystyq-atqarý kodeksteri qabyldandy. Alaıda, ómir jalpyadamzattyq qundylyqtardyń basymdyǵy, adam quqyqtary men bostan­dyq­taryn qylmystyq-quqyqtyq qorǵaý máselesine batyl bury­lý, qylmystyq-quqyqtyq ty­ıym­­­dar­dyń turaqty naryq­tyq eko­nomıkanyń sharttaryna sáı­kestigi ıdeıasyna negizdelgen ja­­ńa kodeksterdiń jasalýyn talap etti. Araǵa 17 jyl salyp, 2015 jyly jańa Qylmystyq, Qyl­mystyq-prosestik jáne Qyl­mystyq-atqarý kodeksteri qabyldandy.

Ekinshiden, bir jaǵynan, qyl­­mystyq statıstıkanyń to­lyq­tyǵy men naqtylyǵy, ekin­shi jaǵynan, kez kelgen qu­qyq buzý­shylyqqa múlde tózbeýshilik qam­tamasyz etildi. Qylmystylyq kó­rinisi shynaıy bola bastady. Mysaly, 2015 jylǵa deıin 6 myńǵa jýyq jasyrylǵan qyl­mys anyq­­taldy. Qazir bul úshin qylmystyq jaýapkershilik en­gizilgen. Qylmysty jasyrý má­nin joǵaltty, óıtkeni barlyq, tip­­ti eń usaq quqyq buzýshylyq ta tirkeledi.

Úshinshiden, qazirgi tańda pe­nı­tensıarlyq júıeniń tásil­­deri túbegeıli qaıta qaral­ǵan. Táýelsizdik alǵan sátte ko­lonııa­larda barlyq odaqtas respýblıkalardan 100 myńnan astam adam otyrdy. Sol kezde Qazaqstan jan basyna shaqqanda eń kóp qa­malǵandar sany bar álemdik kóshbasshylardyń úshtiginde boldy. 1986 jyly qamaýǵa alyn­­ǵandar sany 100 myń tur­ǵyn­ǵa shaqqanda 676 bolsa, qa­zir – 213 adam. 30 jyl ishinde bul kon­tıngent 3 esege azaıdy. Sońǵy segiz jyl ishinde júr­­gizil­gen qylmystyq saıasatty izgi­lendirý nátıjesinde bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynda ustalatyn adamdardyń sany jartysyna jýyq kemidi, tıisinshe Qazaqstannyń túrme halqynyń álemdik reıtıngindegi jaıǵasymy 3-orynnan (2000 jyly) 98-orynǵa (2019 jylǵy 1 tamyzǵa) aýysty.

Túrme halqynyń qys­qa­rýyna baı­lanysty materıal­dyq-tur­mystyq jaǵdaıy nashar 12 mekeme taratyldy. Bas bostandyǵynan aıyrýmen baılanysty emes jazalar qoldanylatyn adamdardyń paıyz­dyq araqatynasy artty. Eger Táýelsizdik alǵan kezde mun­daılar 10% bolyp, al qal­ǵandary kolonııalar­ǵa jibe­rilse, al qazir sottalǵandardyń 60%-ǵa jýyǵyna probasııalyq baqylaý taǵaıyndalady, al 40%-y bas bostandyǵynan aıyrý oryndaryna jiberiledi.

Tórtinshiden, 2015 jyly Qylmystyq jáne Qylmystyq-prosestik kodeksteriniń qolda­nys­qa engizilýine baılanys­ty, artyqshylyqtarmen qatar, py­syq­taı túsýdi qajet etetin bir­qatar ózekti máseleler de paıda boldy. 

Birinshi artyqshylyq. Qyl­mys­tyq kodeks izgilene tústi. Onyń repressıvtiligi 30%-ǵa tómendedi. Buryn ury kánigi qyl­mysker bolyp tabylsa, tipti usaq urlyq úshin de bas bostandyǵynan aıyrýǵa úkim shyǵarylatyn. Mun­daı ol­qylyqtar qazir joıyldy. Balamaly jazalar berile bas­tady. Adamdar qoǵam men otba­synan oqshaýlanbaı túzelýge múm­kindik aldy. Sondaı-aq qo­ǵam men memlekettiń qorǵaýy kú­sheıdi. Ekstremızm men terrorızm úshin jazalaý kúsheıdi, separatızm, áskerı kıkiljińderge qatysqany úshin jaýapkershilik engizildi. Sybaılas jemqorlar úshin memlekettik qyzmette, al pedofılderge balalarmen ju­mys isteýge ómirlik tosqaýyl qoıý kúshine endi. Búgingi kúni hı­mııa­­lyq kastrasııa týraly nor­ma qabyldanyp, oryndalýda.

Ekinshi artyqshylyq. Qyl­mys­tyq prosess barynsha adam­ǵa baǵyttala bastady. Tergeýge deıingi tekseristiń kúshi joıyldy. Elektrondy qylmystyq is en­gizildi.

Buryn is qozǵalǵanǵa deıin eski QIJK jaýap alýǵa, qaraýǵa, alý­ǵa, saraptaýǵa múmkindik ber­­di. Adamdardyń osy kezeńde esh­qandaı quqyqtary bolmady. Al qazir qylmystyq is dereý bastalady, sol sebepti adam prosestiń eń basynda-aq prosessýaldyq quqyqtaryn paı­dalana alady. Aıǵaqtardy saqtaýǵa qoıý. Myńnan astam adam­nan tek bir ret jaýap alynǵan. Keıin olardy maza­lamaǵan. Bul balalardyń psı­hı­kasyna zaqym keltirmeý úshin mańyzdy. Qashyqtyqtan saýal alý engizildi. Endi qatty qajet­tilik bolmasa, basqa qala­lardan eshkimdi alyp ket­peıdi. Adamdarǵa da, bıýdjetke de yń­ǵaıly ári tıimdi.

Mıranda qaǵıdaty iske qo­syldy, ıaǵnı ustaý kezinde dereý quqyqtary oqylady. Qamaýǵa alyn­ǵandar azaıa tústi, kepilzat jıi qoldanylady.

Úshinshi artyqshylyq. Sot­­tyń baqylaýy kúsheıdi. Pro­ses­sýaldyq zańnamany ja­ńartý sot quzyretteri men sot­tardyń qoljetimdiligi aıasyn keńeıtýge yqpal etti, aza­mat­tar úshin óz quqyqtaryn qor­ǵaý múmkindigin shekteýdi tolyǵymen joıýǵa múm­kindik berdi. Sot tek qamaýǵa alý­ǵa ǵa­­na emes, tintýge, alýǵa, mú­­­lik­­ke tyıym salýǵa jáne t. b.­ sanksııa beredi. Tergeý men pro­­­kýrordyń kez kelgen is-áre­­ke­tine sotqa shaǵymdanýǵa bolady.

Tórtinshi artyqshylyq. Qyl­mystyq kodeks ymyraǵa kelýdi keńeıtti. Búgin, eger taraptar ke­lisimge kelse, al áreket aýyr emes jáne adam ólimi bolmasa, onda isti toqtatýǵa mindetti. Já­bir­lenýshiler de, kináliler de ra­zy. Sottar, prokýrorlar men ter­geýshiler kóp ýaqytyn kúr­deli isterge arnaıdy.

Qylmystyq zańda jaza ta­­­ǵaıyn­daý kezinde izgi­len­dirý­ge yqpal etken jańa­shyl­dyq­tardyń biri qylmystyq prosestiń kez kelgen satysynda prokýror men kúdikti, aıyptalýshy nemese sottalýshy nemese sot­talǵan ara­synda jasalatyn «Pro­sestik kelisim» ınstıtýty bolyp taby­lady. Bul ınstıtýtty «sot tóre­ligimen mámile» dep te ataıdy.

Besinshi artyqshylyq. Ki­náni moıyndaýdy engizý. Atal­ǵan ınstıtýttyń maqsaty – qyl­­mystardy jedel jáne to­lyq ashý, tergeý jáne sotqa deıingi is júrgizýdi jáne isti qys­qartylǵan tártippen sotta qa­raýdy júzege asyrý jolymen qylmystyq prosestiń ózge de mindetterin jedel oryndaý. Kel­tirilgen zalal tez ótelip, ja­za jeńildetiledi.

Altynshy artyqshylyq. «100 naqty qadam» Ult jos­paryn oryndaý sheńberinde «Qyl­mystyq quqyq buzýshylyq kartasy» engizildi. Qaı kóshede, qaı úıde, qashan jáne qandaı qylmys jasalǵandyǵyn tikeleı kórýge bolady. Kez kelgen qyl­­­mys, ony tirkegennen soń, 3-4 mınýttan keıin kar­tada kórinis tabady. Bul turǵyn­darǵa qolaıly, óıtkeni úıge, jumysqa, mektepke baratyn qaýipsiz baǵyttardy qurýǵa bolady. Kartanyń basty maq­saty – turǵyndardy quqyq buzý­shylyqpen kúresýge tartý jáne olardyń ómirin barynsha qaýip­siz etý.

О́tken jyldyń 2 qyrkúıe­ginde Prezıdent Q.Toqaev «Syn­darly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» atty Joldaýynda ekinshi negizgi basymdyq retinde azamattardyń quqyqtary men qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi belgiledi. Bul saladaǵy ózekti mindetterdiń biri – barlyq quqyq qorǵaý júıesin tolyq reformalaý bolyp qala beredi.

Bul rette memlekettiń kúsh­tik quraly retinde kórinetin po­lısııanyń beınesi júre-bara umytylyp, ol azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin qyzmet kórsetetin organǵa aınalady. Osyǵan baılanys­ty, Memleket basshysy 2020 jylǵa deıin Ákimshilik polısııa komıtetiniń jumysyn qaıta qurý mindetin qoıdy. Kúshtik qurylymdardy reformalaý, bul – qazirgi máselelerdi, álemdik tájirıbeni, qoǵamnyń qalaýy men memlekettiń múmkindigin jan-jaqty taldaýǵa arnalǵan kúrdeli prosess.

Nurlan BIEKENOV,

zań ǵylymdarynyń doktory, polısııa polkovnıgi