Qoǵam • 07 Qańtar, 2020

Azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý – basty mindet

24 retkórsetildi

Táýelsizdik jyldarynda ishki ister organdarynyń qu­qyq­tyq tártip pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi qyzmetine tolyq baǵa berý úshin, áýeli krı­mınogendik jaǵdaıǵa taldaý jasaǵan jón. О́ıtkeni Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin qandaı jaǵdaı oryn alǵany áli kóz aldymyzda. Qazaqstanda, basqa da jańa táýelsiz respýblıkalardaǵy sııaqty ekonomıkalyq daǵdarys bastaldy. Sharýashylyq baılanystar úzilip, zaýyttar men fabrıkalar toqtap qaldy. Adam­darǵa jalaqy, zeınetaqy, jár­demaqy tólenbedi. Osyndaı aýyr jaǵdaıda qylmystardyń sa­ny tym sharyqtap ketti. Qaraq­shylyq, urlyq-qarlyq keń etek aldy. Tipti temir jol kóliginde memlekettik júkter de tonaldy, áskerde áskerı múlikti tasyp áke­týshilik boldy. Jasyryn taýar aınalymy ulǵaıdy.

Ol ýaqyttaǵy statıstıka­ shy­naıy kórinisten alshaq bol­dy. Degenmen de, resmı derekter bo­ıynsha «surapyl» 90-jyldary tek adam óltirý men den­saýlyqqa aýyr zııan keltirý 80-jyldarmen salystyrǵanda 2 esege, al tonaý 4 esege ósken. Sol jyldarda bas­ty maqsat krımınaldy toqtatý, adamdardy qorǵaý, memleketti saqtap qalý boldy.

Búginde 90-jyldarmen sa­lys­tyrǵanda adam óltirý 3 esege der­lik kemidi. Máselen, 1996 jy­ly adam óltirý sany 2,5 myń­nan assa, 2018 jyly – 900-den sál joǵary boldy. Aýyr zııan keltirý 6 myń bolsa, 2018 jyl­ǵy qorytyndy boıynsha 2 myń­dy qurady. Tonaýlar 5 esege qys­qardy.

Jahandyq beıbitshilik ın­deksinde Qazaqstan 163 eldiń ishinen 64-orynǵa ıe boldy. Bul TMD-daǵy úzdik kórsetkish (Belarýs – 97, О́zbekstan – 102, Reseı – 154). Munyń bar­lyǵy da jyl ótken saıyn­ eli­­mizde ómir súrip, jumys is­teý áldeqaıda qaýipsiz bola bas­ta­ǵanyn dáleldeıdi. Jaǵdaı 90-jyldarmen salystyrǵanda ǵana emes, Keńes ókimetiniń eń gúldengen shaǵy 80-jyldarmen sa­lystyrǵannyń ózin­de jaq­syraq. Ol kezde Qazaq KSR-in­­­­­­­de ortasha eseppen al­ǵanda jy­­lyna 1,5 myń kisi ól­tirý qyl­­mysy jasalatyn. Bú­ginde bul kórsetkish shamamen 2 esege tómen. Densaýlyqqa aýyr zııan keltirý faktileri jar­tylaı qysqarǵan. Bul mem­lekettiń qyl­mysqa qarsy kúres jónindegi keshendi júıeli shara­larynyń arqasynda múm­kin boldy.

Birinshiden, táýelsizdik jyl­­darynda mańyzdy baǵdar­lamalyq qujattar men tujy­rymdamalar júzege asyryldy, qajetti zańdar qabyldandy, qu­qyqtyq kómek kór­setý já­ne qylmyskerlerdi be­rý jó­ninde halyqaralyq yn­ty­­maq­tastyq ornatyldy, ja­ńa qu­qyq qorǵaý júıesi qalyp­tasty. 1997 jyldan bastap ege­mendi Qazaqstanda tuńǵysh ret Qylmystyq, Qylmystyq is júr­gizý, sondaı-aq Qylmystyq-atqarý kodeksteri qabyldandy. Alaıda, ómir jalpyadamzattyq qundylyqtardyń basymdyǵy, adam quqyqtary men bostan­dyq­taryn qylmystyq-quqyqtyq qorǵaý máselesine batyl bury­lý, qylmystyq-quqyqtyq ty­ıym­­­dar­dyń turaqty naryq­tyq eko­nomıkanyń sharttaryna sáı­kestigi ıdeıasyna negizdelgen ja­­ńa kodeksterdiń jasalýyn talap etti. Araǵa 17 jyl salyp, 2015 jyly jańa Qylmystyq, Qyl­mystyq-prosestik jáne Qyl­mystyq-atqarý kodeksteri qabyldandy.

Ekinshiden, bir jaǵynan, qyl­­mystyq statıstıkanyń to­lyq­tyǵy men naqtylyǵy, ekin­shi jaǵynan, kez kelgen qu­qyq buzý­shylyqqa múlde tózbeýshilik qam­tamasyz etildi. Qylmystylyq kó­rinisi shynaıy bola bastady. Mysaly, 2015 jylǵa deıin 6 myńǵa jýyq jasyrylǵan qyl­mys anyq­­taldy. Qazir bul úshin qylmystyq jaýapkershilik en­gizilgen. Qylmysty jasyrý má­nin joǵaltty, óıtkeni barlyq, tip­­ti eń usaq quqyq buzýshylyq ta tirkeledi.

Úshinshiden, qazirgi tańda pe­nı­tensıarlyq júıeniń tásil­­deri túbegeıli qaıta qaral­ǵan. Táýelsizdik alǵan sátte ko­lonııa­larda barlyq odaqtas respýblıkalardan 100 myńnan astam adam otyrdy. Sol kezde Qazaqstan jan basyna shaqqanda eń kóp qa­malǵandar sany bar álemdik kóshbasshylardyń úshtiginde boldy. 1986 jyly qamaýǵa alyn­­ǵandar sany 100 myń tur­ǵyn­ǵa shaqqanda 676 bolsa, qa­zir – 213 adam. 30 jyl ishinde bul kon­tıngent 3 esege azaıdy. Sońǵy segiz jyl ishinde júr­­gizil­gen qylmystyq saıasatty izgi­lendirý nátıjesinde bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynda ustalatyn adamdardyń sany jartysyna jýyq kemidi, tıisinshe Qazaqstannyń túrme halqynyń álemdik reıtıngindegi jaıǵasymy 3-orynnan (2000 jyly) 98-orynǵa (2019 jylǵy 1 tamyzǵa) aýysty.

Túrme halqynyń qys­qa­rýyna baı­lanysty materıal­dyq-tur­mystyq jaǵdaıy nashar 12 mekeme taratyldy. Bas bostandyǵynan aıyrýmen baılanysty emes jazalar qoldanylatyn adamdardyń paıyz­dyq araqatynasy artty. Eger Táýelsizdik alǵan kezde mun­daılar 10% bolyp, al qal­ǵandary kolonııalar­ǵa jibe­rilse, al qazir sottalǵandardyń 60%-ǵa jýyǵyna probasııalyq baqylaý taǵaıyndalady, al 40%-y bas bostandyǵynan aıyrý oryndaryna jiberiledi.

Tórtinshiden, 2015 jyly Qylmystyq jáne Qylmystyq-prosestik kodeksteriniń qolda­nys­qa engizilýine baılanys­ty, artyqshylyqtarmen qatar, py­syq­taı túsýdi qajet etetin bir­qatar ózekti máseleler de paıda boldy. 

Birinshi artyqshylyq. Qyl­mys­tyq kodeks izgilene tústi. Onyń repressıvtiligi 30%-ǵa tómendedi. Buryn ury kánigi qyl­mysker bolyp tabylsa, tipti usaq urlyq úshin de bas bostandyǵynan aıyrýǵa úkim shyǵarylatyn. Mun­daı ol­qylyqtar qazir joıyldy. Balamaly jazalar berile bas­tady. Adamdar qoǵam men otba­synan oqshaýlanbaı túzelýge múm­kindik aldy. Sondaı-aq qo­ǵam men memlekettiń qorǵaýy kú­sheıdi. Ekstremızm men terrorızm úshin jazalaý kúsheıdi, separatızm, áskerı kıkiljińderge qatysqany úshin jaýapkershilik engizildi. Sybaılas jemqorlar úshin memlekettik qyzmette, al pedofılderge balalarmen ju­mys isteýge ómirlik tosqaýyl qoıý kúshine endi. Búgingi kúni hı­mııa­­lyq kastrasııa týraly nor­ma qabyldanyp, oryndalýda.

Ekinshi artyqshylyq. Qyl­mys­tyq prosess barynsha adam­ǵa baǵyttala bastady. Tergeýge deıingi tekseristiń kúshi joıyldy. Elektrondy qylmystyq is en­gizildi.

Buryn is qozǵalǵanǵa deıin eski QIJK jaýap alýǵa, qaraýǵa, alý­ǵa, saraptaýǵa múmkindik ber­­di. Adamdardyń osy kezeńde esh­qandaı quqyqtary bolmady. Al qazir qylmystyq is dereý bastalady, sol sebepti adam prosestiń eń basynda-aq prosessýaldyq quqyqtaryn paı­dalana alady. Aıǵaqtardy saqtaýǵa qoıý. Myńnan astam adam­nan tek bir ret jaýap alynǵan. Keıin olardy maza­lamaǵan. Bul balalardyń psı­hı­kasyna zaqym keltirmeý úshin mańyzdy. Qashyqtyqtan saýal alý engizildi. Endi qatty qajet­tilik bolmasa, basqa qala­lardan eshkimdi alyp ket­peıdi. Adamdarǵa da, bıýdjetke de yń­ǵaıly ári tıimdi.

Mıranda qaǵıdaty iske qo­syldy, ıaǵnı ustaý kezinde dereý quqyqtary oqylady. Qamaýǵa alyn­ǵandar azaıa tústi, kepilzat jıi qoldanylady.

Úshinshi artyqshylyq. Sot­­tyń baqylaýy kúsheıdi. Pro­ses­sýaldyq zańnamany ja­ńartý sot quzyretteri men sot­tardyń qoljetimdiligi aıasyn keńeıtýge yqpal etti, aza­mat­tar úshin óz quqyqtaryn qor­ǵaý múmkindigin shekteýdi tolyǵymen joıýǵa múm­kindik berdi. Sot tek qamaýǵa alý­ǵa ǵa­­na emes, tintýge, alýǵa, mú­­­lik­­ke tyıym salýǵa jáne t. b.­ sanksııa beredi. Tergeý men pro­­­kýrordyń kez kelgen is-áre­­ke­tine sotqa shaǵymdanýǵa bolady.

Tórtinshi artyqshylyq. Qyl­mystyq kodeks ymyraǵa kelýdi keńeıtti. Búgin, eger taraptar ke­lisimge kelse, al áreket aýyr emes jáne adam ólimi bolmasa, onda isti toqtatýǵa mindetti. Já­bir­lenýshiler de, kináliler de ra­zy. Sottar, prokýrorlar men ter­geýshiler kóp ýaqytyn kúr­deli isterge arnaıdy.

Qylmystyq zańda jaza ta­­­ǵaıyn­daý kezinde izgi­len­dirý­ge yqpal etken jańa­shyl­dyq­tardyń biri qylmystyq prosestiń kez kelgen satysynda prokýror men kúdikti, aıyptalýshy nemese sottalýshy nemese sot­talǵan ara­synda jasalatyn «Pro­sestik kelisim» ınstıtýty bolyp taby­lady. Bul ınstıtýtty «sot tóre­ligimen mámile» dep te ataıdy.

Besinshi artyqshylyq. Ki­náni moıyndaýdy engizý. Atal­ǵan ınstıtýttyń maqsaty – qyl­­mystardy jedel jáne to­lyq ashý, tergeý jáne sotqa deıingi is júrgizýdi jáne isti qys­qartylǵan tártippen sotta qa­raýdy júzege asyrý jolymen qylmystyq prosestiń ózge de mindetterin jedel oryndaý. Kel­tirilgen zalal tez ótelip, ja­za jeńildetiledi.

Altynshy artyqshylyq. «100 naqty qadam» Ult jos­paryn oryndaý sheńberinde «Qyl­mystyq quqyq buzýshylyq kartasy» engizildi. Qaı kóshede, qaı úıde, qashan jáne qandaı qylmys jasalǵandyǵyn tikeleı kórýge bolady. Kez kelgen qyl­­­mys, ony tirkegennen soń, 3-4 mınýttan keıin kar­tada kórinis tabady. Bul turǵyn­darǵa qolaıly, óıtkeni úıge, jumysqa, mektepke baratyn qaýipsiz baǵyttardy qurýǵa bolady. Kartanyń basty maq­saty – turǵyndardy quqyq buzý­shylyqpen kúresýge tartý jáne olardyń ómirin barynsha qaýip­siz etý.

О́tken jyldyń 2 qyrkúıe­ginde Prezıdent Q.Toqaev «Syn­darly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» atty Joldaýynda ekinshi negizgi basymdyq retinde azamattardyń quqyqtary men qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi belgiledi. Bul saladaǵy ózekti mindetterdiń biri – barlyq quqyq qorǵaý júıesin tolyq reformalaý bolyp qala beredi.

Bul rette memlekettiń kúsh­tik quraly retinde kórinetin po­lısııanyń beınesi júre-bara umytylyp, ol azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin qyzmet kórsetetin organǵa aınalady. Osyǵan baılanys­ty, Memleket basshysy 2020 jylǵa deıin Ákimshilik polısııa komıtetiniń jumysyn qaıta qurý mindetin qoıdy. Kúshtik qurylymdardy reformalaý, bul – qazirgi máselelerdi, álemdik tájirıbeni, qoǵamnyń qalaýy men memlekettiń múmkindigin jan-jaqty taldaýǵa arnalǵan kúrdeli prosess.

 

Nurlan BIEKENOV,

zań ǵylymdarynyń doktory, polısııa polkovnıgi

 

Sońǵy jańalyqtar

Elbasy Túrkııa halqyna kóńil aıtty

Qazaqstan • Búgin, 14:17

Elektiń sory – alty valentti hrom

Ekologııa • Búgin, 14:05

BQO polısııasy 440 otbasyn tekserdi

Aımaqtar • Búgin, 13:20

Túrkııada jer silkinisi boldy

Álem • Búgin, 10:14

Qyzylorda: Qazalydaǵy qonys toı

Aımaqtar • Búgin, 09:07

Uqsas jańalyqtar