Ádebıet • 10 Qańtar, 2020

Tarıhı-tárbıelik mańyzy zor

145 retkórsetildi

«Egemen Qazaqstan» gazetinen elimizdiń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty asa bir kólemdi, tereń maqalasyn oqyp shyqtym. Oqyp shyqtym da Abaı týrasyndaǵy oı tereńine úńildim.

Elbasy Nursultan Nazarbaev «Zamanalar aýysyp, dúnıe dıdary ózgerse de, halqymyzdyń Abaıǵa kóńili aınymaıdy, qaıta ýaqyt ótken saıyn onyń ulylyǵynyń tyń qyrlaryn ashyp, jańa syrlaryna qanyǵa túsedi. Abaı óziniń týǵan hal­qymen máńgi-baqı birge jasaıdy, ǵasyrlar boıy qazaq elin, qaza­ǵyn bıikterge, asqar asýlarǵa shaqyra beredi», dep jazǵan edi. 

Keıingi kezde el basyndaǵy azamattar rýhanııatqa erekshe kóńil bóle bastady. Ol da jaq­sylyqtyń nyshany. Sondyqtan Elbasynyń «Uly dalanyń je­ti qyry» jáne Memleket basshy­sy­nyń búgin biz jappaı oqyp jatqan «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalalary rýhanı ómirimizdegi eleýli qubylystar dep baǵalaımyn.

Prezıdentimiz bul maqa­lasynda Abaıdy álemdik deń­geıdegi uly qaıratker, ulttyq bolmysymyzdyń úlgisi, memleket isiniń múddelesi, jańa qoǵamnyń janashyry, álemdik mádenıettiń taý tulǵasy retinde baǵalap, Abaı sóziniń búgingi zamanymyz úshin de kókeıkestiligi, Abaı shyǵarmalarynan alatyn taǵylym jóninde de tereń oı bólisedi. Qalyń eldi, ultty Abaısha súıýge shaqyrady. О́z tilińdi de, ózge tildi de tereń bilý kerektigine toqtalady. Ege­men­digimizdi nyǵaıtýǵa, memle­ket­tigimizdi syılaýǵa, eldiń bir­ligin saqtaýǵa, zańnyń ústem­digin qamtamasyz etýge, ádi­let­ti qoǵam ornatýǵa, halyq­tyń únine qulaq túrip otyrýǵa, adam­dy mártebesine qarap emes, eńbe­gine qarap baǵalaýǵa, tatý­lyq pen birlikti berik saqtaýǵa erek­she mán beredi. Maqalanyń ereksheligi de osynda.

Prezıdent Abaıdy óz zama­n­yndaǵy iskerliktiń uıytqysy, eń­bek­qorlyqtyń motıvatory retin­de, qazaq topyraǵynan shyq­qan álemdik deńgeıdegi kemeń­ger retinde tanıdy. Abaıdyń mol­shyldyq bolmysyna, tereń fılosofııasyna, qazaq mádenıetindegi ornyna aıryqsha toqtalyp ótedi.

Keleshekte qoǵamnyń kóshin bastaıtyn jastarǵa da maqalada erekshe mán beredi. Iá, rasynda da, keıingi kezde bılikke, bıliktegi basshylyqqa jańa býyn jastar kele bastady. Muny men óz basym durys prosess dep esepteımin. Deı turǵanmen, solardyń ózi halqyn súıetinder, memlekettiń múddesin kózdeıtinder, ultynyń tilin, tarıhyn, ádet-ǵurpyn, salt-dástúrin, mádenıetin, ónerin jetik biletinder, baǵalaı alatyndar bolsa eken dep tileımiz. Aıtyp-aıtpaı ne kerek, osy kúni telearnalarda, sahnalarda qaýlap-shýlap jatqan shoý­lar, arzan kúlkiler, qunsyz ánder, onyń túkke turmaıtyn sóz­deri etek ala bastady. Klas­-
sıkalyq týyndy­lar, halyq án­deri, halqymyz qadir­legen kompo­zıtorlardyń shyǵar­malary az nasıhattalatyn boldy. Ek­randa «juldyz­dar» qaptady. Kók­tegi juldyz­dar jerge tús­ti. Qaı­sysy jul­dyz ekenin bile almaı qaldyq. Ǵalymdar, jazý­shy­lar jaıyn­daǵy salıqaly áńgime­ler azaıyp barady. Bala tárbıe­si de, oqý-bilimniń sapasy da tó­mendep ketti. Balany áldı­leı­tin, tárbıeleıtin analardyń ju­mys­tan qoly bosamaıtyn bol­dy. Qyzyltanaýlap kún shyq­paı jumysqa ketedi, kún bata keledi. Bala tárbıesi kenjelep bara­dy. Bul keleshekte bizdiń qoǵa­mymyzda úlken máselelerge aınalýy múmkin dep ýaıymdaımyn.   

Maqalada Abaıdyń 175 jyl­dy­ǵyn toılaýdyń naqty shara­lary da belgilengen. Men qat­ty qýandym osyǵan. Bıik deńgeı­de halyqaralyq konferensııa ótkiziledi, Abaıdyń týǵan to­pyra­ǵyn­da birqatar shara atqa­ry­lady. Abaıdyń atalary, ja­qyn­dary jatqan qorym abattan­dy­­rylady. Jıdebaıda «Abaı murasy» atty jańa ǵımarat salynady.

Abaıdy qalaı maqtasaq ta, qalaı maqtansaq ta soǵan laıyq qaıratker. Shyn máninde Abaı – óziniń atasynan kemeńger, anasynan dana bolyp, eline pana bolyp jaratylǵan, óz zamanynan ozyq týǵan ǵulama. Halqynyń muńshysy, uly aqyny. Qazaq úshin dertti bolǵan, sol dertten aıyǵa almaı, jan-jarasy jazylmaı ketken keýdesi qaıǵy men qasiretke tolǵan qazaq tarıhyndaǵy eń tragedııalyq tulǵa. О́z ultyn órkendegen ónegeli elderdiń qatarynda kórýdi kóksegen oıshyl edi. Qazaq qoǵamy, onyń bolmysy men keleshegi týraly sonshama tereń tolǵanǵan, ultynyń tabıǵatyn, jaratylysyn dál tanyǵan, eli úshin kúıip-pisken, azapqa da túsken, qasiret shekken, qazaqtyń kemshiligin janǵa batyryp, búkpesiz ashyq aıtqan Abaıdan asqan tiri pende bolǵan joq. «Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, ulǵaıdy arman» degendi Abaı jasy jetip, qartaıǵandyǵynan aıtqan joq edi. Abaıdy jasyna jetpeı qartaıtqan da sol qazaq, onyń qylyǵy bolatyn.

Zaman ózgerer, qoǵam ózgerer, adam ózgerer, báribir túbinde qazaq halqy Abaıǵa júginedi. Onyń ósıetine, ataly sózine kelip toqtaıdy. Prezıdentimizdiń maqalasyn oqyǵannan keıin osyndaı oıǵa keldim. Sondyqtan bul maqalanyń tarıhı da, tárbıelik mańyzy da óte zor.

 

Myrzataı JOLDASBEKOV,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

 

Sońǵy jańalyqtar

Taraz turǵyndary baspanaly boldy

Aımaqtar • Búgin, 11:20

Shymkent qalasynyń jańa ákimi taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 11:14

Qoǵam qaıratkeri Kamal Burhanov ómirden ozdy

Rýhanııat • Búgin, 10:55

Kásipkerlikti qoldaý jalǵastyrylady

Saıasat • Búgin, 08:05

«Aqylǵa sáýle qonbasa...»

Qoǵam • Búgin, 08:03

Balýandar Eýropadan tabysty oraldy

Kúres • Búgin, 07:56

Boksshylar álemdik reıtıngte joǵarylady

Kásipqoı boks • Búgin, 07:55

Qazaqy as: dástúr men dám

Rýhanııat • Búgin, 07:51

Terezeden qarama...

Rýhanııat • Búgin, 07:49

Qurylymyna saı ataýlary da ózgerse...

Aımaqtar • Búgin, 07:46

Zańsyz is-árekettiń jolyn kesti

Qoǵam • Búgin, 07:45

Qyzmet barysynda qaza tapty

Rýhanııat • Búgin, 07:44

Bozingendi ıdirgen kúı edi...

Rýhanııat • Búgin, 07:42

«Kohlear Nýkleýs» kómekke keldi

Aımaqtar • Búgin, 07:40

Jumys nátıjeleri qorytyndylandy

Úkimet • Búgin, 07:35

Jambyldyqtardy tolǵandyratyn máseleler

Ekonomıka • Búgin, 07:34

Aǵa men ini

Qoǵam • Búgin, 07:30

Ysqaq qajy áýlıe

Rýhanııat • Búgin, 07:25

Qaban, Táńki jáne Bydyq

Rýhanııat • Búgin, 07:23

Qaıyq kútken kún

Rýhanııat • Búgin, 07:21

«Ultqa qyzmet etý – minezden»

Saıasat • Búgin, 07:16

Talantty jastarǵa berilgen múmkindik

Qoǵam • Búgin, 07:13

Sheteldik kólikter tirkelýi tıis

Qoǵam • Búgin, 07:05

Mal eksportyna nege tyıym salyndy?

Ekonomıka • Búgin, 07:00

Jastardyń jarqyn bastamasy

Aımaqtar • Búgin, 06:53

Almaty jasyl qalaǵa aınalady

Qoǵam • Búgin, 06:50

Bala aýyrsa, bárimiz jaýaptymyz

Medısına • Búgin, 06:48

Abaı mereıtoıy qalaı atalyp ótedi?

Rýhanııat • Búgin, 06:48

Hakimdi jańasha túsinýdiń álippesi

Rýhanııat • Búgin, 06:45

Abaı sózi – qazaqtyń boıtumary

Qazaqstan • Búgin, 06:36

Uqsas jańalyqtar