Rýhanııat • 13 Qańtar, 2020

Basylymnan asqan baılyq bar ma?

86 retkórsetildi

Jadymyzdan óshe bastaǵan qundy jádigerlerdi túgendep, el rýhanııatyna súbeli úles qosyp júrgen tulǵalar az emes. Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıviniń mamandary jaqynda Petropavl qalasynda turatyn kolleksıoner Mıhaıl Sıtnıkovtiń jeke qorynan 24 basylymnyń 1238 danasyn taýyp, saraptama jasady. Olardyń deni Aqmola, Qyzyljar, sondaı-aq Omby, Orynbor, Máskeý, Sankt-Peterbýrg qalalarynda jaryq kórgen basylymdar. Soltústikqazaqstandyq kolleksıo­ner bul týraly áýeli áleýmettik jeli arqyly habar taratyp, gazet tigindilerin bir mıllıon teńgege baǵalaıtynyn jetkizgen.

О́tkenge qurmet kórsetilmeı, keleshektiń kemesi alǵa júzbesi anyq. Bizdiń elimizde kolleksııa jınaýdy áli de bolsa erikkenniń ermegi dep túsinetinder bar. Sońǵy ýaqytta keıde muny jeke basynyń paıdasy úshin kásipke aınaldyryp alǵandar kóbeıdi degen pikirler alǵa tartylyp qalyp jatady. Qalaı desek te, tarıhı jádigerlerdi kóz qarashyǵyndaı saqtap, kóne dáýirdiń shynaıy únin keleshek urpaqqa jetkizýde olardyń atqaryp otyrǵan tolaıym eńbegin joqqa shyǵarý áste múmkin emes. Qalalyq arhıv mamandarynyń aıtýy boıynsha, qyzyljarlyq kolleksıonerdiń arhıv qoryna ótkizgeli otyrǵan jádigeri sondaı baǵa jetpes asyl muraǵa jatady. Bul jańalyqtyń eldi eleń etkizer taǵy bir tusy – Qyzyljar qalasynda basylǵan «Bostandyq týy» gazetiniń 1927 jylǵy 7 nómiri saqtalǵan deıdi. Memlekettik muraǵat qoryndaǵy Maǵjan Jumabaevtyń «Bostan­dyq týy» gazetiniń redaksııa alqasynyń múshesi ekendigin jáne arnaıy tamaq úlesin al­maı­tyndyǵyn aıǵaqtaıtyn №727 anyqtama-kýálik, Qazaq Av­to­nomııasy quramyndaǵy Aq­­mola gýbernııasynyń or­talyǵy Petropavl qalasy bo­lyp belgilengennen keıin gý­bernııalyq «Bostandyq týy» gazetiniń Ombydan Qyzyljarǵa kóshirilgeni týraly maǵlumattar endi mine, basqa da tyń derektermen tolyǵa túsýde. Jeke qor ıesiniń qolynda munymen qatar Petropavl qalasynda shyqqan, gýbernııalyq «Mır trýda» gazetiniń 1921 jylǵy – 88, osy basylymnyń 1921,1923 jyldary Aqmolada jaryq kórgen – 60, Ombynyń «Sıbırskıı Vest­nık» gazetiniń 1918 jylǵy – 15, Petropavldyń «Prııshıme» gaze­tiniń 1916 jylǵy – 1, «Le­nın týynyń» 1944 jylǵy – 1, Aqmolanyń «Nasha derevnıa» gazetiniń 1926 jylǵy – 31, Petro­pavldyń «Nasha derevnıa» gazetiniń 1926, 1927 jyldarǵy – 47, Ombynyń «Sovetskıı Sı­bıriniń» 1921 jylǵy – 18, Petropavldyń «Ishımskıı kraı» gazetiniń 1912, 1913 jyldarǵy – 9, «Stepnaıa zvezdanyń» 1926, 1927 jyldarǵy – 93, Ombynyń «Stepnoı kraıynyń» 1897 jylǵy, Orynbordyń «Stepnaıa pravda» gazetiniń 1923 jylǵy, Petropavldyń «Iýnyı stepnıak» gazetiniń 1923 jylǵy nómirleri, «Sovetskaıa step» gazetiniń Orynbordaǵy 1924 jylǵy – 120, Qyzylordadaǵy 1927, 1929 jyldarǵy – 158, Almatydaǵy 1929, 1930, 1931 jyldarǵy – 47, Petropavldyń «Smychka» gaze­tiniń 1927, 1930 jyldarǵy – 232, Ombynyń «Akmolınskıe vedomostıiniń» 1915 jylǵy 11 sany saqtalyp kelgen. Merzimdi basylymdardyń eń kónesi – «Akmolınskıe oblastnye vedomostı» gazeti. Ombyda 1871-1917 jyldary basynda aıyna eki ret, al 1880 jyldan bastap kún saıyn shyǵyp turǵan. Kolleksıoner qorynda munyń 1884 jylǵy bir ǵana danasy saqtalypty. Sonymen qatar Máskeý men Sankt-Peterbýrgtiń «Bırjevye vedomostı» (1898 j), «Rýsskıe vedomostı» (1901 j), «Rabochaıa gazeta» (1923 j), «Postroıka» (1927 j), «Vestnık pýteı soobshenııa» (1926 j), «Krestıanskaıa gazeta» (1929 j), «Krasnaıa zvezda» (1929 j) gazetterin arhıv qoryna engizý josparlanýda. Budan bir ǵasyr buryn jaryq kórgen, kezinde qoǵamdyq oı-pikirdi qalyptastyrýǵa, jekelegen áleýmettik toptardyń dúnıetanymy men kóńil kúıine yqpal etken, ekonomıkalyq jáne mádenı ahýaldan eldi habardar etip otyrǵan bul basylymdar memlekettik arhıvtiń qoryn tolyqtyrýmen qatar, jýrnalıs­tıka fakýltetterinde otandyq jáne shetel baspasóziniń tarıhyn tereńdetip oqytýda, zert­teýshi-mamandardy tartýda mańyzy zor úlken olja dep sanaımyz. Elimizdiń soltústik óńiriniń tarıhy men mádenıetin tanyp-bilýde aıtarlyqtaı ról atqaratyn eksponattar tulǵalar eńbegin óskeleń urpaqqa ónege etýmen birge tálim-taǵylymyn da qosa dáripteıtin tárbıe quraly bolyp qala bermek.

Tarıh betterinen rýhanı qun­dylyqqa degen mundaı shek­siz qurmetti kóptep kezdes­ti­resiz. Mysaly, Haver esim­di ıtalııalyq azamat «Don Kıhot­tyń» 99 tildegi aýdarmasyn jınapty. Servantestiń týyndysyn qazaqshalaǵan Qurmanǵazy Mustafındi Qazaqstan Jazý­shylar odaǵy arqyly izdep taýy­p júrýiniń ózi onyń túbi tegin adam emes ekenin ańǵartady. Ar­ǵy-bergi tarıhqa úńilsek, osy taqy­lettes mysaldar jetip artylady. Fransııa koroli Lıýdovık XIV sırek kezdesetin tıyndardy jınaýmen aınalyssa, Rım ımperatory Iýlıı Sezar Avgýstyń toptamasy kúmis pen altynnan jasalǵan kóshirme tıyndarymen erekshelenetini tarıhtan málim. Al Amerıkanyń prezıdentteri Tomas Djefferson, Ronald Reıgan, Franklın Rýzvelt bar­ǵan jerlerinen kóne tıyndardy jınap júrýdi aınymas dástúrge aınaldyrypty. Mıhaıl Sıtnıkovtiń áriptesterinen ereksheligi – rýhanı baılyqty qol jetpes bıikten emes, tó­men­nen izdeýinde. Munshama mol gazet arhıvterde arnaıy qoıma zaldarynda saqtalady.

Bul kisi mynadaı baıtaq baı­­lyqqa qalaı ıe bolyp júr, bulardy bir ózi qaıtip saq­ta­ǵan?

Qolymyzdaǵy en baılyqty kóbimiz keıde ańǵara bermeıtinimiz ras. Eskirgen, kónergen zattan tezirek qutylǵymyz kelip tu­rady. Jyldar jyljı kele ol baǵa jetpes baılyqqa baǵala­natyny qaperimizge kirip-shyq­paýy múmkin. Sol sııaqty, álgi gazet tigindilerin ol qoqys já­shikke laqtyrylǵan jerinen taýyp alady. «Apyr-aı, kimniń kózi qıyp tastaıdy mynadaı asyl qazynany?» dep jalma-jan býy­lyp-túıilgen gazetterdiń sarǵaıǵan betterin ashyp kóre bastaıdy. Alǵashqyda óz kózine ózi senbeıdi. Ishinde 1884, 1897 jyldary jaryq kórgen gazetter júr. Mundaı soraqylyq bolar ma? Tarıhty qoqysqa tastasań, ózińe de keler urpaq sony istemeı me? Alaıda, sanany kompıýter bılep, arany ınternet jalǵaǵan zamanda adamdardyń taǵylyq áreketine tańǵalýdyń esh qajeti joq. Eń bastysy, rýhanı mura hal­qymen qaıta qaýyshqaly jatyr. Qýanyshtymyz.

 

Sońǵy jańalyqtar

Aqtóbede dinı ahýal turaqty ma?

Aımaqtar • Búgin, 17:48

Mańyzdy maqsattarǵa basymdyq beriledi

Qazaqstan • Búgin, 16:46

Maqsat – jol sapasyn jaqsartý

Úkimet • Búgin, 11:45

Qoltańba

Aımaqtar • Búgin, 09:42

Jalpy otyrystyń kún tártibi naqtylandy

Parlament • Búgin, 08:42

Dárigerlerdi qoldaýǵa shaqyrdy

Qoǵam • Búgin, 08:36

Básekege qabilettilikti arttyrý mańyzdy

Parlament • Búgin, 08:28

Shekarashylar aldanbady

Qoǵam • Búgin, 08:22

Lısenzııasynan aıyrdy

Qoǵam • Búgin, 08:20

О́nerlige óris keń

Aımaqtar • Búgin, 08:16

Synaqtan saǵy synbaǵan

Aımaqtar • Búgin, 08:11

Býllıng qurbany – jasóspirimder

Qoǵam • Búgin, 08:10

Birneshe sıfrly joba iske qosyldy

Aımaqtar • Búgin, 08:08

Ýaqyty kelgen ıgilik

Tehnologııa • Búgin, 08:05

Sálemde bereke bar

Rýhanııat • Búgin, 08:03

Mysty qalada myltyq nege atyldy?

Aımaqtar • Búgin, 08:02

Uqsas jańalyqtar