Rýhanııat • 14 Qańtar, 2020

Adalbaqannyń alar orny erekshe

12 retkórsetildi

Jazy jaılaýda, qysy qystaýda kóship-qonyp júrgen qazaq halqynyń negizgi baspanasy – kıiz úı bolǵany bel­gili. Ultymyzdyń kóship-qoný tájirıbesinen týyndaǵan kıiz úı – jazdyń ystyǵy men qystyń sýyǵynan, kúnniń ap­taby men túnniń dym-syzynan saqtaǵan. Kóshpeli tur­ǵyn úı – tez jyǵyp, shapshań tigýge, ıaǵnı kóship-qonýǵa yńǵaılylyǵymen talaı ǵalymdardy tańǵaldyrǵan. Shyn­dyǵynda da, jarty saǵat ishinde jyǵyp-artýǵa, jar­ty saǵat ishinde kólikten túsirip, qurastyryp alýǵa bolatyn mundaı úı búginge deıin esh jerde oılap tabylmady desek artyq aıtqandyǵymyz emes.

Osynaý jınalmaly kıiz úıdiń keregesinen bastap, esigi, ýyqtary, shańyraǵy aǵashtan daıyndalǵan.  Tabıǵı taza ónim retinde, qazaq turmysynda úı ishinde turatyn buıymdar da aǵashtan soǵylǵan. Sandyq, kebeje, júkaıaq, aǵash tósek, adalbaqannyń qaı-qaısy­syn alyp qarasaq ta erekshe sheber­likpen jasalǵanyn kóremiz.

Joǵaryda atalǵan buıymdar­dyń alǵashqylaryn kórip, bilip,  estip júrgenimiz ras, alaıda, adal­baqan jaıly kóp aıtyla ber­meıdi. Ashanyń kómegimen kıiz úıdiń shańyraǵyn kúldireýishinen ilip alyp, joǵaryǵa kóteretin adal­baqan kıiz úıdi qurǵan ýa­qytta qoldanylady. Eń qyzyǵy, onyń buıym retinde ózge de qyz­metteri bar eken.

Jalpy, qolónershiler adal­ba­qandy aǵashtan da, temirden de ja­saıdy. Ertede ony jasaıtyn is­merlerdi «úıshiler» dep ata­ǵan. Úıshiler adalbaqanǵa qyzyl tústi qaıyń men jemis aǵash­taryn qoldanǵan. Tarıh bet­terin paraqtar bolsaq, adal­baqan HIH-HH ǵasyrlarda ke­ńinen qoldanysta bolǵan eken. Ásemdik úshin oıý-órnektermen órnek­telgen adalbaqandy kúmis ilmekter jáne zergerlik áshekeı­lermen bezendirgen, jıekterine alty dana ilgish ornalastyrǵan. Osyǵan qarap-aq adalbaqandy úı ishinde kıimilgish retinde paı­dalanǵanyn baıqaýǵa bolady.  Oǵan kıim, aıaqqap, qorjyndar, tipti qarý-jaraqtar ilgen. Er­tede adalbaqan áıelderdi bo­sandyrýǵa da paıdalanylǵan. Adaldyqtyń sımvoly – adal­baqan jańadan otaý tikken jastardyń shańyraǵyn ornyq­tyrýǵa yqpal etýimen de qundy. Shańyraqtyń ıesi retinde úı qu­rastyrýda ony tek er kisiler ustaǵan.

Baızaq aýdandyq tarı­hı-ólketaný mýzeıiniń «Etno­grafııa» zalyndaǵy alty qanatty kıiz úı­diń ishinen adalbaqandy kórý­ge bolady. Qazaq halqynyń ót­ken ta­rıhynan, qazynaǵa baı qol­ónerinen syr shertip tur­ǵan – adalbaqannyń ulttyq qun­dylyq retinde alar orny erek­she ekendigin jastarǵa meı­linshe uǵyndyrý bizdiń basty pary­zymyz. Sebebi Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» maqa­la­synda aıtylǵandaı «Eger jańǵy­rý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy».

 

Aıdana ShOTBASOVA,

jýrnalıst

 

Baızaq aýdany

 

Sońǵy jańalyqtar

Sabannan jasalǵan qalashyq

Aımaqtar • Keshe

Aýylǵa kel, jas dáriger

Aımaqtar • Keshe

Tarıh. Tulǵa. Túrkistan

Rýhanııat • Keshe

Adamdyqtyń qaınary

Rýhanııat • Keshe

Berik Ýálı: Abaı men Alash

Rýhanııat • Keshe

Elimizdiń birqatar aımaǵynda joldar jabyldy

Qazaqstan • 19 Qańtar, 2020

Baıanaýylda boranda joǵalǵandar tabyldy

Aımaqtar • 19 Qańtar, 2020

Uqsas jańalyqtar