Tarıh • 15 Qańtar, 2020

Aqtoǵaıdy aralap, tarıhty saralap...

31 retkórsetildi

Aqtoǵaı aýdany desek, Alash galereıasy kóz alymyzǵa keledi. Qazaqtyń úsh arysy – Álıhan Bókeıhan, Álimhan Ermek­uly, Jaqyp Aqbaıulynan bas­tap, áıgili ánshi-kúıshiler Áset Naı­manbaıuly, Kúlásh Baıseıi­tova, Manar­bek Er­janov, Maǵaýııa Ham­zın, ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qaharman batyrlary Qazbek Nurjanov pen Nurken Ábdirov deıik pe, nebir uly tul­ǵalarǵa tuǵyr bolǵan bul ólkeniń topyraǵy ejelden kıeli sanalady. Odan bólek, Aqtoǵaı óńiri Arqanyń eń bıik shyńy Aqsorań menmundalap, Toqyraýyn ózeni tolqyp aqqan ásem tabıǵatymen de erekshe qonys ekeni belgili. Jáne bul baıtaq pen baısyndy aralaǵan kez kelgen jan, kór­kem tabıǵatpen astasqan asa baı ejel­gi muralarǵa, nebir tarıhı qundy jádigerlerge kóptep jo­lyǵar edi. О́kinishke qaraı, osy bir tańǵajaıyp topyraq res­pýblıka kóleminde kóp na­sıhattalmaı qalyp jatady. Mu­ny aıtyp otyrǵan cebebimiz, Elbasy N.Nazarbaevtyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdar­lamalyq maqa­lasy men Prezıdent Q.Toqaev­­tyń rýhanııat tóńiregin­degi ıgi bastamalaryn negizge ala otyryp, sol óńirden shyqqan belgili ólketanýshy Tuńǵyshbaı Muqan nemeresi Medeý Chapaı­uly ekeýi «Aqtoǵaı tarıhynyń tas sandyǵy» atty tanymdyq derekti fılm túsirip, jaqsy jańalyqqa eleń ete qaldyq.

Bul týraly pýblısıst Naqyp­bek Sádýaqasov redaksııaǵa arnaıy qońyraý shalyp, ilkimdi isti súıinshilep jetkizdi. Aıtýynsha, atasy men nemeresi ıgi iske jar­ty jyl eńbektenipti. Bes aı­dan asa ýaqyt boıy 5 myń sha­qy­­rym jol júrip, tek óz kúsh-qu­raldarynyń kómegimen-aq kór­­nekti isti kópshilikke maz­mun­­dy usyna bilgen. Atalǵan eń­­bek aýdan jurtshylyǵyna ǵana emes, oblys, tipti respýblı­ka she­ginde úlken mánge ıe ma­ńyz­dy materıal deýge bolady. Shynaıy yqylaspen, ynta-ji­ger­men jasalǵan taǵy­lymdy fılm búgingi urpaqqa taptyrmas eńbek, bolashaq úshin baı mura desek artyq aıtqandyq bolmas edi. Asa bir atap ótetin de, eń tań­danarlyq jaıt, fılm avtorlary T.Muqan men M.Chapaı táýekelge bel baılap, eshkimnen qarjylaı kómek suraýdy oılaryna da al­maǵan. «Zerek oıly, qajyrly da eńbekqor Tuńǵyshbaı Muqan bul iste eshkimge salaýatyn sal­­­maǵany bizdi qatty tań qal­dy­ra qoımady. Sebebi, óziniń maǵy­naly da sanaly ǵumyryn qa­zaqtyń tarıhy men shejiresine, ól­ketaný salasyna arnaǵan ardager azamat bul fılm erteńgi urpaqqa jarqyraǵan temirqazyq, úlgi-ónege bolsyn dep biledi. Bir de bir pendeniń az-maz aqshasyna tel­mirmeı, tek óz qarajaty men tehnıkalyq múm­kindigin ǵana paıdalanǵan.  Prezı­dent Qa­sym-Jomart Toqaev­tyń byl­tyrǵy Úndeýi boıynsha 2020 jyl «Volonter jyly» bolyp atalǵany barshaǵa belgili. Qa­zaqsha – bas paıdasynan tys eriktiler. Mine, T.Muqan men M.Chapaı eriktiler qozǵalysyn el­den buryn, ol qozǵalys esh­kim­niń oıyna kelmegen ótken jy­ly, bıliktiń nusqaýynsyz, atal­ǵan ıgilikti isti ózderiniń júrek­teriniń qalaýy boıynsha bastap ketken», deıdi N.Sádýaqasov.

Úlken iske qadam bastar al­­dynda Aqtoǵaı aýdanynyń áki­mi Saltanat Mirasylqyzy bas­tam­ashyl  eriktilerdi jyly qabyldap, olardyń ıdeıalaryna shynaıy rızashylyǵyn bildirip, qol jetpes bıikke qanat­tan­dyratyndaı rýhanı qoldaý ja­saǵan. Deı turǵanmen, Alash arystarynyń izi men isi saırap jatqan saıyn dalanyń qundy shejiresin eki jarym saǵattyq tutas taspaǵa basyp shyqqan rý­­hanııat shyraqshylary áli de memleket tarapynan qoldaý tapsa degimiz keledi.

Avtorlar 52 myń sharshy sha­qyrym alyp aýmaqty jaı ǵana beı­netaspaǵa túsirip ótpegeni belgili. Ideıa avtory Tu­qańmen sóı­leskenimizde el men jer­diń shejiresin jınaý barysynda ár aýyldyń kónekóz, keýdeleri  tarıh pen taǵylymǵa toly aq­saqaldaryn kóptep sóıletip al­ǵanyn bildik. Olardyń kóbisi ar­ǵysy toqsan, bergisi jetpis-sek­senniń ústindegi úlken adamdar. Olardyń sa­nalary men kókirek saraılary altyn sandyq ekenin jaqsy bil­gen ólketanýshy barynsha úlgerip, umytylyp bara jat­­qan eski ańyz-áńgimelerdi, ejel­gi jer-sý ataýlarynyń biz bil­meıtin tarıhyn jazyp alýy – óte úlken keshendi jumys bol­ǵan. Bul rette Tuqańnyń da at­taı shaýyp júrgen, Qudaı bergen qýaty bolmasa, qylshyldap turǵan jas jigit demes edik. Oǵan Alashtyń umytylyp bara jatqan kómeski tarıhyna degen shynaıy janashyrlyq osyndaı batyl qadamdar jasatyp otyr.

Fılmge keler bolsaq, avtor­lar aýdan terrıtorııasyn túgel aralap, tarıhı jerlerdi, kórikti tabıǵat obektilerin, alys-alys eldi mekenderdi, kıeli oryn­dardy, arheologııalyq keshen­­derdi túsirip, keń kólemde eń­bektengen. Negi­zinen, Alash qaı­ratkerleri týraly tyń derekter – fılmniń basty óze­gi etip alynǵan. Sondaı-aq óńirdegi ar­heo­­logııalyq keshenderdi zerttegen ǵalymdar Á.Marǵulan, M.Qadyr­baev, J.Qurmanqulov, L.Ermolenko, A.Beı­senovterdiń ǵylymı matrıaldary da  fılm­niń tutas boıyna arqaý bolǵan. Jalpy, 1947-1952 jyldary aka­­demık Á.Marǵulan basqarǵan eks­pe­dısııanyń jumystary nátıje­sinde Aqtoǵaı aýdanynan Beǵazy-Dán­dibaı mádenıetine jatatyn mańyzdy eskertkisher kóp tabylǵan. Osyǵan oraı, fılmge aýdan terrıtorııasyndaǵy neolıt, tas jáne qola dáýirle­ri­nen bas­tap, saq, ǵun, túrik, qypshaq kezeńderin sı­pattaıtyn arheologııalyq jáne ta­rı­­hı eskertkishter men osy kúngi eleýli qubylys-kórinister ne­giz bolǵan. Fılmge aýdan óńi­rin­de ár jyldarda ótken shara­­lardyń materıaldary da paı­­dalanylǵan. Fılmniń birinshi kórinisterinen bastap, adam janyn baýrap alatyn sazdy áýen retinde Aqtoǵaıdyń ánurany ispettes Abzal Bóken men Dártaı Sádýaqasovtyń «Aqtoǵaı – altyn  besigim» áni  men Serik Sa­ǵyntaı, Qýandyq Sádenov avtor­lyǵymen jaryqqa shyqqan «Toqyraýyn tolǵaýy» áni «To­qyraýyn» án-bı ansambli oryn­daýynda kórermendi bir­den eli­tip áketedi. Bu jumys eli­miz­­­­diń basqa óńirleriniń óre­li ól­ke­tanýshylaryna úlken úl­gi bolatyny sózsiz. Fılmniń tu­saýkeserine qa­tys­qan Aqtoǵaı, Qaraǵandy, Balqash jurt­shylyǵy qomaqty iske úlken baǵa berip, tipti osy atalǵan tarıhı mańy­zy zor materıaldy  Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qol­daýy­men búkil Qazaqstan boıynsha keń nasıhattaý kerektigin aıt­qandar kóp bolǵan. Ra­symen de bul  ıgi isti ıisi qazaq tú­gel kór­se artyq emes. Tuńǵyshbaı Mu­qan bu­ǵan deıin de qanshama ǵylymı eńbek­tiń avtory retinde, elde otyryp-aq respýblıka kólemindegi birden-bir álıhantanýshy tulǵa retinde esimi elge jaqsy tanys. Oıy zerek, sózi zerdeli osyndaı azamattar ulttyń sanasyn shyn máninde jańǵyrtady. Aqtoǵaı – Alashtyń rýhanı temirqazyǵy. Onyń tarıhy tutas elge ortaq.

 

Sońǵy jańalyqtar

Bul – jańa ekonomıkalyq baǵyt

Qoǵam • Búgin, 07:12

Ýhandaǵy 61 stýdent elge qaıtady

Qoǵam • Búgin, 07:04

Traktormen kelgen feldsher

Aımaqtar • Búgin, 07:00

Tolǵaq qyssa, qarly boranǵa qaraı ma?!.

Aımaqtar • Búgin, 06:55

Sabaq toqtady, joldar jabyldy

Aımaqtar • Búgin, 06:53

Qar qalyń, qaýip kóp

Aımaqtar • Búgin, 06:51

Yrǵyn qar yryq berer emes

Aımaqtar • Búgin, 06:50

143 jolaýshy qutqaryldy

Aımaqtar • Búgin, 06:47

Máselelerdi birigip talqylady

Qoǵam • Búgin, 06:45

Jyraqtaǵy juldyzdar

Qoǵam • Búgin, 06:43

qolań kúńkili

Rýhanııat • Búgin, 06:41

Ázİl-ospaq, syn-syqaq

Qoǵam • Búgin, 06:39

Tońazytqyshtyń topalańy

Rýhanııat • Búgin, 06:38

Qojanasyr hıkaıalary

Rýhanııat • Búgin, 06:35

Shaıtannyń kókesi

Rýhanııat • Búgin, 06:34

Shyǵystaný ǵylymynyń jańa jetistigi

Rýhanııat • Búgin, 06:31

Tarbaǵataıda dárilik shópter kóp

Qoǵam • Búgin, 06:29

Elektiń sory – alty valentti hrom

Qoǵam • Búgin, 06:27

Taksı jáne toıymsyzdyq

Qoǵam • Búgin, 06:14

Hakim tutynǵan jádigerler

Abaı • Búgin, 06:10

Balabaqsha bos tur

Qoǵam • Búgin, 06:00

AÁK: jańa tártip tıimdi me?

Medısına • Búgin, 05:56

Árbir tapsyrma oryndalýymen qundy

Úkimet • Búgin, 05:54

Úıiniń qaryn kúrep berdi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar