Ádebıet • 17 Qańtar, 2020

Aıtmatov fenomeni: adam men adamzat arasy...

150 retkórsetildi

Kórkem shyǵarmanyń ataýy ámanda avtorlyq konsepsııamen, sýretkerlik ıdeıamen hám obrazdar tabıǵatymen jymdasyp kelýi óte sırek qubylys. Týyndynyń estetıkalyq áserin, bar oı-salmaǵyn syǵymdap, bir ǵana ataýy­na syıǵyzyp, sımvoldyq mánge aınaldyrýǵa, árıne tek shyn talanttyń ǵana qaýqary jetpek. «Ana – Jer-Ana», «Qosh bol, Gúlsary», «Aq keme», «Borandy bekettiń» obrazdy maǵynaǵa ıe bolýynyń astary osynda jatsa kerek. Bul qalam-qabilet – sóz ónerinde qyrǵyz ádebıeti poetıkasynyń qudiretin tanytqan Shyńǵys Aıtmatovtiki. Adamzattyń zilmaýyr problemalaryn tam-tumdap shyǵarmasyna tókken sýretker álem men adam aldyna ómirlik qundylyqtardy kórsete aldy. Bir shyǵarmasymen ekinshisi uqsamaıtyn Aıtmatov shyǵarmashylyǵynyń taǵdyrly keıipkerleri Jámıladan bastalyp, Tanabaı, Edigeden asyp, Avdıı Kalıstratov, Bostan Úrkinshıev bolyp jalǵasty. Qansha «jazylyp boldy, oqylyp bitti» degenimizben, Aıtmatov shyǵarmasyna qaıta oralyp jatamyz. Búgin de sol dástúrden jańylmaı, ádebıettanýshy-ǵalymdarmen Aıtmatov sýretkerligi haqynda oı qozǵamaqqa bekindik.

– Beınelep aıtqanda, Aıt­matov shyǵarmalaryn oqyp bolǵan soń, Aı ústinde bireý otyrǵandaı sezimmen aspanǵa kóz salasyz, sol aıdan es­siz­dik pen qusanyń, umytylǵan qa­sıetterdiń belgisindeı Naı­man ana­nyń aq oramalyn kór­gendeı bola­syń. Aıtmatov qala­mynyń osy sı­qyry, adam ja­nyn tebirentetin jum­baq qýa­ty barlyq shyǵarmalaryna bir­­deı berildi me?

 1

Osmonakýn IBRAIMOV:

– Aıtmatov – kosmıkalyq keń­dikterdiń, ıakı ıntellektýal­dyq bıiktik pen adamdyq tereń­dikterdiń adamy. Tań­ǵalatyn bir dúnıe, Aıtmatovtyń keńdigi men tereńdigi ómirden ótken soń burynǵydan da anyǵyraq baıqalýda. Onyń jazýshylyq, gýmanıstik qadiri asqaqtap barady.

 

2

Beken YBYRAIYM:

– Qaı qalamgerdiń de ıntýısııasy, ıntellektisi shyǵar­malarynan ár­kelki deńgeıde belgi beredi. Kóp qu­pııa júıeli eńbekke, kóńil kúı shaby­tyna, t.b. keshendi áserlerge baıla­nys­ty. Endeshe, qulshynǵan qa­lam­nyń qyzýy men qýaty qaı shy­ǵar­manyń da kórkem­dik álemi­ne áser etpeı qalýy múmkin emes.

 

3

Serik ASYLBEKULY:

– Aıtmatov shyǵarmalary – ádebı kórkemdigi, tereń psı­hologızmi, ın­tellektýaldyq po­ten­sıaly turǵy­synan álem­­dik ádebıettiń Fedor Dos­­toevskıı, Djek London, Ernest Hemıngýeı, Mıhaıl Sho­lohov, Gabrıel Garsıa Mar­­kes sekildi alyptarynyń eń tań­daýly degen týyndylarynan eshbir kem soqpaıtyn adam­zattyq qundy­lyqtar. Al osyndaı bıikke kóterilgen onyń týyn­dylarynyń oqyrmandardy erik­siz baýrap alatyn sıqyry nede degen su­raqqa keler bol­saq, menińshe, eń aldymen onyń kókiregin jaryp shyqqan týyn­dylarynda sýretteletin ómirlik sıtýasııalardyń barynsha shyn­shyl­dyǵynda, olardyń syrshyl lırızminde, adamzatqa ortaq gýmanıtar­lyq problemalardy jurttan buryn ańǵara biletin, seze biletin zerektiginde.

Jalpy, gýmanıtarlyq problemalar degennen shyǵady, eger adamzat, ony basqaryp otyrǵan qazirgi at tóbelindeı azǵantaı elı­ta negizinen eń aldymen biz ómir súrip otyrǵan zamannyń eń kókeıkesti rýhanı máselelerin sheship almaı, tek qoǵamnyń tehnologııalyq damýyn kúıittep kete beretin bolsa, bul túptiń túbinde bárimizdi tyǵyryqqa apa­ryp tiremeı qoımaıdy, tipti mun­daı birjaqty damýdyń aqyry bizdi pla­netarlyq deńgeıdegi apatqa ákelýi múmkin. Demek, tum­syǵyna atomdyq bombalar ornalastyrylǵan, júzdegen, tipti myńdaǵan kılometr qashyqtyqqa jaryqqa tán jyldamdyqpen áp-sátte jetip baryp, dittegen nysanalarynyń kúlin kókke bir-aq ushyratyn joıqyn bal­lıstıkalyq raketalardy oılap tapqan zor tehnıkalyq sana ıe­le­riniń bir kúni jer atty plane­tamyzdyń oıpan-toıpanyn shy­ǵarmasyna eshkim kepildik bere almasa kerek. Sondyqtan da, asyly, endi aldaǵy ýaqyttarda, kún­nen-kúnge álemdik deńgeıdegi osyndaı qaýip-qaterler ýshy­ǵyp turǵan myna zamanda – saılaýshylardyń memleketter men halyqaralyq qaýipsizdik uıym­darynyń tizginin gýmanıtarıılerge bergeni durys bolar edi.

Qazirgi mynaý biz ómir sú­rip otyrǵan kezeńde adamzatty aldan kútip turǵan osyndaı daǵdarystardy kúni buryn sezip, olardy kórkemdik ári fı­lo­so­fııalyq turǵydan baryn­sha jetemizge jetkizip beınelep bere alatyn Aıtmatov sekildi alyp sýretkerlerdiń bolmaýy nemese bolsa da tapshy bolýy bizdiń órke­nıetimizdiń durys jolmen damýyna úlken kedergi bolyp turǵany sózsiz. Esterińizde bolar, XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda dúnıege kelgen Aıtmatov shyǵarmalarynda beı­nelengen tabıǵı tepe-teń­diktiń buzylýynan paıda bol­­ǵan ekologııalyq apattar men máń­gúrttik dep atalatyn saıası-áleý­met­tik fenomenniń sol kezdegi Keńes Oda­­ǵy­nyń oqyrmandaryna ashyq kún­degi naızaǵaıdaı áser etip, jappaı to­ǵysharlanýǵa bet alǵan sosıalıstik rea­lızm úrdisinde tárbıe alǵan keńestik, kommýnıstik sana ıelerin úlken rýhanı katarsıske túsirgeni. Sondyqtan da Shyńǵystyń «Bo­randy beket», «Jań­ǵyryq» (jań­ǵyryq degen sóz – omonım, onyń birinshi maǵynasy orys­sha eho bol­sa, ekinshi maǵynasy aǵash ja­ratyn nemese ólimge kesilgen qyl­myskerlerdiń basyn shabatyn dóń­bek, kespeltek bórene aǵash degendi bildiredi) romandary kezinde Keńes qo­ǵamynda buryn-sońdy bolmaǵan rezonans týdyrǵan bolatyn.

– Jalǵyzdyq konsepsııasy­ Aıt­matov shyǵarmalarynda kýlt­­tik obraz­dar týdyrdy. Aıtmatov­ «jal­ǵyz­dyǵynyń» máni ne­de?

 Osmonakýn IBRAIMOV:

– Aıtmatov ózi jaıly, adam­dyq, tulǵa retindegi taǵdyry jaıly óz shy­ǵar­malarynda azdap aıtyp ketti. Biraq solardyń ara­syndaǵy aıdaı ashyq anyǵy Shyqańnyń tulǵalyq, adam­dyq qasıetine jaqyny kosmos monahy, ıaǵnı Fılofeı boldy. Men Fılo­feı­di Aıtmatovtyń metafora retindegi por­treti dep túsi­nemin. Osy jaıly Shyń­ǵys aǵa «Kassandra tańbasy» romanynda ábden qyzyqty jazdy.

Jalǵyzdyq – bizdiń zamannyń eń keń taralǵan ıntellektýal­dy dramasy. Onyń sebebin bir sózben túsindirý qıyn. Eń negizgi sebebi – bir kezderde mıllıondaǵan adamnyń júregine úmit otyn jaq­qan áleýmetttik jáne saıası ıl­lıýzııalardyń iske aspaǵany, ótken zamannyń sońynda birjola qıraǵanǵa uqsaıdy. Basqasha aıtqanda, rýhanı daǵdarys, onyń­ ishinde dinder qaqtyǵysy árqaısysymyzdy moraldyq tur­ǵydan tyǵyryqqa tiredi. О́z ja­nymyzdy ma­za­laǵan suraq­tarǵa jaýap tappadyq. Máse­len, Hemıngýeıdiń ómirine qa­rańyz. Selındjer, Iýkıo Mı­shıma, Mar­kes... Orys aqyny Iýrıı Kýznesovtyń: «Iа v pokolene drýga ne nashel...» degen joldary dál Aıtmatov haqynda aıtyl­ǵandaı.

 Beken YBYRAIYM:

– Jalǵyzdyq «máselesi» – jer planetasy halyqtarynyń fol­klorynda da, jalpy álem áde­bıetinde de ázelden beri ártúrli yń­ǵaıda sıpattalyp, saralanyp kele jatqan tanys gáp. Degen­men, ǵylymı oı men kórkemdik oıdyń óz­ara yqpaldasa damýyna sáıkes XIX ǵasyrdan bas­tap, kórkem týyndylardyń maz­­mundyq ereksheligine alýan rakýrs­ta, qıly maqsatta zor áser etkeni má­lim. Er Tarǵynnyń mertik­ken sáti nemese Tólegenniń aspanda ushqan alty qazǵa muń shaǵýy sekildi oqıǵalyq-psı­hologııalyq sát-epızod úlgi­sinde qalmaı, mazmunnyń ajyramas, tabıǵı estetıkalyq, ózekjardy syry men shyndyǵyna aınaldy.

Adam men bolmystyń, adam men qoǵam­nyń, adam men mem­leket­tiń, adam men adamnyń obek­tıvti jáne sýbek­tıvti qa­­rym-qatynastarynan týyn­daı­tyn qaıshylyqtar men úıle­sim­der qısapsyz. Sol taraptan jeke taǵdyr men soǵan tikeleı n­emese janama áser etetin yqpal­dardy sol dáýirge tán kezeńdik nemese jalpyýaqyttyq konteks­te baıyptaý qajettiligin týdyr­ǵan – zamannyń kúrdeli, san salaly qubylystary. Kún­delikti turmys-tir­shiligi men keleshek taǵdyryna – shamamen joba­lan­ǵan, buǵan deıingi salystyrmaly túrde daǵdyly, úırenshikti sezilgen dúnıege endi oıda joqta jarq etken jasyndaı tosyn sáýle túsirgen, aıtyp bolmas, ańǵaryp bitpes aýyr zardabyn tıgizgen ıdeıalyq umtylystar qaqtyǵysy ásirese XX  ǵa­syrda jan shydatpaı asqyndy, taktıkasy tabyl­ǵanymen, strategııalar qarsyly­ǵy shıelenise tústi. Bir ǵasyrda ǵana tutan­ǵan eki dú­nıe­júzilik soǵys tarıhtyń tyǵyryǵynan, alasapyranynan shyǵý­dyń joldaryn izdeýge májbúr etti. Endi burynǵy kóz­tanys jalǵyzdyq fılosofııa­da da, ádebıet pen ónerde de aı­ryqsha kórkemdik kategorııaǵa aınalyp, túrli «ızmderdiń» taralýyna túrtki boldy. О́mirdiń bir qaraǵanda, qara­paıym sııaqty, al túptep kelgen­de, tamyrlary ábden matasqan da shatas­qan, aldaý men adastyrýǵa qolaı­laıtyn múmkindikterin barlaý-baıyptaý ádebıettiń problemalyq ózekti­ligine alabóten áser etti. Endeshe, za­ma­ny­nyń eń kókeıkesti, eń kúr­deli máse­lelerine qashanda zer salyp, úne­mi ońtaıly sheshimin, laıyqty jaýabyn izdegen oıshyl sý­retkerdiń shy­ǵar­malarynda jalǵyzdyqtyń alýan sıpattaǵy mazmundyq-estetıkalyq birlik retinde biregeı konsepsııalyq sıpat alýy zańdy bolatyn.

Serik ASYLBEKULY:

– Negizinen jalǵyzdyq dege­ni­miz bar adamnyń basynda bar jaǵdaı ǵoı. Sondyqtan da atamyz Qazaq: «Qudaı – jalǵyz, men – jalǵyz» nemese «Atadan on bolsań da, ár basqa – bir jal­ǵyzdyq» deıdi. Menińshe, jal­ǵyzdyqtan qashýdan da, úreı­lenýdiń de qajeti joq sekildi. Múmkin ol – adamnyń sanaly ın­dıvıd retinde damýynyń eń bas­ty sharty bolýy. Táńirimiz biz­di óz taǵdyrymyzdy ózimiz jasaýy­myz úshin, tyrbanyp tir­shilik etýimiz úshin, aqyrynda óziniń aldyna bararda bizdiń kim ekenimizdi tanyp bilý úshin osylaı jaratqan shyǵar. Menińshe, Sh.Aıtmatov – osyny tereń túsingen sýretker.

– Adamdy janýardan bólip qara­­maıtyn avtor teńiz jaǵalaı júgirgen tarǵyl tóbet, balyqshy shal, Gúlsary men Qaranar syndy taǵdyrly hám jalǵyz janýarlardy keıipker qylýyn­da qandaı ádebı astar bar? Jáne bul kór­kem shyǵarmada qanshalyqty utym­dy tásil?

Osmonakýn IBRAIMOV:

– Aıtmatov o bastan janýar­lardy adamdardan bólip qara­ǵan joq. Menińshe, dúnıege kózqarasy jaǵynan Shyńǵys Aıt­matovty jańa dáýirdiń Fran­sısk Assızskııi sııaqty tul­ǵa dep esepteımin. Álbette, Shyń­­ǵys Fran­sısk sııaqty uly bol­­mady. Biraq at pen túıeni, aspandaǵy qyran búrkitti, túz­degi qasqyrlardy jaqynym, taǵdyr­lasym dep sezindi. Olar­­­­dyń obrazyn sýrettedi. Beı­ne­legende de taza hám pák mahab­batty janymen kórsete aldy. Aıtmatovtyń talassyz gýmanızmi, mine, osynda.

Beken YBYRAIYM:

–Taǵdyr men bolmystyń san syrly, san qyrly sabaqtastyǵy men qaı­shylyqtaryn sımvoldyq máni bar aı­ryqsha «keıipkerler» arqyly paıymdaý men beıneleý­diń múmkindikteri mol. Adam taǵ­­dyryn, tanymdaǵy jańǵyrý­laryn, qoǵamdyq bolmystyń dáýirlik kelbetin kórkemdik baıyptaýdyń ózin­dik úlgisi retinde paıdalaný – qalam­gerdiń kórkemdik oılaýynyń «kýási» ári maqsatty umtylysynyń nátıjesi. Keńestik dáýirde ashyq aıtýǵa erik be­ril­­meıtin aqı­qatty aıshyqtaýda, aı­tý­da meg­zeý, astarlaýǵa ushtasatyn keıip­­kerlerdiń ózindik boljaldy nysanasy men astarly mazmunmen baıyǵan sal­maǵy bolǵany aıan.

Mundaı tásildi qoldanǵanda, bas­qasha aıtqanda, astarlaý men tuspal­daýda «qolǵa ustar­lyqtaı» naqtylyq mardymsyz sezil­genimen, emeýrin, ıshara ar­qyly nebir qııan, qıyrdy qııa­lmen sharlaýǵa ushyratyn qısyn jetkilikti. Álbette, dereksizdik, bulyń­ǵyrlyq jón-josyqsyz josyǵan, saý basty sar­sańǵa sa­latyn buldyr-býal­dyr eles­ter ále­mine ulasyp ketse, árıne sóz basqa. Kór­kemdik logıka­sy syńar­ezýlep, bet aldyna laǵyp ketpeıtin, tııanaǵy myzǵymaı­tyn, estetıkalyq ańsary mazda­ǵan, naǵyz kórkemdik birlikke aınalsa, shyndyqty baıyta tú­sedi. Ádebı astar degenińiz osy shyn­dyqpen tikeleı sabaqtas. Al utym­dylyǵy sheberlikke baılanysty. Mysal keltirý, taldaý – arnaıy, jeke zertteýdiń júgi.

Serik ASYLBEKULY:

– Áıgili qyrǵyz jazýshysy óziniń shyǵarmalarynda janýarlardy ádeıi adamdandyrady (ochelovechıvaet). On­daǵy maq­­saty, birinshiden, olardyń ómi­rin, tirshiligin solardyń ıe­leri – adamdarmen baılanys­tyrý bolsa, ekinshiden, olardyń aýyr tirshiligin oqyrmandarǵa túsi­niktirek ete túsý.

Islam dinin zerttegen ǵula­malar adamdy «halıfa (orynbasar)» dep ataıdy. Qurandy osy tú­sinik basynan aıaǵyna deıin kókeı ótedi deıdi olar. Demek, adam jaratýshynyń jerdegi orynbasary bolsa, oǵan artylatyn se­nim de, júkteletin mindet te óte zor bolyp shyqpaı ma? En­deshe, Táńirisi basqa jaratyndy­larynan erekshelep, sanaly ın­dıvıd etip jaratqan jarǵaq qulaqty, jalpaq basty pendeńiz myna jer atty planetadaǵy kúlli tirshilik ıeleriniń – taý­lar men tastardyń, bu­laqtar men ózenderdiń, teńizder men muhıt­tardyń, olardyń baýraılary men jaǵalaýlaryn meken etetin ósimdikter men janýarlar áleminiń, ıaǵnı bútkil flora men faýnanyń saý-salamattyǵyna jaýapty degen sóz. Sondyqtan da Sh.Aıtmatov adamdardyń jer betindegi osy bir uly mıssııasyn jan-jaqty asha túsý úshin óziniń shyǵarmalaryna adamdarmen qatar Alataý men Ystyqkóldi de, Qaranar men Gúlsaryny da, Tasshaınar men Aqbórini de bir-bir keıipker etip ala otyryp, álemdegi Alla taǵala jaratqan uly birlesik pen úılesim saltanat qurǵan tabıǵı qalpynda sýretteıdi. Sonda ǵana baryp bolmystyń shyndyǵy bútindele túsedi.

– Momyn qart pen Ábýtálip us­tazdy, ıakı Borandy Edige men malshy Tanabaıdy nemese Al­tynaı, Já­mıla, Begimaılardy ne baılanys­tyrady? Ortaq harak­terlik minez bar ma?

Osmonakýn IBRAIMOV:

–  Ábýtálip pen Tanabaıdy, Altynaı men Edigeni jaqyndatyp turǵan bir dúnıe bar. Mahabbat. Bul keıipkerlerdiń báriniń sezgeni de, kórgeni de mahabbat. Aıt­matov fılosofııasyndaǵy mahab­bat konseptisi – bólek hám erek uǵym. Onyń mahabbat kon­septisine gedonızm, qasi­ret pen tragedııa, tipti ómirdiń qyzyq shaqtary da kiredi. Tragızm – Aıtmatovtyń ómirlik kóz­qara­synyń negizi, tipti irgetasy desek bo­lady.

О́miriniń sońynda bergen bir suhba­tynda qalamger: «Lıýbov – bogınıa býdýshego. Bez lıýbvı ne mojet byt býdýshego ý cheloveka. Lıýbov – osnova jıznı. Ne býdet lıýbvı – ne býdet svıazannyh s neıý strasteı̆. I jızn cheloveka stanet opýstoshennoı̆. I potom, ne býdet lıýbvı – ne býdet deteı̆, faktora, svıazýıýshego nas s býdýshım. Vse, chto dano prırodoı̆, zvezdamı, Kosmosom, – lıýbov v sebıa vklıýchaet. Lıýbov – eto sım­fonııa, tochnee, mırovaıa sımfonııa», – degen edi.

Beken YBYRAIYM:

– «Baılanystyratyn», úndes­ti­re­tin – rýhanı tazalyqqa umty­lý, óz keziniń kúrdeli qaıshylyq­tarynyń telegeıinde qarmanyp júrip, óz baqytyn tabýǵa, ádi­let izdeýge qulshyný. Álem áde­bıe­tinde keıipkerlerdi «týys­tastyratyn» minezder kóp-aq. Fılo­sofııada da, psıhologııada da, ádebıette de buǵan mysaldar az emes.

 – Aıtmatovty keńestik júıe­­niń soń­ǵy jazýshysy dep aıta alamyz ba?

Osmonakýn IBRAIMOV:

– Aıtmatovtyń ómirlik jáne shy­ǵarmashylyq jolyndaǵy bas­­ty dúnıe – ol naǵyz keńes jazý­­shysy bola aldy. «Keńes adamy» degendi qa­laı túsine­miz? Mundaǵy bar gáp ushy-qıyr­syz uly derjava Keńes oda­ǵy men Shyńǵys Aıtmatov shyǵarmashylyǵynyń bir dáýirge tap kelýinde. Adamzattyń bir tutas­tyqta, ajyramas birlikte bolýyn qalaǵan Aıtmatov úshin Keńes ımperııasy adamdyq, gýma­nıstik tájirıbe boldy. Ras, onyń Keńes Odaǵymen qarym-qaty­nasy – ambıvalentti qaty­nas boldy. Sodan keıin rızashylyq ta, narazylyq ta, súıý de, ja­tyr­qaý da, kerek bolsa, jek kó­rý de boldy. Im­­perııanyń iri­ syn­shylarynyń biri bolsa da, Shyńǵys aǵa shynyna kel­gen­de odaqtyń bir zamatta qulap ketýin qalaǵan joq. Dál osy úshin Aıtmatovty «ımperııanyń sońǵy jazýshysy» desek qatelespeımiz. «Taýlar qulaǵanda» romanyn qaısybir deńgeıde osy uly ımperııanyń kúıreýin joqtaǵan rekvıem jáne ótken dáýirmen qoshtasý zary dep sanaımyn. Romannyń bas qaharmany Arsen Samanchın da qaza ta­ýyp, kúıregen bútin bir dáýirdiń sońynan birge ketti.

Beken YBYRAIYM:

– «Imperııa», «keńestiń soń­ǵy jazýshysy» degen paıym-baı­lamdarǵa baılanysty birin biri qoldaıtyn da, bir-birin joq­qa shyǵaratyn da jaýap­tar az aıtylmasa kerek. Degenmen, «soń­ǵy» degenge kelise qoıý qıyn. Eger bas­qalar kóz jetkizip, dálel­deı alsa, bul pikirimnen bas tarta alamyn. Qalaı degenmen, qaı pikir de aıqyndalǵan, mysaly men dáleli jetkilikti shyndyqqa súıenedi ǵoı. Ony da qatyp qalǵan qaǵıda dep qabyl­daýǵa bolmas. Árqıly se­bep­ter yqpalynan týǵan ót­peli, ýaqytsha «lebiz» be, aqı-taqı aıqyndap, kóńil uıyǵan tujy­rymy ma, sony da eskergende, tartynyp qalasyz. Shyń­­ǵys Aıt­matovty «nege sońǵysy» desek,­ ja­ýap tabylar-aý, alaıda kim qaı­ turǵydan, qandaı maqsatpen, qaı deńgeıden pikir aıtqanyn eskergende, emosııalar men tol­ǵa­nystar shar­pylystarynyń birazǵa «shabatynyn» da shama­laýǵa bolar. Degenmen, bas­qasyn aıtpaǵanda, myzǵymas krıterıı retinde eń aldymen júginerimiz qaı­sysy: sol dáýirde ómir súr­­geni me, álde sol kezeń tala­­byna beıimdelgeni me, t.t. Te­ginde, «sońǵy» dep tujyrý – asy­­ǵystyq. «Sońǵydan» keıin taǵy da jańa «sońǵy» kelmesine esh­kim kepildik bere almasa kerek. Kezeńdik, samal emosııa, jel emosııa tastaı tapjylmaıtyn tu­jyrym emes.

Taǵy da burylyp qarasa­ńyz, «Keńes­tiń sońǵy qalamger­leri» keshegi keńestik respýblı­kalardyń barlyǵynda áli de bar ekeni ras. Olaı bolsa...

Serik ASYLBEKULY:

– Aıtmatov Keńes Odaǵy dep atalatyn ımperııanyń ıdeologııasyna emes, adamzattyń shynaıy ımandylyqqa negizdelgen uly murattaryna qyzmet etti, sondyqtan da ony keńestik ımpe­rııanyń sońǵy jazýshysyna balaý shyndyqqa qııanat bolar edi.

 – Jazýshynyń sońǵy romany «Taýlar qulaǵanda» ýaqytynda óz baǵasyn ala al­mady. Aqyrǵy ty­nystyń oqyr­man men ádebıetshiler ara­­synda talqylanbaýyna ne sebep boldy?

Osmonakýn IBRAIMOV:

– Iá, bul postmodernıstik roman oqyrmandardyń da, syn­shy­lardyń da laıyqty baǵasyn ala almady. Negizgi sebep – ǵalamdyq daǵdarys boldy. Ro­man oqyrman kitaptan alys­tap qalǵan tusta jaryqqa shyq­ty. Ekinshi jaǵynan, roman Aıt­ma­tovtyń kórkemdik-este­t­ıka­lyq jaǵynan, stıldik jaǵy­nan, konseptýaldyq jaǵynan kór­kem­dik deńgeıge jetpeı qal­ǵan birden-bir shyǵarmasy bol­dy. Biraq uly ımpe­rııanyń joǵyn joqtaǵan, ǵalamdyq daǵ­da­rys­tyń gýmanıtarlyq kesapattaryn alǵashqy bolyp baǵalaǵan shyǵarma osy «Taýlar qulaǵanda» romany ekenin moıyndaý kerek.

Beken YBYRAIYM:

–  «Taýlar qulaǵanda» romany kezinde qolyma túse qoımady da, oqı almaı qaldym. Al keńinen talqylanbaýyna sebep kóp shyǵar. Kezinde Keńes Odaǵy jer júzindegi eń oqyrmany kóp el edi, keıin ádebıetke degen taza, shynaıy ynta-yqylasty beıbastaq, berekesiz buqaralyq aqparattar tasqyny, dúm­bilez, ortaqol ǵana týyndylardy álem ádebıetiniń úzdik týyndysy dep, kópe-kór­neý ótirik maqtap nasıhattap, qa­lyń oqyrmandy adastyrý men tur­mystyń aýyrtpalyǵy basyp ketken bolar.

 – Aıtmatov qalamyna, Aıt­matov jazýyna ǵana tán belgi­ler qandaı?

Osmonakýn IBRAIMOV:

– Menińshe, osy oraıda Aıt­matovtyń jańa kezeńi bastaldy dep oılaımyn. Búgingi ekologııalyq máselelerdi eń birinshi bolyp kótergen Shyqań ǵoı. «Qudaıdyń qudiretimen ja­ralǵan Jer planetasyn saq­taı alamyz ba?» dep problemany tótesinen qoıǵan qazaq pen qyrǵyzdyń ortaq perzenti Aıtmatov qoı. Men ony Pýshkın jazǵan mándegi Paıǵambar («Prorok») jazýshy dep sanaımyn. Aıtmatovsyz adamzat – bir dúnıe­si kem adamzat.

Beken YBYRAIYM:

– Bul suraqtyń jaýaby Shyqańnyń kózi tiri kezinde de, keıin de talaı aı­tylǵan, jazyl­ǵan, sondyqtan qaı­ta­lamaıyn. Nemese arnaıy maqala j­azý, zert­teý júrgizý qajet.

Serik ASYLBEKULY:

– Aıtmatov qalamyna tán belgiler, eń aldymen, shy­naıy­­lyq, syrshyl lırızm, pla­netarlyq deńgeıdegi oılaý júıesi. Ol shyndyqty sulý­lyq­pen ushtastyra bilgen sýretker. Eger Sh.Aıtmatovtyń keıip­kerleriniń ishki álemi sulý bolyp kelse, onyń sebebin osy jazýshynyń jan sulýlyǵynan izdegeısiz. Álemge áıgili Flober ózi­niń Bavarı hanym dep atalatyn súıikti keıipkeri ólgende: «Bul – men ǵoı!.,» dep, bekerden-beker aǵyl-tegil bolyp jy­laǵan joq, óıtkeni ol osy bir súı­kimdi, ári baqytsyz áıelge óziniń jan dúnıesiniń bir bólshegin berip edi ǵoı qanshama aılar boıy osy týyndyny jazyp otyryp. Endeshe aıaýly Jámıla men Danııardy da, «Borandy bekettegi» Edige men «Aq kemedegi» balany, «Jańǵyryqtaǵy» Bostondy da Shyńǵystyń ózi dep uqqanymyz lázim.

– Ol ózin HH ǵasyr adamy dep esep­­tedi. Aıtmatov jatsynǵan jańa ǵa­­syr­da kórkem ádebıet qaıta órken­dep, aıtmatovshyldar týýy múmkin be?

Osmonakýn IBRAIMOV:

– Álbette, múmkin.

Beken YBYRAIYM:

– Bári de múmkin, «múmkin» bolmaýy da ǵajap emes.

Serik ASYLBEKULY:

– Eger «ádebıet – ulttyń, halyq­tyń jany bolsa», adamzat tiri tur­ǵan­da kórkem ádebıet ólmeıdi. Adam balasynyń boıyndaǵylardyń ishin­degisiniń eń aıaýlysy – onyń sezimi. Qazirgi zamandyq robottar aqyldy al­mas­tyrǵanmen, adam­nyń sezimderin almas­tyra almaıdy, demek, keler za­man­nyń óz Áýezovteri men Aıtmatov­tary týary zańdylyq dep uǵýy­myzǵa bolady.

– Onyń shyǵarmalary ǵalamnyń 165 tiline aýdarylyp, jalpy 67 mıllıonnan astam danamen 130 elde jaryq kórdi. IýNESKO-nyń málimetinshe, olar 1998 jyly 830 ret basylǵan. Álemde Shekspır men Tolstoıdan keıingi eń kóp oqylatyn úshinshi jazýshy Aıtmatov shyǵarmashylyǵy aınalasynda ashylmaǵan syr, aıtylmaǵan sóz, taldanbaǵan shyǵar­ma bar ma?

Osmonakýn IBRAIMOV:

– Uly synshy V.Belınskıı Pýsh­kındi baǵalap otyryp, bylaı aıtqan: «Pýsh­kın – predstavıtel sovremennogo chelovechestva. On est jızn, jızn praktıcheskaıa, bespokoınaıa, vechno dvıjýshaıasıa». Shyńǵys Aıtmatov esh­qashan jany jaı tappaı, bir tynym al­maı, keıde tún uıqysynan bezip el tur­mysyn, adamzattyq problemalardy oılady. Bálkim, osy úshin Aıtmatovty «adamzattyń Aıtmatovy» dep aıtamyz. Osy úshin Shyńǵys Aıtmatov ólmes hám óshpes jazýshyǵa aınaldy, árqashan máńgi jasaı beretin oıshyl, jańa sýretker.

 Beken YBYRAIYM:

– Shynaıy kórkem shyǵarma qashanda kópqyrly. Qalamgerdiń kóńil kózi shalǵan ómir, bolmys keńistigi shartty túrde ótken men búgindi,  bolashaqty da qamtıdy. Demek, yjdahat pen ynta­nyń, qııal men zeıinniń áleýeti hám ny­sa­nasyna qaraı «ashylmaǵan syr, aıtyl­maǵan sóz» tabylatyny talassyz.

Serik ASYLBEKULY:

– Biz shyǵarmalaryn taldap, tarazylap otyrǵan bul qyrǵyz jazýshysynyń bir boıynda sýretkerlik pen synshyl­dyq sátimen toǵysqan. Barsha talant­ty jazýshylardyń tabıǵatynda sýret­kerlik bolǵanymen, tereń, jan-jaq­ty ıntellektiden týatyn suńǵyla syn­shyldyq kóp ushyrasa bermeıdi. Al synshyldyq negizinen fılosoftarǵa kóbirek tán sapa. Sondyqtan týmysynan ári sańlaq sýretker ári tereń oıshyl bolyp jaratylǵan sırek daryn ıesi Sh.Aıtmatovtyń shyǵarmalarynyń áli biz baıqap, tanyp úlgermegen qyrlary men syrlary, árıne, jetkilikti. Asa kórnekti frazsýz jazýshysy Lýı Ara­gonnyń onyń «Jámıla» povesi haqynda bildirgen: «Bul mahabbat jaıly jazylǵan jer betindegi eń ádemi hıkaıa» degen pikiri teginnen tegin aıtylmasa kerek.

 

Sózge sóz qosylsa...

Júsipbek QORǴASBEK

Meniń Aıtmatovym

Qardaǵy gúl, soǵys jylda­ryndaǵy mahabbat, ozbyrlyqqa qarsy turý degen sııaqty sezimder ádebıettiń álippesi ispetti taqyryptar. Oǵan oqshaý oqıǵa, sırek sıýjet asa qajet bolmaýy da múmkin. Ondaı týyndylar bizge lıro-epostyq jyrlardyń jalǵasy sııaqty áser etedi. Bári oryn-ornyna qoıylǵan, qalaı bastalyp, qalaı aıaqtalatynyn shamalaısyń.

Alaıda álem ádebıetinde jaryp shy­ǵý úshin anyq sıýjet, qanyq oı, ótim­di ıdeıa kerek. Onyń úsheýi de Shyń­ǵys Aıtmatovtyń «Teńiz jaǵalaı júgirgen tarǵyl tóbet» povesinde bar. Jazýshy alǵashqy povesterin sosrea­lızm úlgisinde jazsa, sońǵy atalǵan povest qatal realızm baǵytynda týǵan.

 Biz sosıalızm ıdeıalary mahabbatqa da aralasqan zamanda ómir súrdik. Biraq sosıalızm ıdeıalary jer sharyn túgel jaýlap alǵan joq qoı. Sondyqtan keńes dáýirinde týǵan ádebıettiń ańyzy sol keńistikte ómir súrgender úshin ǵana áserli bolǵany shyndyq.

Maǵan «Jámılaǵa» uqsaıtyn shyǵar­malar qazaq ádebıetinde nege kóp degen oı keledi. Sebebi Qazan tóń­kerisinen bastalǵan áıel teńdigi taqy­ryby soǵys jyldaryndaǵy jetim-jesirlikke ınersııamen qalaı kelip qalǵanyn ózimiz de baıqamaǵan se­kil­dimiz. Al sosıalıstik júıeniń yq­palyndaǵy elderde bolmasa, álem ádebıetinde ondaı taqyrypqa muq­tajdyq bolmaǵan sııaqty.

«Jámıla» povesinde soǵys jyldarynda kolhozdyń at arbasyn aıdaǵan jas bala jolaı úıine qaraı burylady. Osy kezde esik aldynda Orazymbet degen bas kóterer azamattyń apasyna digirlep daýys kóterip turǵan ústinen túsedi. Sóıtse, jeńgesi Jámılany at arba aıdaýǵa shaqyryp kelgen kelisi eken.

Sezimge qurylǵan sıýjet, kóńil qımaıtyn aıaýly beıneler, olarǵa qııanat istegisi keletin dókirlik, bári de etene kórinister. О́ziniń basynan ótken ashyly-tushyly ómirdi ózine qaıta áńgimelep bergende kóńili bosap sala beretin oqyrman da bóten emes.

Mine, osy shyǵarma bizdiń kishigirim ańyzymyzǵa aınaldy. Biraq álemdik klassıka bolyp qalǵan-qalmaǵanyna ýaqyt tóreshi. Sebebi budan da ashy jazylǵan, adam tabıǵatyna budan da tereń boılaǵan, áleýmettik qaıshy­lyq­tardy budan da ótkir sýrettegen shyǵarmalar alǵa tústi. Al kezinde el jappaı oqyǵan «Jámıla» povesinen tańdaıymyzda kermek dám ǵana qaldy.

Muny Shyńǵys Aıtmatov ózi de ish­teı baıqap, baǵamdaǵan sııaqty. «Jámıla» men «Alǵashqy muǵalimniń» deń­geıinde súıikti jazýshy ǵana bolyp qalatynyn túsingen tárizdi. Bul arada «Áıtpese adamzattyń Aıtmatovy» bola ma?» degen suraq ózinen ózi týyp tur.

Shyńǵys Aıtmatovtyń zamanynda álem ádebıetiniń bir shıregi ǵana Lenındik syılyqpen ólshendi. Al tutas álem ádebıetiniń ólshemi Nobel syılyǵy boldy. Osy Nobel syılyǵyn alǵandardyń shyǵarmalaryna berilgen anyqtamalardy bir súzip shyqqan­nyń ózinde kóz aldyńyzǵa aıqyn kartına keledi.

 Máselen, «sırek kezdesetin jan men tán tazalyǵyna toly bolǵany úshin» degendeı baǵany «Jámılaǵa» da berýge bolar edi. Biraq keńes zama­nynda jeke bastyń qaıshylyǵy bolǵanmen, qoǵam qaıshylyǵy degen bolǵan joq. Jazýshylarǵa adam tabı­ǵatyn ashqan­men, qoǵam tabıǵatyn ashýǵa shekteý qoıyldy. Sondyqtan da bul shyǵarma jeke mahabbat lınııasy sheń­berinde ǵana kórinis tapty.

«Jámıla» povesi sóz joq, jazýshy­nyń «dúr etken talantyn» aıqyn baı­qatty. Biraq biz odan da góri «Aq keme» povesine kóbirek kóńil aýdarýymyz kerek sııaqty. Mundaǵy ákesiniń kim ekenin aıtýǵa bolmaıtyn balanyń taǵdyry áldebir astarǵa meńzemeı me?

Shyńǵys Aıtmatovtyń ózi de ákesi týraly aıtýǵa bolmaıtyn bala bolyp ósti emes pe? Jazýshynyń kishkene kú­ninde halyq jaýy bolyp ustalyp, aty­lyp ketken. Biz boılaı almaǵan ıirimniń tereńinde sol qasiretti jyl­dar­dyń taby jatqan joq pa? Mine, bala basyndaǵy ashy taǵdyrdyń aǵysy qaıda tartady!

Biz keńes zamanynda lırıkalyq dúnıelerge beıimdelgen oqyrmanbyz.

Aıtmatov ashyq taqyryptarǵa bara bastaǵanda keıbireýmizdiń tosyrqaı qabyldaǵanymyz sodan bolsa kerek. Beıne Aıtmatov jańa keńistikke shyǵyp ketip, biz ózimiz eski oqyrman deńgeıinde qalyp qoıǵan tárizdimiz.

Al Aıtmatovtyń keıingi romandaryn «Shyndyqty tabý jolyndaǵy taban­dylyǵy úshin», «Kórkem shyǵar­malarynyń bıik ıdealızmi úshin», tipti nemese «Ortalyq Azııa ádebıetine jańa dáýir ákelgeni úshin» dep baǵalaýǵa bolatyn sııaqty. Munyń alǵashqy ekeýi Nobel syılyǵyn alǵan shyǵarmalarǵa berilgen qysqa jol anyqtamalar.

Aıtmatov shyǵarmashylyǵynyń eki kezeńin «Teńiz jaǵalaı júgirgen tar­ǵyl tóbet» bólip tur. «Teńiz jaǵalaı júgir­gen tarǵyl tóbet» álemdik deńgeıde bestseller bolýǵa ábden laıyq shyǵar­ma. Onda bestseller bolýǵa laıyqty shart­tardyń bári bar. Eń bastysy, povest qaı jastaǵy oqyrman úshin de óte qyzyqty oqylady.

Urpaq jalǵastyǵy týraly úlken prıtchada qudaılyq, hadıstik, mysaldyq saryn bar. Jazýshy qalamynan uly ańshy, uly teńiz, uly tuman degen asqaq ataýlar beker týyp otyrǵan joq. Ol onsyz da úlken murattar jolynda jandaryn qurban etken teńiz ańshylarynyń romantıkalyq ómirin bıik sana deńgeıine alyp shyǵyp otyr.

Shyńǵys Aıtmatovtyń keıingi romandary osy deńgeıden túsken joq. Bir ǵana máńgúrt ıdeıasy álem ádebıetine úlken jańalyq bolyp qosyldy. Álem ádebıetshileriniń adamzat sanasyndaǵy jańa qubylystarǵa bergen túıindi baǵasy retinde qabyldandy.

Biraq oǵan osy shyǵarmalary úshin berilýi múmkin degen Nobel syılyǵy berilgen joq. Onyń da myń túrli astary baryn ishimiz sezedi. Aıtmatov qaı júıeniń jazýshysy degen suraq áli de aldan shyǵa bereri sózsiz. Alaıda biz «Adamzattyń Aıtmatovy» degen óz baǵamyzdan aınymaq emespiz.

 

Áńgimeni júrgizgen

Marjan ÁBISh,

«Egemen Qazaqstan»

 

Sońǵy jańalyqtar

Kitaphana kóbeıgen elde qylmys azaıady

Ádebıet • Búgin, 15:14

Zańsyz qarý-jaraq satqandar sottaldy

Qoǵam • Búgin, 12:50

Igerilgen ınvestısııanyń ıgiligi

Aımaqtar • Búgin, 12:37

Taraz: Bilim oshaǵyndaǵy zańsyzdyqtar

Aımaqtar • Búgin, 11:20

Abaıdyń dombyrasy qandaı bolǵan?

Abaı • Búgin, 11:09

Halyqaralyq jıynǵa qatysty

Saıasat • Búgin, 08:15

Jańa kodeks jobasyn talqylady

Saıasat • Búgin, 08:12

Shetelge shyqpaýǵa keńes berdi

Qoǵam • Búgin, 08:04

Saýdakenttiń sharýalary saqadaı saı

Ekonomıka • Búgin, 08:02

«Qarjy pıramıdalary» qaıtyp keldi me?

Ekonomıka • Búgin, 08:01

Depýtattar on bir usynys ázirledi

Parlament • Búgin, 07:56

Uqsas jańalyqtar