Reseı otarshyldarynyń bul kelýi Áýlıeata óńirinen qoqandyqtardy yǵystyrǵanymen, qylysh súıretken qaharly orystardyń basty maqsaty basqa bolatyn. Sol 1864 jyly polkovnık Chernıaev basqarǵan orys áskerleri Vernyı qalasynan shyǵyp, Áýlıeata jerine keledi. Olardyń áýeli Qyrǵyz eliniń Toqmaq qalasyna aıaldap, keıin Merkini alǵany tarıhtan aıan. «Buǵan deıin aq patsha barlaýshylary Qazaqstannyń ońtústik óńirin bir emes, birneshe ret súzip ótken. Shaǵyn áskerı toppen eldi aralap, ózderine jaqtastardy da izdestirdi. Qyrǵyz manaptarymen, qazaq batyrlarymen, bılerimen pikirlesip, syı-sııapat úlestirdi. Mundaı jumystardy ózge orys ofıserleri de júrgizgen. Osy joryqtyń aldynda, naqtyraq aıtsaq, eki jyl buryn polkovnık M.Gerasımov bastaǵan shaǵyn top Merkige deıingi qazaq jerin aralap, barlaý júrgizgeni jaıly derekter bar. Sol sııaqty starshına Býtakovtyń Áýlıeataǵa barar joldaǵy qyrǵyz manaptarymen tildesip, Reseıge bodan bolý úshin bergen anttaryn qabyldap qaıtqany, bul az deseńiz, tyńshylar qyrǵyz ben qazaq arasyndaǵy daý-damaıdy, barymtany da óz paıdalaryna sheship otyrǵany týraly jazbalarda kezdesedi. General-maıor Kroıepýs Chernıaevtiń málimetin tolyqtyra otyryp, osy jaıttardy habarlaǵan», dep jazǵan bolatyn muraǵat derekteri negizinde jazýshy, marqum Maqulbek Rysdáýlet. Árıne patsha áskeri Áýlıeatany alatyn kezde qalanyń ishki, syrtqy qorǵanysy, halyqtyń quramy jáne ózge de tıisti málimetterdi jaqsy bilgen. Bul týraly general-maıor A.Kroıepýstyń Reseı ókimetiniń vıse-kanslerine 1864 jyly 7 naýryzda hat ta joldaǵan. Al bul kezdegi Áýlıeatanyń ahýaly qandaı edi? General-maıor Kroıepýs óz aqparynda Áýlıeata qalasynyń ishki qorǵany 170h50, 70h275 kóleminde tik tórtburyshty ekenin, qorǵanda uzyn bes kóshe men ony qıyp jatqan tar bes kóshedegi 517 úıde jaıma dúken baryn, 66 úıde dúkenniń joqtyǵyn habarlaǵan. Qorǵannyń ishinde shoıyn quıatyn 1 zaýyt, 8 ustahana, kerýen saraı jáne 3 meshit baryn da aıǵaqtaǵan. Sonymen qatar ol qorǵanǵa irgeles ornalasqan qaladaǵy tórt túzý kóshede 250 úı, 5 meshit, 22 jaıma dúken, 15 teri ıleıtin, 2 sabyn qaınatatyn jáne 2 sham jasaıtyn kásiporynnyń bolǵanyn aıtqan. Bul málimetterge qarap otyryp sol kezdegi Áýlıeatanyń áleýetiniń damyǵanyn kórýge bolady.
Chernıaev bastaǵan orys otarshyldary 1864 jyly Áýlıeataǵa keledi. Polkovnık sol jyly 6 maýsym kúni Sibir korpýsy komandıri Shý otrıadynyń bastyǵyna aqpar beredi. Ol aqparda «Joǵary mártebelim! Sizge 28 mamyrdaǵy joldamada aıtqandaı, Merkiden shyǵysymen Uzynbulaq shatqalynda jaýdy kezdestirdik. Osy jerde bizdi qoqandyqtar Áýlıeataǵa jaqyndaǵanda qarsy alatyndyǵy jóninde habar aldyq», delingen. Sonymen qatar ol artyq degen aýyr júkti eki rota men elý shaqty kazakty jáne eki batareıa zeńbiregin qaldyryp, qalǵan kúshpen Áýlıeata jerine qaraı joryqqa shyqqanyn habarlaǵan. Sol kezde Áýlıeata bekinisiniń begi Nııazaly datqaǵa Chernıaev hat joldaǵan. Bul hat qasirettiń bastaýy edi. «Áýlıeata bekinisiniń qurmetti begi Nııazaly datqaǵa! Bizdiń aıtpaǵymyz mynadaı: Uly patshanyń erki boıynsha men Áýlıeatany basyp alýǵa keldim. Aldyn ala aıtatynym, bosqa qan tókpeı sizderdiń aq patsha áskerine berilýlerińizdi usynamyn. Sizder báribir bekinisti qorǵaı almaısyzdar. Qosqorǵan, Qamysqorǵan, Aqmeshit, Jańaqorǵan, Dinqorǵan jáne handyqtyń úlken qorǵany Pishpek qansha erlikpen shaıqassa da, basynan ótkizgen taǵdyry. Qoqan áskeriniń Qumsaýyt, Aqmeshit jáne Uzynaǵashta jasaǵan áreketinen eshnárse shyqpaǵanyn esterińizge alsańyzdar, orys qarýyna bas ıetinderińiz anyq. Meniń uly qýatty patshamnyń atynan sizderge, eger atyssyz bekinisti bosatsańyzdar ómirlerińizdi, bostandyqtaryńyzdy, dúnıe-múlikterińizdi saqtaýǵa ýáde beremin. О́tken jyly meniń basqarýymmen orys áskerleri Sozaq pen Sholaqqorǵandy basyp alǵan bolatyn. Sol kezde de men sózimde turatyndyǵymdy dáleldegenmin. Meniń usynysymdy qabyldamasańyz, siz Áýlıeata taǵdyryn ózgerte almaısyz. Garnızonnyń jáne turǵyndardyń qyrylýyna muryndyq bolasyz, eger siz aqylǵa qonymdy sheshim qabyldap, bekinisti berseńiz, hanyńyzǵa aldaǵy ýaqytta ishki jáne syrtqy jaýlarmen shaıqasatyn batyr sarbazdardy saqtap qalasyz. Qorǵanǵylaryńyz kele me, ol ózderińizdiń sharýalaryńyz. Al onyń saldaryn ózderińiz tartasyzdar. Jaýapty 3 saǵat kútemin. Polkovnık Chernıaev» delingen hatta. Chernıaevtiń Nııazalyǵa jazǵan bul hatynyń túpnusqasy búginde Taraz qalasynyń memlekettik arhıvinde saqtaýly tur. Biraq belgilengen ýaqytta jaýap kelmeıdi. Buǵan oraı berilgen habarlamada Chernıaev bekinisti 4 jeńil jáne 4 batareıa zeńbirekterimen atqylaýǵa buıryq bergenin jetkizgen. Sonymen qatar derekterde Nııazaly datqa oılaný úshin elshi arqyly Chernıaevtan 14 kún suraǵany aıtylǵan. Alaıda Chernıaev buǵan deıin bekinisti atqylaǵan zeńbirekterdiń qataryna taǵy da 8 zeńbirek qosyp, 2 puttyq qarýdan atqylaýǵa buıryq bergen. Al bul máseleni arhıv derekteri negizinde zerttegen Maqulbek Rysdáýlet kelesi kúni arttan jetken arnaıy kóliktiń kómegimen bir rotanyń jartysy men stanokty qarýmen qarýlanǵan kazaktar júzdigi Talastyń sol jaǵalaýyna ótkenin jazady. Jalpy, orys patshalyǵynyń bul shapqynshylyǵy Áýlıeatanyń qasiretti tarıhy retinde belgili. Bir ǵajaby, Chernıaevtiń Nııazalyǵa jazǵan haty, odan keıin ulyqtarǵa berip otyrǵan aqpary, Áýlıeataǵa shapqynshylyq kezindegi barlyq ahýaldyń qujattary bul kúnde Taraz memlekettik arhıvinde saqtaýly. Sarǵaıǵan qujattar búginde talaı syrdy ishine búgip turǵanymen, kezinde Áýlıeata aımaǵyna aıtarlyqtaı qasiret ákelgen edi. Al teris pıǵyldy orys patshalyǵynyń Chernıaev ekspedısııasyna qalaı qoldaý kórsetkeni týraly aqparat ta búginge jetken. «M.G.Chernıaev basqarǵan ekspedısııaǵa Reseıdiń bas shtaby 150 myń rýbl kúmis aqsha bóldi. Bul ekspedısııa qosynynda 60 ofıser, kóptegen soldat boldy, olarǵa 835 at-kólik berildi. Qosyn shtabynda 10 ofıser, jaıaý áskerlerdiń 31 ofıseri, kazaktardyń 9, artıllerııanyń 7, dárigerlik 2, joryqta as-aýqat qamdaýshy bir ofıser bar edi. 1638 jaıaý áskerdiń, 351-i kazak, 150-i sapta turmaıtyn jaýynger boldy. Olarǵa 2180 snarıad, 2 puttyq 180 bomba, shırek puttyq 2 myń bomba, 100 put oq-dári berildi. Áýlıeata qalasyna kelgeni týraly polkovnık M.G.Chernıaev Sibir korpýsynyń komandırine 1864 jyly joldaǵan hatynyń birinde «Merkiden shyqqaly eshqandaı adam kezdestirmesten Áýlıeataǵa jeti shaqyrym qalǵanda men áskerlerdi aýyr joldan soń demalýǵa toqtattym. Lager ornalasqan jerden 5 shaqyrymdaı jerden Tekturmas tóbesine jınalǵan qoqandyqtar tobyn baıqadyq. Bul tóbeden Áýlıeata qalasy kórinip tur» dep jazylǵan. Bul hattardyń túpnusqasy da bar», deıdi Taraz qalalyq memlekettik arhıviniń dırektory Nurhat Serikbaev.
Chernıaev hatynda bekinisti úsh kún boıy zeńbirekpen atqylaǵanyn, jańbyrǵa da qaramastan eki saǵattyń ishinde-aq bekinisti alǵanyn jazady. Alaıda bul qısynsyz edi. Onyń hatynda bir kúnde qalanyń 307 turǵynynyń jerlengeni, 390 adamǵa dárigerlik kómek kórsetilgeni jáne 341 sarbazdyń tutqynǵa túskeni de aıtylǵan. Sonymen qatar bekinisti alý kezinde erlik kórsetken ofıserleriniń esimin de umytpaǵan. Al Áýlıeatany shapqany úshin Shoqan Ýálıhanov bir top joldastarymen orys áskeriniń quramynan ketip qalady. Sol sebepti onyń esimi Chernıaevtiń tizimine enbeı qalypty.
Jalpy, Chernıaev bastaǵan orys basqynshylarynyń Áýlıeatany alǵany jaıly kóp jazyldy. Bir hattan bastalǵan qyrǵyn tarıhtaǵy qasiretti kezeńniń biri edi. Alaıda sol kezdegi Áýlıeatanyń qurmetti begi Nııazaly týraly málimet búginde joq. Onyń kim bolǵany, qandaı ortadan shyqqany jaıly da aıtylmaıdy. Chernıaevtiń oǵan hat jazyp, aldynan ótýine qaraǵanda Nııazalynyń da tegin adam bolmaǵany anyq...
Jambyl oblysy
Sýretterde: Chernıaevtiń Áýlıeata begi Nııazalyǵa jazǵan hatynyń túpnusqasy. 2 bet.
