Tarıh • 24 Qańtar, 2020

Chernıaevtiń haty hám Áýlıeata qasireti

304 retkórsetildi

Tarıhta kóne Taraz, jalpy Áýlıeata aımaǵynyń kezinde eń áýeli Ferǵana soǵdylarynyń mekeni bolǵany, keıinnen Qarahan memleketiniń astanasy bolǵany, jalpy bul ólkeniń baı tarıhy týraly kóp aıtylady. Sonymen qatar ulttyń basyna tóngen taǵdyrly jyldardyń da shejiresi saqtalǵan. 1864 jyly Áýlıeata aımaǵyna aq patsha áskeriniń kelgeni de tarıhtaǵy taǵdyrly kezeńniń biri edi.

1

Reseı otarshyldarynyń bul kelýi Áýlıeata óńirinen qoqandyqtardy yǵys­tyrǵanymen, qylysh súıretken qahar­ly orystardyń basty maqsaty basqa bolatyn. Sol 1864 jyly polkovnık Chernıaev basqarǵan orys áskerleri Vernyı qalasynan shyǵyp, Áýlıeata jerine keledi. Olardyń áýeli Qyrǵyz eliniń Toqmaq qalasyna aıaldap, keıin Merkini alǵany tarıhtan aıan. «Buǵan deıin aq patsha barlaýshylary Qazaqstannyń ońtústik óńirin bir emes, birneshe ret súzip ótken. Shaǵyn áskerı toppen eldi aralap, ózderine jaqtastardy da izdestirdi. Qyrǵyz manaptarymen, qazaq batyrlarymen, bılerimen pikirlesip, syı-sııapat úlestirdi. Mundaı jumystardy ózge orys ofıserleri de júrgizgen. Osy jo­ryqtyń aldynda, naqtyraq aıtsaq, eki jyl buryn polkovnık M.Gerasımov bastaǵan shaǵyn top Merkige deıingi qa­zaq jerin aralap, barlaý júrgizgeni jaı­ly derekter bar. Sol sııaqty starshına Býtakovtyń Áýlıeataǵa barar jol­daǵy qyrǵyz manaptarymen tildesip, Re­seıge bodan bolý úshin bergen anttaryn qabyldap qaıtqany, bul az deseńiz, tyń­shylar qyrǵyz ben qazaq arasyndaǵy daý-damaıdy, barymtany da óz paıdalaryna sheship otyrǵany týraly jazbalarda kezdesedi. General-maıor Kroıepýs Chernıaevtiń málimetin tolyqtyra otyryp, osy jaıttardy habarlaǵan», dep jazǵan bolatyn muraǵat derekteri negizinde ja­zýshy, marqum Maqulbek Rysdáýlet. Árı­ne patsha áskeri Áýlıeatany alatyn kezde qalanyń ishki, syrtqy qorǵanysy, halyqtyń quramy jáne ózge de tıisti málimetterdi jaqsy bilgen. Bul týraly general-maıor A.Kroıepýstyń Reseı óki­metiniń vıse-kanslerine 1864 jyly 7 naýryzda hat ta joldaǵan. Al bul kezdegi Áýlıe­atanyń ahýaly qandaı edi? General-maıor Kroıepýs óz aqparynda Áýlıeata qalasynyń ishki qorǵany 170h50, 70h275 kóleminde tik tórtburyshty ekenin, qor­­ǵanda uzyn bes kóshe men ony qıyp jat­qan tar bes kóshedegi 517 úıde jaıma dúken baryn, 66 úıde dúkenniń joqtyǵyn habarlaǵan. Qorǵannyń ishinde shoıyn quıatyn 1 zaýyt, 8 ustahana, kerýen saraı jáne 3 meshit baryn da aıǵaqtaǵan. Sonymen qatar ol qorǵanǵa irgeles or­nalasqan qaladaǵy tórt túzý kóshede 250 úı, 5 meshit, 22 jaıma dúken, 15 teri ıleıtin, 2 sabyn qaınatatyn jáne 2 sham jasaıtyn kásiporynnyń bolǵanyn aıt­qan. Bul málimetterge qarap otyryp sol kezdegi Áýlıeatanyń áleýetiniń damyǵanyn kórýge bolady.

Chernıaev bastaǵan orys otarshylda­ry 1864 jyly Áýlıeataǵa keledi. Polkovnık sol jyly 6 maýsym kúni Sibir korpýsy ko­mandıri Shý otrıadynyń bastyǵyna aq­par beredi. Ol aqparda «Joǵary már­­­tebelim! Sizge 28 mamyrdaǵy jol­da­mada aıtqandaı, Merkiden shyǵy­symen Uzynbulaq shatqalynda jaýdy kez­destirdik. Osy jerde bizdi qoqan­dyqtar Áýlıe­ataǵa jaqyndaǵanda qarsy ala­tyn­dyǵy jóninde habar aldyq», delingen. Sonymen qatar ol artyq degen aýyr júk­­­ti eki rota men elý shaqty kazakty jáne eki batareıa zeńbiregin qaldyryp, qal­ǵan kúshpen Áýlıeata jerine qaraı joryq­qa shyqqanyn habarlaǵan. Sol kezde Áýlıeata bekinisiniń begi Nııazaly datqaǵa Cher­nıaev hat joldaǵan. Bul hat qasirettiń bas­taýy edi. «Áýlıeata bekinisiniń qur­metti begi Nııazaly datqaǵa! Bizdiń aıt­paǵymyz mynadaı: Uly patshanyń erki boıynsha men Áýlıeatany basyp alý­­ǵa keldim. Aldyn ala aıtatynym, bos­­qa qan tókpeı sizderdiń aq patsha ás­kerine berilýlerińizdi usynamyn. Sizder báribir bekinisti qorǵaı almaısyzdar. Qosqorǵan, Qamysqorǵan, Aqmeshit, Ja­ńa­qorǵan, Dinqorǵan jáne handyqtyń úl­ken qorǵany Pishpek qansha erlikpen shaıqassa da, basynan ótkizgen taǵdyry. Qoqan áskeriniń Qumsaýyt, Aqmeshit jáne Uzynaǵashta jasaǵan áreketinen eshnárse shyqpaǵanyn esterińizge alsańyzdar, orys qarýyna bas ıetinderińiz anyq. Meniń uly qýatty patshamnyń atynan sizderge, eger atyssyz bekinisti bosatsańyzdar ómir­lerińizdi, bostandyqtaryńyzdy, dúnıe-múlik­terińizdi saqtaýǵa ýáde bere­min. О́tken jyly meniń basqarýymmen orys áskerleri Sozaq pen Sholaqqorǵandy ba­syp alǵan bolatyn. Sol kezde de men sózimde turatyndyǵymdy dáleldegenmin. Meniń usynysymdy qabyldamasańyz, siz Áýlıeata taǵdyryn ózgerte almaısyz. Garnızonnyń jáne turǵyndardyń qyrylýyna muryndyq bolasyz, eger siz aqylǵa qonymdy sheshim qabyldap, bekinisti berseńiz, hanyńyzǵa aldaǵy ýa­­qytta ishki jáne syrtqy jaýlarmen shaı­qasatyn batyr sarbazdardy saqtap qala­syz. Qorǵanǵylaryńyz kele me, ol ózde­rińizdiń sharýalaryńyz. Al onyń saldaryn ózderińiz tartasyzdar. Jaýapty 3 saǵat kútemin. Polkovnık Chernıaev» de­lingen hatta. Chernıaevtiń Nııazalyǵa jaz­ǵan bul hatynyń túpnusqasy búginde Taraz qalasynyń memlekettik arhıvinde saq­taýly tur. Biraq belgilengen ýaqytta jaýap kelmeıdi. Buǵan oraı berilgen habar­lamada Chernıaev bekinisti 4 jeńil jáne 4 batareıa zeńbirekterimen atqylaýǵa buıryq bergenin jetkizgen. Sonymen qatar derekterde Nııazaly datqa oılaný úshin elshi arqyly Chernıaevtan 14 kún sura­ǵany aıtylǵan. Alaıda Chernıaev buǵan deıin bekinisti atqylaǵan zeńbirekterdiń qata­ryna taǵy da 8 zeńbirek qosyp, 2 put­tyq qarýdan atqylaýǵa buıryq bergen. Al bul máseleni arhıv derekteri negi­zinde zerttegen Maqulbek Rysdáýlet kelesi kúni arttan jetken arnaıy kóliktiń kómegimen bir rotanyń jartysy men stanokty qarýmen qarýlanǵan kazaktar júz­digi Talastyń sol jaǵalaýyna ótkenin jazady. Jalpy, orys patshalyǵynyń bul shap­qynshylyǵy Áýlıeatanyń qasiretti tarıhy retinde belgili. Bir ǵajaby, Cher­­­nıaevtiń Nııazalyǵa jazǵan haty, odan keıin ulyqtarǵa berip otyrǵan aq­pa­ry, Áýlıeataǵa shapqynshylyq ke­zin­degi barlyq ahýaldyń qujattary bul kúnde Taraz memlekettik arhıvinde saq­taýly. Sarǵaıǵan qujattar búginde talaı syrdy ishine búgip turǵanymen, ke­zinde Áýlıeata aımaǵyna aıtarlyqtaı qasiret ákelgen edi. Al teris pıǵyldy orys patshalyǵynyń Chernıaev ekspedısııasyna qalaı qoldaý kórsetkeni týraly aqparat ta búginge jetken. «M.G.Chernıaev basqarǵan ekspedısııaǵa Reseıdiń bas shtaby 150 myń rýbl kúmis aqsha bóldi. Bul ekspedısııa qosynynda 60 ofıser, kóptegen soldat boldy, olarǵa 835 at-kólik berildi. Qosyn shtabynda 10 ofıser, jaıaý áskerlerdiń 31 ofıseri, kazaktardyń 9, artıllerııanyń 7, dárigerlik 2, joryqta as-aýqat qamdaýshy bir ofıser bar edi. 1638 jaıaý áskerdiń, 351-i kazak, 150-i sapta turmaıtyn jaýynger boldy. Olar­ǵa 2180 snarıad, 2 puttyq 180 bomba, shı­rek puttyq 2 myń bomba, 100 put oq-dári berildi. Áýlıeata qalasyna kelgeni týraly polkovnık M.G.Chernıaev Sibir kor­pýsynyń komandırine 1864 jyly jol­daǵan hatynyń birinde «Merkiden shyq­qaly eshqandaı adam kezdestirmesten Áýlıeataǵa jeti shaqyrym qalǵanda men áskerlerdi aýyr joldan soń demalýǵa toq­tattym. Lager ornalasqan jerden 5 shaqy­rymdaı jerden Tekturmas tóbesine jı­nalǵan qoqandyqtar tobyn baıqadyq. Bul tóbeden Áýlıeata qalasy kórinip tur» dep jazylǵan. Bul hattardyń túpnusqasy da bar», deıdi Taraz qalalyq memlekettik arhıviniń dırektory Nurhat Serikbaev.

Chernıaev hatynda bekinisti úsh kún boıy zeńbirekpen atqylaǵanyn, jańbyrǵa da qaramastan eki saǵattyń ishinde-aq be­kinisti alǵanyn jazady. Alaıda bul qı­synsyz edi. Onyń hatynda bir kúnde qalanyń 307 turǵynynyń jerlengeni, 390 adamǵa dárigerlik kómek kórsetilgeni jáne 341 sarbazdyń tutqynǵa túskeni de aıtylǵan. Sonymen qatar bekinisti alý kezinde erlik kórsetken ofıserleriniń esimin de umytpaǵan. Al Áýlıeatany shapqany úshin Shoqan Ýálıhanov bir top joldastarymen orys áskeriniń quramynan ketip qalady. Sol sebepti onyń esimi Chernıaevtiń tizimine enbeı qalypty.

Jalpy, Chernıaev bastaǵan orys bas­qyn­shylarynyń Áýlıeatany alǵany jaıly kóp jazyldy. Bir hattan bastalǵan qyrǵyn tarıhtaǵy qasiretti kezeńniń biri edi. Alaıda sol kezdegi Áýlıeatanyń qur­metti begi Nııazaly týraly málimet búgin­de joq. Onyń kim bolǵany, qandaı orta­dan shyqqany jaıly da aıtylmaıdy. Chernıaevtiń oǵan hat jazyp, aldynan ótýine qaraǵanda Nııazalynyń da tegin adam bolmaǵany anyq...

 

Jambyl oblysy

 

Sýretterde: Chernıaevtiń Áýlıe­ata begi Nııazalyǵa jazǵan hatynyń túp­nusqasy. 2 bet.

 

Sońǵy jańalyqtar

Juma: Almatyda 28 indet oshaǵy karantınde tur

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Almatyda zerthanalar sany artady

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar