Rýhanııat • 31 Qańtar, 2020

Túrki áleminde «Abaı jyly» bastaldy

181 retkórsetildi

Túbi bir túrki jurty Ázerbaıjan astanasy Bakýde Halyqaralyq Túrki akademııasy Ǵylymı keńesiniń kezekti III otyrysy ótti. Túrki keńesine múshe memleketter bas qosqan alqaly jıynda akademııanyń jyl boıy atqarylǵan jumystardyń esebi qorytyndylanyp, 2020 jylǵa arnalǵan jumys jospary men Túrki áleminiń mereıli datalar tizimi bekitildi.

Keleli bas qosýǵa Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Bilim mınıstri  Djeıhýn Baıramov, Halyqaralyq Túrki akademııasynyń basshysy Darhan Qydyráli, Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń jaýapty hatshysy Qanat Sársembaev, Qyrǵyz Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń stats-hatshysy Japarkýl Tashıev, Túrkııa Respýblıkasy Ulttyq bilim mınıstrliginiń bilim jáne tárbıe keńesiniń tóraǵasy Býrhanettın Donmez jáne Ázerbaıjan Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Ramız Mehdıev qatysty. Sonymen qatar, túrki álemi ınstıtýsıonaldyq qurylymdarynyń basshylary, atap aıtqanda, Túrki keńesiniń bas hatshysy Baǵdat Ámireev, TúrkPA bas hatshysy Altynbek Mamaıýsýpov, Túrki mádenıeti jáne murasy qorynyń basshysy Gıýnaı Efendıeva, TÚRKSOI uıymy bas hatshysynyń orynbasary Bılal Chakydjy, buǵan qosa Ázerbaıjandaǵy Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Túrkııa jáne Majarstan Respýblıkalarynyń tótenshe jáne ókiletti elshileri basqosýdyń qurmetti qonaǵy boldy. Otyrys bastalmastan buryn qonaqtar Halyqaralyq Túrki akademııasy basylymdarynyń kitap kórmesimen tanysty. Budan soń Darhan Qýandyquly akademııanyń qyzmeti men keleshek jospary týraly baıandady.

– Búgingi otyrysqa Ǵylymı keńestiń músheleri, mınıstrlikterdiń ókilderi men halyqaralyq uıymdardyń basshylary, qurmetti elshiler qatysyp otyr. Bul bizdiń barlyq uıymdarymyzdyń, sonyń ishinde Túrik Keńesiniń úılestire jumys isteı bastaǵanynyń kórsetkishi, – dedi akademııa basshysy. Sondaı-aq byltyr akademııa qyzmetiniń sátti bolǵanyn, qarjylyq qıyndyqtarǵa qaramastan birqatar is-shara men jobalardyń atqarylǵanyn atap ótti.

– Memleket basshylarynyń sammıt otyrystarynda bergen nusqaýlary negizinde Akademııa aldyna qoıylǵan mindetter  Qyrǵyz Respýblıkasyndaǵy Ǵylymı keńestiń sońǵy otyrysynda sátti sheshildi.  О́zge uıymdarmen birge mańyzdy jobalardy júzege asyryp, IýNESKO-men birlese otyryp mańyzdy is-sharalar uıymdastyrdyq. Ǵylymı jáne mádenı ıntegrasııany ilgeriletý boıynsha qadamdar jasalyp, búgingi deıin 60-qa jýyq túrli halyqaralyq uıymdar men akademııalyq ınstıtýttarmen baılanystar ornatyldy, – dedi ol. Osy rette Mońǵolııamen ekijaqty kelisim negizinde júrgizilip jatqan arheologııalyq zertteýlerge toqtala kelip, ótken jyly Mońǵolııa Premer-Mınıstri Akademııaǵa jeke saparmen barǵanyn ári Akademııada baqylaýshy múshe bolýǵa nıet bildirgeni týrasynda atap ótti.

– Akademııada Ázerbaıjan Respýblıkasy, Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Túrkııa til organdarynyń basshylarynyń qatysýymen Til jáne termınologııa jónindegi turaqty komıssııa quryldy. Naqty eseppen jekeleı tanysýǵa bolady, – dedi Darhan Qydyráli. Budan soń Qyrǵyz Respýblıkasynyń Bilim mınıstri Kanıbek Isakovaǵa Ǵylymı keńeske tóraǵalyq etý kezindegi belsendi jumysy men qoldaýy úshin alǵys bildire otyryp,  Qyrǵyz Respýblıkasy Bilim mınıstriniń orynbasary Japarkýl Tashıevke sóz berdi. Kún tártibindegi birinshi másele retinde Halyqaralyq Túrki akademııasy Ǵylymı keńesiniń tóraǵalyq mindetin Qyrǵyzstannan Ázerbaıjanǵa tabystaý jaıy kóterildi. Basqosý barysynda Qyrǵyzstan tarapy Halyqaralyq Túrki akademııasy Ǵylymı keńesine tóraǵalyq mindetin Ázerbaıjanǵa tabystady. Tóraǵalyqty rastaıtyn kýálik saltanatty túrde tapsyrylǵan soń, Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Bilim mınıstri Djeıhýn Baıramov jıynnyń kelesi bóligine tóraǵalyq etti.

– Túrki jurtynyń rýhanı qundylyqtaryn nasıhattaýdyń mańyzy orasan. Abaı jylyna oraı jyl boıy joǵary oqý oryndarynda ǵylymı otyrystar  men dóńgelek ústelder ótetin bolady. Bul taraptaǵy jumystarǵa úles qosýǵa Ázerbaıjan ǵylym akademııasy yntaly. Qazaqstan men ózge de memleketterde ótetin Abaı jylyna qatysty jumystarǵa Ázerbaıjan ókilderi belsene atsalysady degen oıdamyn, – dedi ol.

Atqarylǵan jumystarǵa joǵary baǵa bergen Ǵylymı keńes músheleri Akademııanyń  2020 jylǵy jumys josparyn bekitip, kelesi otyrysty Túrkııada ótkizýge ýaǵdalasty. Túrki elderi úshin 2020 jyl mańyzdy kezeńdermen belgilenip otyr. Sondaı-aq Túrkııa akademııasy túrki elderi men halyqtary arasyndaǵy yntymaqtastyq, olardyń tarıhy, dástúrleri men qazirgi jaǵdaıy týraly halyqaralyq derekti fılmder baıqaýyn ótkizýdi usyndy.

Otyrys barysynda Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy yntymaqtastyq máseleleri, onyń ishinde «Ortaq túrk tarıhy (Ejelgi zamannan XV ǵasyrǵa deıin)», «Ortaq túrk ádebıeti» jáne «Túrki álemi geografııasy» oqýlyqtaryn múshe elderdiń bilim baǵdarlamalaryna engizý jaıy, sondaı-aq Túrki akademııasy Ǵylymı keńesiniń tórtinshi otyrysynyń kúni men ornyn belgileý syndy birqatar ózekti máseleler talqylandy.

– Kelesi kezdesýdi Túrkııada ótkizý josparlanýda. Ǵylymı keńestiń tórtinshi otyrysyn sammıt qarsańynda ótkizýdi usynamyz. Eger qosymsha usynystar bolsa, birlese talqylaýǵa ashyqpyz. Osy jyly Akademııa maquldaýynyń aıaqtalýyn eskere otyryp, múshe memleketterden uıymǵa vıse-prezıdentter men áriptesterdi jiberýge kómektesýin suraımyz, – degen akademııa basshysy Darhan Qydyráli osyǵan baılanysty jýyrda resmı nota jiberiletinin habarlady. Keńes músheleri atalǵan máseleler boıynsha naqty sheshimder qabyldady. Atap aıtqanda, túrki áleminiń mereıli datalar tizimi, bilim jáne ǵylym salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıta túsý máseleleri, ǵylymı-zertteý jobalary talqylanyp, basym baǵyttary maquldandy.  Ǵylymı otyrystyń kezekti jıynyn túıindeı kele, Túrki keńesine múshe memleketter Tonykók eskertkishiniń 1300 jyldyǵyn, ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵyn, Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵyn, Manas dastanynyń 1025 jyldyǵyn, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, jazýshy jáne pýblısıst Narıman Narımanovtyń 150 jyldyǵy syndy halyqaralyq mańyzy bar kúnderdi  2020 jylǵy Túrki áleminiń aıtýly datalary qataryna bekitti. Tonykók eskertkishiniń 1300 jyldyǵyn naýryzda ejelgi jazba eskertkish ornalasqan Mońǵolııada bastaý josparlap otyr. Ataqty fılosof jáne ǵalym ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵy sáýir aıynda IýNESKO-daǵy halyqaralyq forým aıasynda atap ótilmek. Al uly aqyn Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵyna oraılastyrylǵan Abaı jylynyń ashylýy búgin Bakýde Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Bilim mınıstrliginiń uıytqy bolýymen ashylady.

Sońǵy jańalyqtar

Beıqamdyqqa jol berilmeýi kerek

Rýhanııat • Keshe

Koronavırýssyz Qostanaı

Aımaqtar • Keshe

Kúrish eksportyna kedergi joq

Aımaqtar • Keshe

Álem únemdele bastady

Álem • Keshe

Uqsas jańalyqtar