Ekologııa • 31 Qańtar, 2020

Qamys shapsań, kólge sep

46 retkórsetildi

Darhan tabıǵattyń dara syıy daraqylyqty kótere ber­meıdi. Mine, sondyqtan da, aıalaý da, qamqor bolý da ke­rek. Janashyrlyq tileıtin óńirdegi tamasha tabıǵattyń tar­týynyń biri – Kókshetaý qalasynyń baýyryndaǵy Qopa kóli.

Kónekóz qarııalardyń aı­týyna qaraǵanda, bir kezde ba­lyǵy taıdaı týlaǵan, tana­nyń kózindeı jarqyraǵan Qo­pa kóliniń sýy kóz jasyndaı móp-móldir bolǵan eken. Ke­ıin óńezdenip, baldyr basyp ketti. Kóldiń qorystanýynyń áýelgi sebebi, keńes zamanyn­da Zerendi aýdanyndaǵy mal fermalary Shaǵalaly ózeniniń jaǵasyna tym jaqyn salynýynan boldy. Kóktemgi qy­zyl sý júrgen shaqta mal fer­ma­laryndaǵy bar qoqys ysyryla jyljyp, qarǵyn sýǵa erip ózenge quıylatyn. О́zen arnasymen jetken laı sý Qopa kólin tunshyqtyrdy. Baǵzydaǵy baǵy qaıtqan, mól­dir sýynyń laılanǵan kezi de osy. Keıin san márte kól tabanyn tazalaýǵa áreket jasaldy. Bul iske jer­gilikti basqarýshy organdar da, bıznes ókilderi de bel býyp ki­risip kórdi. Biraq, túpkilikti nátıje shyǵa qoımady.

Jalǵyz Shaǵalaly ǵana emes, Qopaǵa quıatyn Qyl­shaq­ty ózeniniń arnasymen aǵyp ke­letin qoqys ta kól tabany­nyń shamadan tys lastanýyna áser etip jatyr. Qazir ma­man­dar ózen arnalaryn sýas­ty ósim­dikterinen tazartýǵa aı­ryq­sha kóńil bólip otyr. Muz myqtap qatyp turǵan aldaǵy bir aıdyń ishinde tabıǵat jana­shyrlary muz ústindegi qa­mys­ty oryp, qala syrtyna shy­­ǵaryp tastamaq. Esesine bul ıgilikti shara kóldegi baldyrdy azaıtyp, aıdynnyń sál de bolsa tazarýyna múmkindik bermek. Qazir ózen jaǵalaýynda qaýlap ósken qalyń qamystyń bıiktigi ásirelep aıtqanda, atty adamnyń boıyndaı. Ma­man­dardyń pa­ıym­daýynsha, qamys mólsheri jaǵalaýdyń jalpy aýmaǵynyń 18 paıyzynan aspaýy kerek eken.

Dúnıe jaralǵaly eshkim nazar aýdarmaǵan qalyń qamys­tyń beı-bereket qaýlap óskeni sonshalyq, ózen arnasyn tumshalap jaýyp qalǵan. Tipti, ózen tabanyndaǵy muzdyń ózi kórinbeıdi.

– Búginde Qylshaqtynyń Qopaǵa quıar saǵasynan bastap ný qamysty oryp, qala syr­tyndaǵy tıisti orynǵa shyǵarý jumystaryn bastap kettik, – deıdi oblystyq tabıǵı resýrs­tar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasy bas­shysynyń orynbasary Bolat To­qyshev, – uzyn-yrǵasy bes shaqyrym. Qolǵa alyp otyr­ǵan bul jumys melıorasııany jáne sý tasqynyna qarsy qaýipsizdikti de qamtıdy. Soń­ǵy eki jylda basqarma Qopa kólin bıologııalyq tásilmen tazar­týdy qolǵa alǵan. Bul dege­nińiz, baldyrǵa bókken kólge shópqorekti balyq ji­berý. Eki jyl ishinde sý aıdynyna 40 myńnan astam shabaq ji­berildi.

Osy istiń nátıjesin sarap­taǵan zerthanalyq zertteý uzaq jyldan beri turǵylyqty el­diń bas aýrýyna aınalǵan sý aı­­dynynyń edáýir tazaryp qal­ǵanyn kórsetip otyr. Al myna jańalyq tipti eldi eleń etkizer janashyrlyq dese de bolǵandaı. Endi bul bastamany oblys or­talyǵyndaǵy birqatar mekemeler de jalǵastyrmaq. Qazir Qopa kólindegi otteginiń mól­sheri 8,5 paıyzǵa deıin kóte­rilipti. Bul degenińiz kól ak­vatorııasynyń ta­zara bas­taǵanyn ańǵartady. Qa­my­synan arylǵan jerge ózen ja­ǵalap, taza aýa jutyp dem alǵandy qalaıtyndar da iz sala bastaǵan. Tabıǵat qorǵaýshylar jazda da beı-bereket ósken qa­mysty taǵy bir oryp shyqsaq deıdi.

Bıyl – eriktiler jyly. Sóz sońynda olardyń da nazaryn osy máselege bir aýda­ryp qoısaq. Týǵan jerdiń tamyl­jyǵan ta­bı­ǵatyna kóńil bóletin jas tolqyn bel býyp kirisse, qamys orǵan degen ne táıiri?! Oǵan qosa ústimizdegi jyly Qazaq­stan men Reseıdiń shekaralas aýmaq­tarynyń eko­nomıkalyq forýmy ótpek. Kór­shiniń kózi úrpıip ósken qamysqa, baldyrǵa bókken kólge tússe, uıat-taǵy.

 

KО́KShETAÝ

 

Sońǵy jańalyqtar

Qansonarda búrkitshi shyǵady ańǵa...

Aımaqtar • Búgin, 12:38

Negizgi uǵymdar júıelenedi

Saıasat • Búgin, 08:43

Tıimdi dıologqa jol ashady

Saıasat • Búgin, 08:37

Qoǵam múddesin oılaǵan qujat

Saıasat • Búgin, 08:33

Jarysty 8 júldemen aıaqtady

Sport • Búgin, 08:29

Aqpannyń borany ashýly

Aımaqtar • Búgin, 08:26

О́tken ǵasyr órnegi

Tanym • Búgin, 08:25

Úshinshi ret fınalda jeńildi

Tennıs • Búgin, 08:24

Jas ǵalymdardyń aımaqtyq semınary

Qoǵam • Búgin, 08:18

Sóz soıyl №89

Rýhanııat • Búgin, 08:02

Shahar shyraıyn shaǵyn bıznes ashady

Aımaqtar • Búgin, 08:01

10 jyl sýbsıdııalanǵan salanyń jyry

Ekonomıka • Búgin, 07:53

Jemisten chıps jasaıdy

Aımaqtar • Búgin, 07:52

Sózdiń quny men qudireti

Rýhanııat • Búgin, 07:46

Baǵany aýyzdyqtaýdyń amaly

Úkimet • Búgin, 07:44

Telearna jumysynyń esebi tyńdaldy

Qoǵam • Búgin, 07:36

Maqamy máshhúr Mańǵystaý

Aımaqtar • Búgin, 07:26

Saıat atynyń syny men baby

Qoǵam • Búgin, 07:23

Qalamy semser serke edi

Tanym • Búgin, 07:20

Reıtıngtegi ornyn saqtap qaldy

Fýtbol • Búgin, 07:17

О́zi de, sózi de sulý

Rýhanııat • Búgin, 07:15

О́ner aıdynynda sáýlelengen jumaq ólke

Rýhanııat • Búgin, 07:07

Uqsas jańalyqtar