Dańq ordeni... Soǵys jyldaryndaǵy oǵan ıe bolǵan aǵa urpaq ókilderi... Kezinde biz olarǵa qandaı qurmetpen qaradyq deseńizshi! Ásirese atalmysh marapattyń I, II, III dárejesine qol jetkizgen áke-aǵalarymyzǵa degen súıispenshiligimiz erekshe edi. О́ıtkeni mundaı jandar ol kezde Keńes Odaǵynyń Batyry atty eń joǵarǵy ataqpen qatar teńestirilip, baǵalanatyn. Biraq bular, ıaǵnı Dańq ordeniniń joǵarydaǵydaı úsh túrin qatar enshilegen qaharmandar elimizde onsha kóp emes-tin. KSRO dep atalatyn 15 odaqtas respýblıkada olardyń sany bar-joǵy 2671 ǵana adam bolatyn. Búgin biz, qurmetti oqyrman, solardyń bireýi týraly sóz qozǵamaqshymyz. Ol jastaıymyzdan ózimiz kórip ósken, bir aýylda turǵan, mektep bitirip, qalaǵa oqýǵa ketkenimizshe soǵystyń sanqıly sátteri týraly áńgimelerin áldeneshe ret tyńdaǵan qarapaıym eńbek adamy Beıqutbaı aǵa Dembaev der edik.
* * *
Sonymen...
* * *
...1965 jyl. Maýsym aıy. Mekteptegi oqý jyly aıaqtalyp, kanıkýlǵa shyqqan bizdiń qýanyshymyzda shek joq. Biraq bul erkindik uzaqqa sozylmady. Kelesi aptada: «Jumys kúshi jetispeı jatyr», degen aýyldyq keńes tóraǵasy pármenimen kolhoz dalasynan bir-aq shyqtyq. Bizdiń kósheden tizimge alynǵan úsh bala: Turbek, Nurmerden jáne men bir jerge túsippiz. Ol Tanaqora qystaýy irgesindegi kókónis plantasııasy edi. Mindetimiz – 1,5 gektardaı jerge egilgen qyryqqabat pen sábizdiń aramshóbin julyp, ár jeti saıyn sýarý. Júıek arasyndaǵy topyraqty qopsytyp, oǵan tyńaıtqysh retinde qoradan qı ákep shashý.
Tóńirektegi osyndaı 4-5 topqa jón-joba kórsetetin brıgadırimiz Beıqutbaı aǵa bolyp shyqty. Ol kisini alǵash kelgen kúni-aq tanyp, qurmetpen qaraı bastaǵanbyz. Sebebi, sol jylǵy qys, kóktem aılarynda Jeńistiń 20 jyldyǵy atalyp ótiletin boldy da Uly Otan soǵysynyń qaharmany retinde Bekeńniń sýretteri aýdandyq gazette jıi jarııalanǵany bar. Ol ýaqytta baspasóz betine shyqqan adamnan artyq bedeldi eshkim joq. Keremet baǵalanady. Aıryqsha ardaqtalady. Sondyqtan da 6-7 synyp oqýshylary – bizder bul aǵamyzǵa iltıpatpen qarap, bergen tapsyrmalaryn eki etpeı oryndaýǵa tyrysamyz. О́z kezeginde ol kisi de solaı. Buta kóleńkesinde otyryp ishetin túski shaı ústinde arqamyzdan qaǵa maqtap, bizge degen óziniń rııasyz kóńilin jyly júz, meıirimdi kózqarasymen bildirgendeı bolady. Sondaı kezde batyldanyp, soǵys kezindegi ómiri týraly suraıtynymyz bar. Aǵamyz ondaıda bálsinbeıdi. Bastan keshkenin baıyppen baıandap, bitpegen áńgimesin kelesi kúngi úziliste jalǵastyrady. Arada 45 jyl ótse de umytqanymyz joq. Bekeńniń sondaǵy aıtqany tómendegi oqıǵalar edi.
* * *
...Bizder, balalar bilmeı kelippiz. 30-jyldary sonaý Almatydan qııan túpkir, qıyr shet myna Narynqolǵa tuńǵysh traktordy aıdap ákelgen osy Beıqutbaı aǵa eken. Bar-joǵy bastaýysh synyptyq qana bilimi bar bozbalany jergilikti moıynserik belsendileri: «Oqyǵyn. Adam bolasyń», – dep Talǵardaǵy tehnıkýmǵa jibermeı me?! Mine, sonda ondaǵy mehanıka bólimine qabyldanǵan ol az ýaqyttyń ishinde-aq óziniń eńbekqorlyǵymen kózge túsedi. Sóıtip molotılka, labogreıka jáne «ChTZ» atty shaǵyn traktordy shyrq úıiredi. Buǵan rıza bolǵan oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń ýákili ony Eńbekshiqazaq, Uıǵyr, sondaı-aq Kegen men Narynqol aýdandaryna alǵash ret attandyrǵaly jatqan tehnıka kerýenine qosady. Sonda Talǵar MTS-inen qozǵalǵan 12 traktordyń 1-eýi Baıseıit, 3-eýi Jalańash, 4-eýi Shonjy, 3-eýi Kegen aýyldaryna qaraı burylady da, 1-eýi jas mehanazıtor Beıqutbaı Dembaevtyń júrgizýimen 350 shaqyrymdyq joldyń eń sońǵy núktesi Narynqolǵa aman-esen jetedi. Árıne tehnıkanyń túr-túri kóbeıgen keıingi zamanda bul sonshalyqty qyzyqty oqıǵa bolyp kórinbeýi múmkin. Al, biraq sol 30-jyldardaǵy jurt úshin tasbaqa dep atalyp ketken qos temir dońǵalaqty «ChTZ» traktoryn kórý, júrgizý jer-kókte joq jetistik edi.
Sóıtken jas jigit joǵarydaǵy «joryqtan» soń kóp uzamaı áskerge shaqyrylady. Bul 1939 jyl bolatyn. Áp degende Brest mańyna baryp túsken qazaqstandyq ulandar ondaǵy artıllerııa bólimderinde qyzmet etedi. Sodan keıin Mannergeım bekinisi mańaıyndaǵy aq fınder shekarasynda turady. Mine, osy kezde 1941 jylǵy alapat soǵys bastalǵan edi.
– Jaýmen aradaǵy shaıqasty men zeńbirekke oq tasýshy bolyp bastadym, – degeni esimizde aǵamyzdyń kezekti bir áńgime ústinde. – Ýaqyt óte kele atalmysh qarýdyń kózdeýshisine aınaldym. Bir jyldan soń bizdiń 43-tank joıǵysh dıvızıonymyzdy 8-gvardııalyq armııanyń quramynan bólip aldy da Stalıngradtaǵy qan qasap soǵysqa ákelip saldy. Osy jerde men alǵash ret ajalmen betpe-bet kezdestim, qaraqtarym. Biraq, Qudaıdyń qudiretimen odan aman qaldym. «Qalaı?» – deısińder ǵoı. Aıtaıyn.
Keıipkerimizdiń sózine qaraǵanda bizdiń áskerlerdiń shaǵyn toby qalanyń jumysshylar kenti jaǵynda urys júrgizip jatady. Sonda bir bronetransporterdi aldaryna salǵan nemister bulardy tyqsyryp, qorshaýǵa alýǵa yńǵaılanady. Olar panalap kele jatqan anaý temir tajaldy toqtatpaıynsha jaǵdaıdyń ózgermeıtinin bilgen nysana kózdeýshi Beıqutbaı Dembaev ony zeńbirekpen eki ret atyp, ot-jalynǵa oraıdy. Osy qımyldan jaý jaǵy sál osharyla turyp qalǵanda, bul qasyndaǵy kómekshilerine zeńbirekti keıingi shepke alyp ketýdi buıyrady da ózi snarıadtan qulaǵan kúzetshi kúrkesiniń ishine kirip, fashısterdi bettetpeýdiń qamyna kirisedi. Sol sátte... ıá, sol mezette birdeńe jer-kókti kóshire gúrs ete túsedi de aınalany tastúnek qarańǵylyq jaýyp, tarsyl-gúrsilge toly tóńirek tylsym tynyshtyqqa oranady. «Bul ne?» deıdi japyrylǵan býdkanyń ishinde denesi qysylyp, esi kiresili-shyǵasyly bolyp jatqan Bekeń. Sóıtse munyń ústine irgedegi barak úıdiń tereze jaq qabyrǵasy opyryla qulaǵan eken. Sodan: «Tóńirekte bireý bar ma? Qutqaryńdar!» – dep al kep aıǵaılasyn. Biraq kirpish basqan úıindi arasynan shyqqan úndi kim tyńdasyn. Qumyqqan ol daýys kimniń qulaǵyna jetsin. Osylaı kún batqan. Tún kelip, tań atqan. Al Bekeń bolsa aıǵaılaýdan daýsy bitip, endi avtomatynyń dúmimen kúrkeniń qańyltyr esigin tyq-tyq etkizip urǵylaýǵa kóshedi. Sodan qansha ýaqyt ótkenin bilmeıdi. Ábden álsiregen ol esi aýyp baryp kózin ashsa, tóbede aspan kórinedi. Tóńiregi tolǵan topyraq pen beı-bereket shashylǵan kirpish synyqtary. Al janynda basyn súıep, buǵan úńile qaraǵan orys ájeı otyr. Keıin bildi, bul Shýra Nılovna degen osy kenttiń turǵyny eken. Atys toqtaǵanda ol kisi shaıqas aldynda syrtta júrip, jertólege qaıta oralmaǵan shalyn izdep shyqpaı ma? Mine, sonda ájeı qulaǵan qabyrǵa arasynan tyq-tyq etken dybysty estıdi. Úıilgen kirpishterdi janushyra qoparyp qarasa...Adam... Iá, qańyltyry qabysqan úıshik ishinde búktúsken jaýynger jatyr. Qyzyl ásker!
– «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» – dedi osy araǵa kelgende áńgime ıesi. – Muny aıtyp otyrǵanym, soǵysta adamdar tek oqqa ushyp, snarıad jaryqshaǵy tıip qaza tappaıdy eken. Sýǵa ketip, órt ishinde qalyp, topyraqqa da kómilip óletin bolyp shyqty. Onyń dáleli meniń óz basymnan ótken joǵarydaǵy jaǵdaı. Eger sonda ımandy bolǵyr orys ájeı kezdespegende... Iá, kirpish astyndaǵy bolar-bolmas dybysty sol Shýra Nılovna estimegende... Onda meniń, sodan bylaı jer basyp júrýim, Jeńis kúnin kórip, elge aman-esen jetýim tipti de múmkin emes edi.
– Al Dańq ordeni she, aǵa! Onyń bireýin ǵana emes, úsheýin de alýyńyz qalaı bolyp edi? – deımiz áńgimege elitken biz Bekeńdi qaýmalaı túsip.
– 1944 jyly, – dep bastady bul taqyryptaǵy áńgimesin ol kisi, – bizdiń 39-gvardııalyq atqyshtar dıvızııasynyń jaýyngerleri Polsha shekarasynan ótip, Skýrcha-Vılchkovıse voevodosy mańyndaǵy Vısla ózenine jetip toqtady. Jaz aıy edi. Aıdyndy sý jaǵalaýy syńsyǵan orman. Nemister arǵy bette. Biz ber jaqtamyz. О́teıik desek, jańbyrsha jaýǵan oq mańaılatpaıdy. Ásirese solardyń ishinde temir beton jıegindegi tóbeshikten yńǵaıly oryn tapqan artıllerııalyq qondyrǵynyń qımyly eren. Qylt etkendi qaǵyp tastap tur. Sonyń saldarynan bir táýlikke jeter-jetpes ýaqyt ishinde bizdiń jaqtaǵy 76 mıllımetrlik 4 zeńbirek isten shyǵyp, adamdary túgel opat boldy. Bir ýaqytta:
– Serjant Dembaev, – degen daýys estildi blındaj jaqtan. – Qarsy bettegi dzotqa japsarlas jaý raschetin joıýdy saǵan tapsyramyn!
– Qup bolady, joldas komandır!
...Qolymda dúrbi. Ańysyn ańdyp jatyrmyn. Ajal aýzy bizge qarap tur. Kóz jazbaıdy pátshaǵar! Kenet ózendi boılaı júzgen bir qaıyq kórindi. Ústinde eki adamy bar. Jaýdiki me, bizdiki me, álde jergilikti turǵyndar ma, bilmeımin. Meniń kózim qarsylastardyń artıllerııalyq qondyrǵysynda. Mine, onyń oqpany birte-birte sý ústindegi qaıyqqa qaraı buryldy. Iá, sát! Kómekshim ekeýmiz zeńbiregimizdi janymyzdaǵy eńiske qaraı ıterip jiberdik. Ol syrǵyp baryp qalyń butanyń ishine toqtady. Jaý rascheti muny baıqaǵan joq. Qýanyp kettim. Burshaqtaǵan mańdaı terimdi súrtip tastap, baýyrymmen jyljyǵan kúıi zeńbiregime jettim-aý. Júrek atsha týlaıdy. Qarsy bettegiler kórse ólemin. «Qosh bol, týǵan jer, qosh bol, maıdandas dostarym...», «Jo-joq, tapsyrmany oryndamaı jan qııýǵa bolmaıdy. Jaýdy qalaıda qurtý kerek!». Osy oımen boıymdy tez jıyp, buta arasynan qarsy jaqqa dúrbi salyp qaramaımyn ba?! Sóıtsem, jaý áli de qaıyq qımylyn qalt jibermeı ańdýda eken. Dereý nysanaǵa aldym. Snarıad artynan snarıad jiberip, es jıǵyzbaýǵa kóshtim deısiń!.. Sodan ile-shala oryn aýystyryp, jaý rascheti jaqqa qarasam, tóńiregi astań-kesteń bolǵan onyń kúli kókke ushypty. Osyny kútip otyrǵan bizdiń áskerler: «Ýra, ýra!» – dep qalqymaly kópirge kerek rezeńke pontondardy kótere ózenge janushyra bettep bara jatty. Sonymen, sózdiń qysqasyna kelsek, qaraqtarym, III dárejeli Dańq ordenin men mine, sonda alǵan edim.
Bekeń osylaı dep únsiz qaldy. Sóıtti de áńgimesin qaıtadan jalǵastyrdy. Odan uqqanymyz, ol kisi tarapynan jasalǵan kelesi bir batyl qadam sol jyldyń kúzinde bolǵan eken. Keıipkerimiz qyzmet etetin I Belarýs maıdanynyń jaýyngerleri joǵaryda sóz etken Polsha jerine dendeı enip, onyń Radomskoe voevodasyna ıek artqanda, nemisterdiń qatty qarsylyǵyna ushyraıdy. Jaý bulardy aldymen artıllerııa arqyly atqylaıdy. Sodan soń kókke kóterilgen «Iýnkers» pen «Fokke fýlf» tóbelerinen oq sebelep bas kótertpeıdi. Osydan soń baryp Ýtınkı eldi mekeni jaqtan óz áskerlerin qoldaǵan nemis tankileriniń qarasy kórinedi. Solardyń ishinde ózgelerinen ozyńqyrap kele jatqan temir tajaldy Bekeń asyqpaı baqylap onyń qımyl-qozǵalysyn qalt jibermeı qadaǵalaýmen bolady. Aqyry zeńbirek oǵy jeter jerge kelgende júrgizýshi otyratyn tereze mańaıyn nysanaǵa ala atpaı ma?! Biraq brony myqty eken, bylq etpeıdi. «Katokty... Iá, katokty kózdeý kerek», – deıdi bul kisi osydan keıin ózine ózi kúbirleı sóılep. Sóıtedi de zeńbiregindegi optıkalyq pýlt parametrlerin tanktiń temir dóńgelekteri tusyna túıistire bere oqpandaǵy oqty jiberip kep qalady. Oıy – júris qozǵalysyn qamtamasyz etip kele jatqan shynjyrdy úzý. «Sonda ne boldy?» – deısizder ǵoı. Susty júzi, qorqynyshty únimen jer-kókti kóshirip kele jatqan temir tajal tóbege urǵandaı solq etip toqtaıdy da bir ornynda shyr aınala bastaıdy. Biraq, ekıpajy aman. Onyń kózin qurtpasa jaý kózdeýshisi lıýk kabınasyndaǵy oqpandy buryp, bulardy oq astyna almaq. Osyny sezip úlgergen Bekeń shyr aınalǵan tanktiń búıir tusy ózderine kóldeneńdeı bergende: «Iá, sát!» – deıdi. Sóıtedi de onyń artyndaǵy janarmaı bóktergen bóshkeni nysanaǵa alǵan boıda jedeldete eki ret atyp jiberedi. Sol mezette baktan qaraqoshqyl tútin kóterilip, artynsha tars etip jarylǵan tanktiń kúli kókke ushady.
Osy erligi úshin «Dańq» ordeniniń II dárejesine ıe bolǵan Beıqutbaı aǵa arada jylǵa jýyq ýaqyt ótkende atalmysh marapattyń eń joǵarǵy I basqyshyna da qol jetkizedi. Bul 1945 jylǵy sáýir aıynyń sońǵy kúnderindegi Berlın úshin bolǵan shaıqastaǵy janqııarlyq erlik edi. «Basqasha teńeýmen aıtýǵa kelmeıtin bul batyl árekettiń basy Ratýsha mańaıyndaǵy shabýylda bastaý alypty. Kóshe óte tar eken. Ár 50-100 metr qashyqtyq aralyǵyndaǵy kóldeneńinen qoıylǵan kedergilerge bekingen nemister eshkimdi bettetpeıdi. Tankini aldyǵa salyp jyljýǵa múmkindik joq. Ol trotýar sekildi etip salynǵan jińishke jolǵa syımaıdy. Amaly taýsylǵan batalon komandıri serjant Beıqutbaı Dembaevtyń raschetin shabýyldaýshy rota aldyna shyǵarady. Buıryq boıynsha zeńbirek barrıkadaǵa uqsas kedergilerden pýlemet uıalaryn snarıadpen joıyp otyrýy tıis. Al jaıaý áskerler sol mezette atakaǵa kóterilip, bekinisti basyp alýǵa úlgerýi qajet. Osy ádispen bular ózderine qalqa bolady-aý degen ár múıisti panalaı otyryp, nemisterdiń 8 pýlemet uıasyn joıady. Eń sońynda kósheni tuıyqtap turǵan órt sóndirý mekemesi úıine jaqyndaǵanda, onyń óte berik bekiniske aınalǵanyn baıqaıdy. Aınalasy tola temir tikendi «kirpiler» men qumqapshyqtan turǵyzylǵan kedergiler. Al ǵımarattyń esik, terezeleri bolsa, olardan oq damylsyz borap tur.
– Qıratý qajet! – deıdi zeńbiregin kóshedegi barrıkada tasasyna ornalastyryp jatqan Bekeńe rota komandıri. – Iá, qurtý kerek myna úıdi. Áıtpese bul jerden alǵa jyljýymyz qıyn. О́te qıyn!..
Sodan ne kerek, jaıaý áskerler aldyndaǵy jalǵyz raschet qarsy bettegi bir qabat kirpish úı shetin ala bere qos snarıadty jedeldete jiberip qalsyn. Jaý jaǵy ý-shý. Osyny paıdalanyp oryn aýystyrǵan Bekeńniń toby endi órt sóndirý mekemesiniń ekinshi jaǵyn atqylaýǵa kóshsin. Ol tus shań-tozańǵa oranyp jatqanda, raschettegi úsh jigit zeńbirekti qaıta súıretip ákelip, ǵımarattyń ortańǵy tusyna oıran salsyn. Qoldarynda avtomat pen pýlemet jáne ara-tura tyq-tyq etkizip atatyn mınometten basqa qýatty qarýy joq, tek bekinisteriniń myqtylyǵyna sengen nemister endi ne isterlerin bilmeı alasursyn. Osy kezde bastapqydaǵy ǵalamat oq nóserinen bas kótere almaı, jerge jabysa jatyp qalǵan bizdiń jaıaý áskerler jaǵdaıdyń ózgergenin bilip: «Alǵa!» – dep atakaǵa umtylsyn!...
* * *
Sol jazda biz mektep oqýshylary Bekeńdi óte jaqsy kórip kettik. Oǵan sebep bolǵan ol kisiniń soǵys týraly joǵarydaǵydaı ǵajap áńgimeleri ǵana emes, keremet kishipeıildiligi de edi. Qarapaıym, momyn adam-tyn. Jas aıyrmashylyǵy bizden óte úlken bola tura bala minez aqkóńildiligin aıtsańyzshy! Qateligimizge qabaq shytpaıtyn. Ne bitip, ne qoımaıtyn sansyz suraqtarymyzǵa da renjimeıtin. Bárine tózimdilik tanytatyn asyl adam edi jaryqtyq.
Kelesi jylǵy jazǵy kanıkýlda basqa brıgadada jumys istedik. Odan arada eki jyl ótken soń, orta mektepti bitirip, Almatyǵa oqýǵa attandyq. Sodan qys tússe sessııa, jaz shyqsa stýdenttik qurylys otrıady... Onyń sońy mamandyq alyp, jumysqa ornalasýǵa ulasty da aýylǵa kóp barmaıtyn, Bekeń sııaqty aqsaqaldardy jıi kórmeıtin boldyq.
Biraq... ıá, biraq, ol kisimen sońǵy ret júzdeskenim esimde. Áli umytqanym joq. 1985 jyl edi. Almaty irgesindegi Qapshaǵaıda mektep oqýshylarynyń respýblıkalyq «Orlenok» jáne «Zarnısa» oıyndary ótti. Jeńistiń 40 jyldyǵy qurmetine arnalǵan bul sharada soǵys ardagerlerimen birge Qazaqstan LKSM Ortalyq Komıtetine qarasty 4-5 basylymnyń tilshileri bizder de boldyq. Sonda keýdesine I, II, III dárejeli Dańq ordenderi jarqyraǵan Beıqutbaı aǵa Dembaevty kórip qalmasym bar ma?! Burylyp baryp sálem berdim. Aqsaqal alǵashynda: «Bul kim?» – degendeı betime ańtaryla qarady. Qarııany yńǵaısyzdandyrmaıyn dep: «Siz bizdiń aýyldansyz», – dedim jazýshy Baqqoja Muqaev aǵam sııaqty ázildep. Sol kezde baryp shyramytty-aý deımin. «Joq, bala! Sen bizdiń aýyldikisiń», – dedi ol kisi jymıyp. Sóıtti de: «Usta Álekeń – Álıhan qarttyń ulysyń ǵoı. Bárekeldi! О́sip, erjetipsiń. Rızamyn, aınalaıyn! Tanyp, sálem bergenińe rahmet!» – dedi shyn kóńilden.
...Sońǵy kezderi elordadan aýylym Narynqolǵa barǵan saıyn ony kóp aralaıtyn boldym. Irgedegi ózen jaǵasynan sonaý 60-jyldardaǵy baqytty balalyq shaǵym qol bulǵaıdy. Jol jıegindegi alyp aǵashtardyń árqaısysy ómirden bir-bir báıterek bolyp ótken qarttardy esime túsiredi. Mundaǵy kósheler she?! Iá, kósheler... Olardyń da óz aıtar syry, sherter shejiresi bar. Máselen burynǵy Krasnoarmeıskaıa oramynan ótkenimde, ondaǵy 68-úıde turyp, ómir súrip, baqılyqqa attanǵan Beıqutbaı aǵa beınesi aldyma kelip tura qalǵandaı bolady. Sodan joǵary kóterilip, kelesi kóshedegi ózimniń týyp-ósken úıime, ákemniń qaldyrǵan qarashańyraǵy 42-úıge jaqyndaımyn. Mine, osy kezde kóńilim kóterilip sala beredi. Sebebi buryn Mır delinetin bul kóshe qazir Dańq ordeniniń tolyq ıegeri Beıqutbaı aǵa Dembaev atyn ıelengen. Osyny kórgende: «Táýbe! Batyrdyń aty ataýsyz qalmaǵanyna shúkir», – deımin ishteı kúbirlep.
Janbolat AÝPBAEV,
jýrnalıst
Almaty oblysy,
Raıymbek aýdany,
Narynqol aýyly