Rýhanııat • 06 Aqpan, 2020

Barlyq aýyldyń bolashaǵy bar

65 retkórsetildi

2008 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qabyldanǵan «Nurly kósh» memlekettik baǵdarlamasy shet elderdegi qandas baýyrlarymyzdy myń-myńdap elge kóshirip ákelýge múmkindik beretin, sol arqyly qazirgi el kóship, qańyrap qalǵan aýyldardy janǵa, qystaýlar men jaılaýdy malǵa, mektepterdi balaǵa toltyryp, sharýashylyqty órkendetýge múmkindik beretin ońtaıly memlekettik shara bolatyn. Alaıda jergilikti bılik kóshtiń basyn aýylǵa burýdyń ornyna, qandastarymyzdy onsyz da halqy kóp, jumyssyzdary da jeterlik qalalar men oblys ortalyqtarynyń janyna ornalastyra bastady.

Elbasy shetten kóship ke­le­­tin aǵaıyndy qoldaý úshin «Otan­dastar qoryn» quryp, Dú­nıe­­­júzi qazaqtary qaýym­das­­tyǵymen birlesip, qandas­ta­­ry­myz­ǵa jan-jaqty qoldaý men kómek berýdiń is-sharalaryn anyq­tap, soǵan sáıkes keshendi baǵ­darlama ázirleýdi tapsyrdy. Sol kezde «Nurly kósh» mem­lekettik baǵdarlamasyna qo­sym­sha joba usyndym. Bul «Aýyldarǵa qandastar men ish­ki qonystanýshylardy orna­­las­tyrýdyń jańa úlgi-mo­de­li» dep atalady. Qysqasha aıt­qanda, «Aýyl – Ana» jobasy. Bul joba boıynsha 2,8-3,2 myń, ıaǵnı tórt otar qoıy bar qaýymdyq sharýashylyq qurylýy tıis. 4 otar qoıdy tórt shopan, tórt kómekshi shopan baǵyp kútedi. Sol tórt otar qoı qysy-jazy 8 otbasynyń ortaq jaýapkershiliginde bolady. Sonda bir aýyldyń ózinen sıyr men jyl­qyny qospaǵanda jazda 4 otar qoı jaılaýǵa shyǵyp, mal sharýa­shylyǵyn qalpyna keltirý isi de ornyna keler edi.

Ekinshiden, segiz otbasyna arnal­ǵan ámbebap turǵyn úı ke­she­nin salý. Segiz páterlik eki qabatty úı salynady. Bul úıdiń ereksheligi, mádenı tur­mys­tyq bólmeleri de bolady. Atap aıtqanda, shaǵyn kitap­ha­nasy bar klýb bólmesi, bala­lar­dyń ortaq oıyn zaly, bastaýysh mektep bólmesi. Eger segiz otba­sy­nyń ishinde muǵalim bolsa, bas­taýyshta óz balalaryn ózderi oqy­tatyn bolady. Iаǵnı, segiz otbasy ózderi bir shaǵyn avtonomdy aýyl bolyp ómir súredi. Tórt otardyń ekeýi saýlyq qoı, qal­ǵan ekeýi etke ótkizetin mal, aqsha­laı kiris kirgizedi. Sonda jyl saıyn keminde 700-800 qoı bordaqylanyp satylady. О́z tóli esebinen jyl saıyn mal basy kóbeıip, tabystary da arta ber­mek.

Qoı fermasynan basqa dál osyndaı úlgide sıyr fermasy da bolýy kerek. Onda saýyn sıyr­lar jáne bordaqylanatyn ógizder baǵylady. Qysqasy, biz osy joba boıynsha Qostanaı obly­synyń Arqalyq aýdanyna qaras­ty buryn iri keńshar bolǵan Qa­ıyńdy men Qyzyljuldyz eldi­ me­kenderiniń birinde qoı ósi­rý­ge, ekinshisinde sıyr fermasyn qurýǵa qarjy bólýdi su­ra­dyq. Árıne, qoldaý bolǵanda, Qaıyńdy qaıta eńse kóterip, aıaǵy­nan tik turyp keter edi. Az-aq jylda baıa­ǵydaı qoı men sıyrdyń basy kó­beıip, ha­lyq sany da ósip, aýyl­da ju­mys­syz­dyq joıylyp, sharýa­shylyq órkendep ketken bolar edi-aý.

Bul jobany sol kezdegi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Gúlshara Ábdiqalyqova men Parlamenttiń bir top depýtattary qyzý qoldady. Mınıstr Qostanaı oblysynyń sol kezdegi ákimi V.Kýlagınge arnaıy qa­ty­nas hat joldap, aldaǵy jyl­­dyń qanatqaqty jobasyna en­gizý­di, qajetti qarjynyń sme­ta­lyq kólemin anyqtap jiberý­di surady. Biraq, Kýlagın bolsa, «Qaıyńdy – qolaısyz jer» dep bul jobany qoldamady.

Endi «Nurly kósh» baǵdar­lama­syn daıyndaǵan sol kezdegi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri B.Saparbaevtyń «Túrkistan» gazetiniń 2008 jyl­dyń 20 qarasha kúngi sanynda jarııa­lanǵan suhbatynda: «Kóship kelýdiń eki túrin oılastyryp otyrmyz. Biri – shoǵyrlandyryp ornalastyrý, ekinshisi – qazirgi aýyldyq mekenderge baryp ornalasý» degen joldar bar. Biraq mınıstrdiń basqa jumysqa aýysyp ketýine baılanysty oralmandardy ornalastyrýdyń ekinshi jobasy oryndalmaı qaldy. Olaı bolsa, «Nurly kósh-2» jobasyn qaıta jańǵyrtyp, kósh baǵytyn áýelgi jospardaǵydaı qaladan dalaǵa, burynǵy keńsharlar men olardyń bólimsheleriniń qo­laıly qonystaryna buryp qo­nys­tandyrý kerek. Budan Qazaqstan halqynyń sanyn 20 mıl­lıonǵa jetkizý jónindegi Elbasymyzdyń tapsyrmasy da oryndalar edi. «Kóbeı, qazaq!» degen jalań uranmen qazaq kóbeımeıdi. Qazaqstanda buryn 30-40 mıllıon qoıy bolǵan ujymsharlar men keńsharlardyń qut­ty qonystarynyń kóbi qazir bos jatyr. Kósh baǵytyn aýyl­dar­ǵa burý arqyly solardy qaı­­ta jan men malǵa toltyrý mindet. Jaı mindet emes – qa­sıet­ti mindet! Taǵy bir mindet – res­pýb­lıka­myzda bolashaǵy joq dep jabyla bastaǵan 4719 aýyl­dy qalaı da japqyzbaı saqtap qalý! Qazaqstanda bolashaqsyz aýyl joq, báriniń de bolashaǵy bar. Aýyldardyń bolashaǵyn boldyra almaı otyrǵan oblystar men aýdandardyń biliksiz ákimderi.

Men usynǵan joba boıyn­sha Ult­tyq ekonomıka, Eńbek jáne ha­lyqty áleýmettik qor­ǵaý, Aq­parat jáne qoǵamdyq damý mınıstr­likteri jáne «Otan­das­tar qorynan» jaýapty adamdar meni­men kezdesip, máseleni tal­qy­lap, qanatqaqty joba jasaý kerek degen uıǵarymǵa kel­di. Odan keıin Ulttyq ekonomıka mınıstr­ligi barlyq oblys­tar­dyń ákim­dik­te­rine «Aýyl – Ana» jobasyn jiberip, ony qaraýdy, tıisti usynystar engizýdi tapsyrdy. Biraq sodan beri qansha aılar ótse de olardan eshqandaı jaýap joq. Másele, «Aýyl – Ana» jobasyn Qostanaı oblysynyń aýmaǵyndaǵy Torǵaı ózeniniń eń shuraıly jerinde ornalasqan Qaıyńdy, Qaratorǵaı jáne Sa­ry­torǵaı aýyldarynda júzege asy­ryp, «Úlgitirek» qaýymdyq sharýashylyqtaryn qurýda bolyp otyr. Alaıda Qostanaı oblysynyń ákimi túgili orynbasarlarymen sóılesýdiń ózi muń boldy. Kómekshileri men hatshylary birine biri siltep, sóılestirmeıdi, qospaıdy, neshe túrli syltaýlar aıtady. Bul Mem­leket basshysy Q.Toqaevtyń «Halyq únine qulaq asatyn Úki­met» qaǵıdasyna qaıshy keledi.

Jaqynda Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń О́ńirlerdi da­­mytý komıteti osy jobany jú­zege asyrýdyń sharalaryn tal­qylady. Turǵyn úıler men mal qoralaryn salýǵa qan­sha qarjy qajet, malshylar men sho­pan­dardy qaıdan kóshi­rip áke­le­miz, óz aýyldarynan malshylar shyǵa ma degen máse­le­ler­di aqyldastyq. Mem­leket tarapynan qarjy bólin­se, bul má­se­­leler sheshileri sóz­siz. Aýyl­darda jumyssyz jastar je­ter­lik. Týǵan aýyldaryn saq­tap qa­lý­ǵa olar da múddeli ekeni anyq.

Jobanyń ekonomıkalyq min­det­­terinen birneshe mysaldar keltirelik.

  • Qaýymdyq sharýashylyq jeke­shelendirý kezinde ydyrap ketken, sonyń saldarynan sharýalary kúızelgen, naryq qyspaǵyna ushyrap jumyssyz qalǵan aýyl turǵyndarynyń bas­ta­ryn qaıta qurap, birlesip eńbek etýdi, qaýymdasyp úıle­sim­di ómir súrýdi qamtamasyz etedi.
  • Aýyl sharýashylyǵyn, onyń mal, egin, kókónis, baý-baqsha, qus ósirý, qurylys salalaryn damytyp, órkendetedi, sol ónimderdi ótkizip tabys túsi­redi. Sonyń nátıjesinde kóp­te­gen jumys oryndary ashylady.
  • О́ndirilgen aýyl sharýa­shy­ly­ǵy ónimderin shıkizat kúıinde arzanǵa ótkize salmaı, olardy jer­gi­­likti jerde óńdeıtin un tartý, maı daıyndaý, shujyq jasaý shaǵyn kásiporyndaryn salady.
  • Qazaqtyń ulttyq taǵam­da­ryn: qymyz, aıran, tary, talqan, jent, qurt, irimshik, súzbe, sarymaı jasap óndirip, ony da qala bazarlaryna saýdaǵa shyǵa­ryp satyp, qaýymshar kassasyna aqsha túsiredi.
  • Aýyl sharýashylyǵy ónim­deri men qolóner buıymdaryn tıim­di satyp, tabys tabý úshin qalalarda: aýdan, oblys orta­lyq­­ta­rynda, tipti, astanada saýda oryndaryn, ıaǵnı dúken, shaıhana, qymyzhana, dámhanalar ashady.

Túıindeı kelgende, «Aýyl – Ana» men «Aýyl – el besigi» bir-birin tolyqtyryp, qatar júzege asatyn jobalar.

 

Juma-Nazar SOMJÚREK,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi

 

Sońǵy jańalyqtar

Qyzylorda oblysynda qylmys azaıdy

Aımaqtar • Búgin, 11:49

Qostanaı qalasy jartylaı jaryqsyz qaldy

Aımaqtar • Búgin, 11:06

Karantındegi Qaraǵandynyń «qyzyqtary»

Aımaqtar • Búgin, 11:05

Álemdegi ahýal qandaı?

Koronavırýs • Búgin, 10:57

Onlaın formatta otbasylyq baıqaý ótti

Aımaqtar • Búgin, 10:37

Qytaı: Ýhanda karantın aıaqtaldy

Álem • Búgin, 10:08

Daýyl «dertimizdi» anyqtap berdi

Aımaqtar • Búgin, 10:02

Qyzylorda: Taǵy 3 adam tirkeldi

Aımaqtar • Búgin, 09:57

MMA: UFC-di synǵa aldy

Sport • Búgin, 09:20

Elimizde vırýs juqtyrǵandar sany 700-den asty

Koronavırýs • Búgin, 08:48

Eń bastysy – úılesimdi jumys isteý

Saıasat • Búgin, 08:00

Judyryqtaı jumylaıyq

Rýhanııat • Búgin, 07:45

Qurylys salasy turalamaýǵa tıis

Úkimet • Búgin, 07:44

Kásipkerler tilegi eskerildi

Bıznes • Búgin, 07:40

«Moskvanyń» máselesi kóp

Aımaqtar • Búgin, 07:36

Uqsas jańalyqtar