Tarıh • 07 Aqpan, 2020

Áıteke bıdiń bet beınesi qandaı bolǵan?

174 retkórsetildi

Qazaq tarıhı shejiresiniń elimizge belgili mamany О́tegen Qoıshıevtiń «Áıteke bıdiń shyn beınesi qandaı?» degen maqalasy búgingi qazaq qaýymyn eleń etkizerine kúmán joq. Biz bul maqalany alǵash ret «Jalańtós bahadúr – tarıhı tulǵa» atty derekti jı­naqtan oqydyq. Bul kitaptyń baspadan shyǵýyna demeýshi bolǵan – dáriger, ǵalym Ǵanı Smahanuly eken. Ol bizge atalǵan kitaptyń bir danasyn syılady. Eń tamashasy, aqyn Sardarbek Qojaǵuldyń «Bahadúr Jalańtós» atty kitabynda basylǵan Áıteke bıdiń jańa sýretin qolymyzǵa ustatqany boldy.

О́.Qoıshıevtiń maqa­lasyn oqyp, avtormen tanyspaqqa umtyldyq. О́kinishke qaraı, О́tegen myrza 2019 jyly Qy­zyl­orda qalasynda ómir­den ozyp ketken eken.

Atalǵan maqalanyń dál osy nusqasyn avtor ártúrli basy­lymdarda úsh ret jarııa etken eken: al­ǵash ret «Dat» gazetiniń 1998 jylǵy 3 qyr­kúıe­gindegi 18-sanynda ba­sylǵan; ekinshi ret 2008 jyly «Musylman» jýr­­na­ly­nyń 2-sanynda ja­rııa­lanǵan; úshinshi ret 2018 jyly «Jalańtós baha­dúr» at­ty jınaqqa engizilgen. Soń­ǵy jarııa­lanymda avtor 20 jyl ishinde Áıteke bı­diń sý­retine eshbir jannyń nazar aýdarmaǵanyna ájep­teýir renish bildirgen eken. Mar­qum­nyń bul renishi oryndy-aq. О́ıt­keni Qoıshıev úshin óki­nish­tisi sol, Áıteke bıdiń jańa sýretin eshbir adam anyq­taý­ǵa umtylmaǵan, tek keıbir avtor­lar sý­rettiń astyna «bálen­she saldy» dep jazý­men shektelip, eshqandaı dá­lel­siz jarııalaýdy ádet­ke aınal­dyrǵandaı.

Avtor maqalasynda Áıteke bı­diń sýretin tiri kezinde al­ǵash ret 1698 jyly Ispanııa sýretshisi Hýan Harıs saldy dep jazady. Buǵan senýge bolady. Biraq sodan beri 300 jyldan artyq ýa­qyt ótti, sonda bul sýret (Ispanııada ma, álde Qazaqstanda ma) qalaı saq­talyp, qalaı biz­ge jetkeni týraly avtor naqty jazbaǵan. Bul ara­da  maqalanyń taǵy bir túsiniksiz jeri – ol sýretti salý merzi­min Ámir Temirdiń bıli­gi  ke­­zindegi halyqara­lyq ýa­qıǵamen baılanystyr­ǵany. Shyndyǵyna kelgende Ámir Temir XIV ǵasyr­dyń adamy, al sý­retti salǵan XVII ǵa­syr­­­dyń adamy.

Jalpy, Ispanııa ko­roli­niń XIV-XVII ǵa­syr­­lar arasyn­daǵy ar­hı­vindegi basqa da saq­talyp qalǵan sýretterdi Ortalyq Azııa men Qa­zaq­stan jerlerin­degi or­taǵasyrǵa baılanys­ty qazyp al­ǵan bas sú­ıekterden antro­po­lo­­gııalyq qalpyna kel­tirilgen bıýstermen ózara sa­lystyrylsa, bul biraz tarıhı tulǵalardyń beı­nesin anyqtaýǵa sep bolar edi.

Degenmen de Qoı­shıev­­tiń jarııa­laǵan Áı­­teke bıdiń sýre­tin es­ke­rýsiz qaldyrýǵa bol­maıdy. О́ıtkeni bul ara­daǵy eń basty faktor Áıteke bı­diń 1698 jy­ly salynǵan por­treti men onyń 2005  jyly О́zbek­stannyń Nurata zırat­hanasyndaǵy qabirden Qazaq­stan antropologtary qazyp alǵan bas súıegi arqyly qal­pyna keltirilgen bıýstiń ózara uqsastyǵyn eshkim joqqa shy­ǵara almaıdy. Basty másele atalǵan portret pen bıýsti óz­ara salys­tyrý. Bul arada myna bir jaıdy eskerý qa­jet. Sý­retshi adamnyń beı­nesin salǵanda jas pen jy­nys erekshelikterine, bet teri­sindegi kóptegen qan tamyr­larynyń adam jú­zine beretin áserine, ıaǵnı reńine qarap bel­gili bir obraz jasaıdy. Al bas súıek arqyly adam beı­nesin antropologııalyq qal­pyna keltirý ádisi basqa jolmen jasalady. Munda bet súıek be­­der­leri men teri qa­bat­­­tarynyń arasyndaǵy baı­­­lanystar óte qatty eskeriledi. Sondyqtan an­tro­pologııada bet álpe­tiniń kórinisi, ıaǵnı reńi, beıtarap kúıinde ǵana salynady. Bul álemdik deńgeıde qabyldanǵan ádisteme bolyp sanalady.

Endi joǵaryda aı­tyl­ǵan talap­tardy eskere otyryp eki birdeı sý­ret­ke, ıaǵnı kór­kem port­­ret pen antropo­lo­­gııa­­­lyq bıýstke, sa­lys­tyr­ma­ly anyq­ta­malar berip kóreıik (sýretterdi qarańyz). Ol úshin eki sýretti kólemdik ól­shem­­­derin birdeı masshtab tur­ǵysynan qarap, ekeýi­niń de bir baǵytqa qarap tur­ǵan kóri­nisterin salystyrý qajet. Bul ara­daǵy jalpy aıyr­ma­shylyqtyń biri – Áı­teke bıdiń sýretin salǵan kezdegi jasy men onyń qaıtys bolǵan mer­ziminiń arasyndaǵy ýaqyt kólemi. Bul jaǵy­nan alǵanda eki beınede biraz alshaqtyq baı­qalady. Eń negizgisi – eki sýret ózara uqsas já­ne antro­polo­gııalyq beı­ne­lerinde or­taqtyq bar: bulardyń negiz­gi morfologııalyq quryly­my búgingi qazaqtarǵa tán tu­ranoıdtyq ná­sildiń qazaqstan­dyq nus­qasyna jatady. Eki sýrette de bet bıiktigi men bet jal­­­­paqtyǵynda aıyr­ma­­shylyq joq. Muryn súıegi qyrynyń túzý­ligi de ózara uqsas. Jaq súıe­giniń kóterilýi eki sýret­te birdeı jáne bet súıek ja­zyq­tyǵy da, ıaǵnı gorızontal bu­ry­shy da, ózara ortaq deń­geıde. Jalpy eki sý­­rettiń arasyndaǵy al­­shaqtyqtan gó­ri, óz­ara jaqyndyqtary álde­qaıda basym kez­desedi. So­ny­men sý­retshi sal­ǵan portret pen bas sú­ıek arqyly an­tro­po­lo­gııalyq qalpyna kel­tiril­gen bıýst tek bir ǵana adamnyń bet beı­nesiniń kóri­nisi dep aıtýǵa tolyq múm­kindik bar, ıaǵnı ol Áıteke bıdiń naqty bet beınesi degenge senýge bolady. О́ıtkeni bul sıpat­tama ǵylymı turǵydan morfologııalyq salys­tyrma jolymen berilgen ólshemderge júginý ar­qyly aı­tyl­ǵan birden-­bir du­rys anyqtama bo­­lary anyq. Berilip otyr­­ǵan salystyrmaly eki sýrettiń ózara uq­sas­tyǵyna kezinde Qoı­shıev te ózindik pi­ki­rin jazǵan eken: «Plas­tı­kalyq kóshirme me­niń qo­lymdaǵy Is­pan sý­ret­shisi Hýan Harıs salǵan Áıteke baba­myz­dyń kóshirmesine aı­na qatesiz uqsaıdy».

Bul eki sýrette de, ıaǵnı por­trette  jáne  bıýs­­te  Áıteke bı­diń shyn­ beınesi salynǵany kú­­mán týdyrmaıdy.

Qoryta kelgende, Áı­teke bıdiń beınesi re­tinde tek osy por­tret­tiń usynylǵanyn jón dep sanaımyz. Aldaǵy ýaqyt­ta Áıteke bıge ar­nap antro­pologııalyq mo­­nografııa jazýǵa talpynys jasap otyr­myz

 

Orazaq Smaǵulov,

UǴA akad­emıgi,

Aınagúl Smaǵulova,

aǵa ǵylymı qyzmetker, antropolog

SÝRETTERDE: Áı­te­ke bıdiń 1698 jyly Ispanııa sýretshisi Hýan Harıs salǵan portreti; Áıteke bıdiń 2005 jyly О́zbekstan­nyń Nurata zıratha­nasyndaǵy qazaq qabi­rinen Qazaqstan antropologtary qazyp alǵan bas súıek beınesinen qalpyna keltirilgen bıýst.

 

Sońǵy jańalyqtar

Ystyq tamaq taratty

Qazaqstan • Keshe

Betperde kıgen kóktem

Tanym • Keshe

Uqsas jańalyqtar