– Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıviniń 2019-2021 jyldarǵa arnalǵan damý tujyrymdamasy negizinde muraǵat qoryn jańǵyrtý isi jalǵasyn tabýda. Tarıhı qujattar men muraǵat jádigerlerinen óńirdiń tarıhy men mádenıetine qatysty eleń etkizerlik qandaı tyń derekterdi keziktirýge bolady?
– Zertteý jumysy barysynda Aqmola oblysynyń tarıhyna qatysty Aqmola oblysynda ornalasqan erler jáne áıelder ınternaty, Aqmola jer bóliminiń uıymdary týraly, Aqmola oblysyndaǵy bolystyq jáne stanısalyq basqarmalar, Aqmola ýeziniń aýyldary, bolystary, Aqmola ýeziniń mektebi, Aqmola gýbernııasy aýmaǵyndaǵy tuzdy kólder, sondaı-aq Aqmola ýeziniń shemalyq kartalary jáne t.b. qundy qujattar tabyldy. Búginde arhıv qorynyń tizimi jasalyp, jeke tekti qujattarmen tolyqtyrý jumystary ári qaraı jalǵasyn tabýda. Maıdangerlerdiń, memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń, zııaly qaýym ókilderiniń, sondaı-aq elordanyń damýyna atsalysqan belgili tulǵalardyń qundy qujattary jınaqtalýda.
Jaqynda Aqmola oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıine ýaqytsha paıdalanýǵa berilgen jádigerlerdi qaıtadan óz qorymyzǵa qabyldap aldyq. 8377 ataýmen kórsetilgen jazba derek qory Aqmola oblysyndaǵy saıası uıymdar, sondaı-aq kásiporyndar men mekemeler tarıhynan mol maǵlumat beredi. Keńes dáýirindegi plakattar men afıshalar óńirdiń tabıǵaty men tyń ıgerý kezeńindegi dáýir aıshyǵyn sıpattaıdy. Alaıda eskirip, sarǵaıǵan, kesilip, shetteri mújilgen, daq túsken qujattardy osy kúıinde qaldyra salýǵa áste bolmaıdy, kóbi qaıta qalpyna keltirýdi qajet etedi. Fotosýretterdiń birazy kóshirme nusqalar, sondyqtan ósimdikter men tabıǵattyń aq-qara tústi fotolary mýzeı qoryn jabdyqtaýdyń qazirgi talabyna tolyq jaýap bere almaıdy. Degenmen tarıhı qujattar ǵylymı-kómekshi qural retinde ólke men qala tarıhyna qatysty, genealogııalyq zertteý jumystaryn júrgizgende mańyzdy sanalatyny daýsyz. Sondyqtan mundaǵy ár qujat pen materıaldyq qundylyq memlekettik saqtaýǵa, arhıv qoryna engizilýi tıis dep esepteımiz. Saraptama júrgizý barysynda kilem-kıiz buıymdarynyń eskirgeni, gerbarııler men mýlıajdardyń kirlengeni, saz balshyqtan jasalǵan oıynshyqtardyń, keıbir plastınkalardyń, arheologııa qoryndaǵy kolleksııalardyń negizgi bóligi sanalatyn qysh qumyralardyń synyp, úgitilgeni eskerilip, qaıta baǵalandy. Memleket tarapynan qoldaý kórsetilip, arhıv qoımalary men oqý zaldary úshin arnaıy qosymsha úı-jaılar bólindi. Bul bizdiń keleshekte muraǵat-mýzeı-kitaphana birligi negizinde josparlaǵan ıdeıalarymyzdy muqııat júzege asyrýymyzǵa múmkindik beretini sózsiz.
О́ńir tarıhyn zertteýmen aınalysatyn ǵalym-arheologtar Nura-Esil ózenderiniń aralyǵynda adamdar kóp jyldar buryn turaqty ómir súrgen dep boljam jasaýda. Odan beride VII-VIII ǵǵ. qala irgesinen tabylǵan Bozoq qalashyǵy qypshaq bıleýshisiniń ordasy, dinı-ǵıbadat orny jáne jolaýshylar men kerýender úshin geografııalyq baǵdar bolǵan. Aqmola Táýke hannyń jaz jaılaýy bolǵan, Kenesary babamyz qazaq eliniń azattyǵy úshin kúresken shejireli óńir sanalady. Jibek jolynyń boıyndaǵy Aqmolada 1830 jyly saıası yqpalyn kúsheıtip, saýda-sattyqty, ónerkásipti damytý maqsatynda Reseı ımperııasy áskerı bekinisin saldyrǵan. Tarıhı qujattar Aqmola keıin Orta Azııadan Reseıdiń eýropalyq jáne azııalyq bóligine jáne odan keri qaraı júretin kerýenderdiń jınalatyn jerine jáne iri saýda ortalyǵyna aınalǵany týraly derekterdi alǵa tartady. Al 1869 jyldan Aqmola oblysy qurylǵany málim. Kezinde Alash ardaqtysy Álıhan Bókeıhan: «Qazaqty avtonomııa qylsaq, Qaraótkel – Alashtyń ortasy, sonda ýnıversıtet salyp, qazaqtyń ul-qyzyn oqytsaq, «Qozy Kórpesh – Baıandy» shyǵarǵan, Shoqan, Abaı, Ahmetti, Mirjaqypty tapqan qazaqtyń kim ekenin Eýropa sonda biler edi-aý» degen eken.
1920-1928 jyldary qala Aqmola gýbernııasynyń ortalyǵy, 1939 jyldan Aqmola oblysynyń ortalyǵy, 1950 jyldary Tyń ólkesiniń ortalyǵy bolǵanyna dálel-dáıek izdegen jan úshin munda qujat qory aıtarlyqtaı ekenin eske salamyz.
Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıviniń tarıhy Qazaqstan astanasynyń tarıhymen sabaqtas. Táýelsiz memlekettiń jańa astanasynyń tarıhı rólin eskere otyryp, Aqmola qalasy ákiminiń sheshimimen 1995 jyly 23 qarashada qalalyq memlekettik arhıv ashylǵan bolatyn. Astananyń resmı tusaýkeseri, «Beıbitshilik qalasy» atanýy, Aqmola Arnaıy ekonomıkalyq aımaqtyń qurylýy, joǵary jáne ortalyq memlekettik mekemelerdiń kóshirilýi, qala qurylysy, elimizdiń sheteldermen yntymaqtastyq ornatýy, resmı kezdesýler, elordada ótip jatqan bilim men ǵylym, mádenıet pen óner, sport pen týrızm salasyndaǵy túrli is-shara týraly, ıaǵnı astanadaǵy mańyzdy oqıǵalar týraly qujattardy qattap otyrý, qalanyń ótkeni men búginin qala turǵyndary men elorda qonaqtaryna tanystyrý, kórsetý, el murasyn erteńge jetkizý memlekettik qalalyq arhıvtiń basty mindeti sanalady.
Arhıv qorynan elordany qarjylandyrý, turǵyn úıler men oqý oryndaryn salý, mamandar daıarlaý sııaqty mańyzdy máselelerge deıin Elbasy nazarynda bolǵanyn aıǵaqtaıtyn derekter molynan tabylady. Adamzat tarıhynda arhıv-mýzeı-kitaphanalar qashanda tarıhı jadyny saqtaýshy rólin atqarǵany málim, ıaǵnı qujat-zat-kitap – bir-birinen bólinbes tutas álem. Osy rette arhıvte qala tarıhyna qatysty, osy óńirde týǵan, ne qyzmet etken tarıhı tulǵalar týraly oqýshylarǵa, stýdentterge udaıy dárister ótkizilip turady. «Elorda jylnamasyna óz atyńdy engiz» aksııasy aıasynda jeke tulǵalardan elordanyń tarıhyna qatysty birqatar qujat, zat, kitap tabyldy. Mysaly, oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynyń qyzmetkeri Saqan Sádýaqasova qala tarıhyna qatysty qujattar ótkizse, kolleksıoner Valerıı Semenov Aqmola qalasynda farfor zaýyty óndirgen buıymdaryn, qala turǵyndary paıdalanǵan keńestik dáýirdegi qundy kolleksııasyn tapsyrdy.
Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrliginiń Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qaza tapqan, habarsyz ketken keńes áskerleri týraly ázirlegen málimeti bar «Memorıal» jıyntyq elektrondy bazasy, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti arhıviniń saıtynda «Tutkyn.kz», «Asharshylyq.kz», «Keńestik Qazaqstannyń nomenklatýralyq kadrlary. 1919-1991 jj.» málimetter bazasy, Qazaqstan Ishki ister mınıstrliginiń Keńes ókimeti kezinde kontrrevolıýsııalyq memlekettik qylmystary úshin qýǵyn-súrginge ushyraǵan, sottalǵan, keıin sot organdarymen aqtalǵandar týraly «Memorıal. Qýǵyn-súrgin qurbandary» málimetter bazasy geneologtarǵa kómekshi qural retinde paıdalanylady. Memlekettik muraǵattyń jeke tulǵalar qujattary qorynyń negizinde 2015 jyly jaryq kórgen jınaq bar. Munda Stalıngrad shaıqasyna qatysqan er-júrek jerlesterimiz týraly qysqasha málimetter keltirilgen. Jeńistiń 75 jyldyǵy qarsańynda maıdangerler ómirine qatysty mundaǵy kez kelgen tarıhı derek bolashaq úshin qundy qujat sanalatyny anyq.
Jazyp alǵan
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretterde: Kókshetaý tarıhı-ólketaný mýzeıinen oralǵan oljalar
