Temirtaýdyń tynysy tarylyp tur

Ekologııa – ekinshi orynda

Qalada jobamen alǵanda jylyna 283 831 tonna zııandy qaldyqtar aýaǵa taralsa, sonyń 80 paıyzǵa jýyǵy sheteldikter basqaryp otyrǵan osy metallýrgııalyq kombınattyń enshisine tıesili eken. Sonda, ekolog mamandar keltirgen derekterge sener bolsaq, bir jyl ishinde Temirtaýdyń árbir turǵynynyń tóbesine 1,7 tonna  zııandy shyǵaryndylar «tógiletin» kórinedi.

Qazir jurt alpaýyt kásiporyn basshylarynyń sózine senbeıtin boldy. Nege deseńiz, «ArselorMıttal Temirtaý» tarapynan ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý baǵytynda júrgizip jatqan jumystardyń jemisin qala turǵyndary kóre almaı otyr. Buǵan aıǵaq retinde Temirtaýda, basqasyn esepke almaǵannyń ózinde, búgin jaýǵan qardyń erteńinde qap-qara bolyp jatatynyn aıtsa da jetkilikti.

Negizi, bul búgin ǵana beti ashylyp otyrǵan problema emes. Keńes zamanynda da mańdaıynyń sory bes eli Temirtaý  tútinge tunshyǵyp jatatyn. Ol kezde de ýly qaldyqtardyń tozańy appaq qardy zamatynda qara kúıege boıaý­shy edi. Al metallýrgter qalasyndaǵy turǵyndardyń oblys boıynsha salystyryp qaraǵanda, onkologııalyq aýrýhanaǵa jıi júginetinderdiń aldyn bermeı kele jatqany da baıaǵydan belgili jaıt.

Qaraǵandylyq táýelsiz ekolog Dmıtrıı Kalmykov jaǵdaıdy túzeý úshin qoǵamdyq baqylaý qajettigin aıtady. Iаǵnı, aǵymdaǵy zııandy shyǵaryndylarǵa onlaın-monıtorıng júrgizip, sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵy men kombınat murjalaryna habarshy qurylǵylaryn qoıý kerek deıdi.

 – Máselen, – deıdi ol, – jel joqta kásiporyn jumys qýatyn báseńdetýi tıis. О́kinishke qaraı, elimizde osyndaı arnaıy rejimge eshkim kóńil bólip jatqan joq.

Ekolog Kalmykov keltirgen derekke sener bolsaq, álemde ArcelorMittal kompanııasyna qarasty zaýyttar bir jylda 55 myń tonna zııandy qaldyqtardy  aýaǵa shyǵarady eken. Al osynyń 26 myń tonnaǵa deıingi mólsheri Temirtaýǵa tıesili kórinedi. Qalanyń basyna tóngen qaterdiń qandaılyǵyn osydan-aq seze berýge bolady.

Táýelsiz ekologtar, qoǵam belsendile­ri men qala turǵyndary aýa bylǵaýshy kom­panııalar tólegen ekologııalyq tólem­der men aıyppuldar oblystyń bıýd­jetine emes, tikeleı Temirtaýdyń eko­logııalyq problemalaryn sheshýge jum­salýy tıis dep sanaıdy.

Temirtaýdy tek qana metallýrgııalyq kombınat tútinge tunshyqtyryp jatyr desek, munymyz qate bolar edi. Ekologııalyq ahýaldyń nasharlaýyna otyn retinde Ekibastuzdyń kúli kóp kómirin jaǵatyn jergilikti GRES stansasy da súbeli úles qosady.  Qala­daǵy óndiristik kásiporyndar men tur­ǵyndardyń biraz bóligin jylýmen qam­tamasyz etetin bul kásiporynnan Temir­taý elektr-metallýrgııalyq kombınaty da qalyspaıdy. Osy óndiris oshaqtarynyń barlyǵy da qalaǵa tym jaqyn ornalasqan. Al eń soraqysy sol, bul kásiporyndar aldymen paıdany ǵana oılap, ekologııa máselesin ekinshi orynǵa ysyryp qoıǵan.

 Ákimniń ashýyn keltirdi

Jýyrda ǵana ótken qala ákiminiń esep berý jıynynda Temirtaýdyń tur­ǵyn­dary sharaǵa arnaıy kelip qatysqan oblys ákimi Jeńis Qasymbektiń  aldyn­da ekologııalyq ahýaldyń asqynyp ket­kenin ashyna aıtyp, dabyl qaqty.  О́ńir basshysy qalyptasqan jaǵdaımen tanys ekenin aıta kelip, bul máseleni sheshý jo­lynda tabandylyq tanytatynyn má­limdegen.

– Menińshe, Temirtaý ekologııasyna baılanysty máselelerdiń basym bóligin biz «ArselorMıttal Temirtaý» josparynda kózdelgendeı 2024 jylǵa deıin sozbaı, erterek sheshe alamyz dep oılaımyn. Búgin esep berý kezdesýiniń aldynda, men qalany arnaıy aralap shyqtym, lastanǵan qardy óz kózimmen kórdim. Men de sizder sııaqty buǵan ashýlymyn, – degen ol.

Iá, ras, «ArselorMıttal Temirtaý» kompanııasynyń 2024-2025 jyldarǵa deıingi ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý boıynsha jospary bar. Bul baǵytta kásiporyn qol qýsyryp qarap otyr dep aıtýǵa taǵy bolmas. Qarajat bólip, qondyrǵylaryn jańartyp jatqandaı tirligi bar, jyl saıyn teńgege shaqqanda mıllıondap aıyppul da tólep júr. Biraq alyp kombınattyń murjalary jeti basty aıdahar sııaqty, bir basyn qaǵyp tastasa da, qalǵanynan keler qaýip-qater  tipti de báseńdemeıdi.

Byltyr Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi men «ArselorMıttal Temirtaý» kompanııasy qala ekologııasyn saýyqtyrý baǵytynda memorandýmǵa qol qoıǵan edi. Kelisim boıynsha, alpaýyt kásiporyn 2024 jylǵa deıin metallýrgter shaharynda 500 myń tal egip, aýaǵa shyǵarylatyn zııandy qaldyqtardyń kólemin 30%-ǵa azaıtýy tıis bolatyn. Álbette, jasyl jelektiń aýany tazartatyny ras. Biraq alyp murjalardan kúni-túni býdaqtap jatqan ýly tútindi aýyzdyqtaýdyń qa­zir­gi zamanǵa saı tehnologııalyq tási­li men tetigin tappaıynsha jáne ony ón­diriste jappaı qoldanbaıynsha, eko­­lo­gııalyq tajaldyń ýyty aǵashty mıl­lıon­dap ekse de qaıtpaıtyny beseneden bel­gili jaıt.

Mysaly, «Qazaqmys» korporasııasy» kompanııasy Jezqazǵan men Temirtaý qalasynda kúkirt-qyshqyl sehyn salyp, ol qazir jumys istep jatqanynda, 2020-2021 jyldary aýaǵa jaıylatyn zııandy qaldyqtar kólemin 60 myń tonnaǵa deıin tómendetýge bolýshy edi. Mine, máseleni sheshkende birden múıizinen alyp, osylaısha sheshken áldeqaıda durys-aý.

Qalaı degenmen de, bir shyndyqtyń beti ashyq: óńir basshysy qanshalyqty tabandylyq tanytqanymen, kúr­deli máseleniń shıelenisken túıini respý­b­lıkalyq deńgeıde sheshimin tappasa, «Baıaǵy jartas – bir jartas» kúıinde qala beretin túri bar.

Ýkraındyqtar ýysynan shyǵarmaıdy

Osy jerde myna bir aqparatty aınalyp óte almadyq. Ýkraınanyń Krıvoı Rog qalasyndaǵy ArcelorMittal kompanııasynyń dál Temirtaýdaǵydaı kásip­ornynda keń aýqymda jańǵyrtý jumystary qolǵa alyna bastapty. Al­paýyt kompanııa aldaǵy bes jyldyń ishin­de bul baǵyttaǵy jobalarǵa 1,8 mlrd dollar jumsamaq. Mamandardyń ese­binshe, munyń ózi aýaǵa jaıylǵan zııandy shyǵaryndylardyń mólsherin 50-55%-ǵa kemitedi eken.

Osynyń bári Ýkraına bas­shy­lyǵynyń «ArselorMıttal Krıvoı Rog» kompanııasyna arnaıy baryp, ká­siporyn basshylarynan jaǵdaıdy ońaltýdy qatań túrde talap etkeniniń arqasynda múmkin bolǵanyn aıtpasqa taǵy bolmaıdy.

Jalpy, Temirtaýdaǵy jaǵdaı oblys­taǵy Jezqazǵan, Balqash jáne Sátbaev sııaqty óndiristi qalalardyń da basynda bar. Ekologtardyń málimetine sensek, bul qalalardaǵy aýaǵa jaıylǵan zııan­dy qaldyqtardyń 80 paıyzdan astamy «ArselorMıttal Temirtaý» jáne «Qazaqmys» korporasııasy» kompanııalaryna tıesili eken.

Áıteýir, kóńilge demeý, dátke qýat beretin bir jaǵymdy jańalyq – qazir­gi tańda Energetıka mınıstrligi, Qara­ǵandy oblysynyń atqarýshy bıligi jáne  «ArselorMıttal Temirtaý» kom­­­panııasynyń  ákimshiligi kombınatty tabıǵı gazǵa kóshirý múmkindigin qa­rastyryp jatqan kórinedi. Bul árıne, tútinge tunshyqqan Temirtaýdyń eko­logııalyq problemasyn túbegeıli sheshýge múmkindik berer edi.

Áıtse de, Temirtaýdyń ýly gaz ju­­typ, kúıelesh qar keship júrgen tur­ǵyndarynyń shydamy óziniń sharyq­taý she­gine jetken syńaıly. Bul masshtabty máse­leni keshendi túrde sheshýge joǵary jaq múddelilik tanytpasa, ty­nysy ábden tarylǵan Temirtaýdyń hali kúnnen-kúnge múshkil tarta bereri aıdan anyq.

P.S. Elbasy Qaraǵandyǵa kelgen keıingi saparlarynyń birinde «ArselorMıttal Temirtaý» kompanııasynyń sol kezdegi basshylyǵyn ekologııalyq jáne áleýmettik máselelerge jete kóńil bólmegeni úshin qatty synǵa alǵan bolatyn. Sonymen qatar Tuńǵysh Prezıdent kemshilikterdi joıý baǵytynda birqatar naqty tapsyrma berip, jaǵdaıdy tikeleı óziniń baqylaýyna alatynyn da málimdegen edi. Osynyń ózi-aq bizdiń qazirgi bıliktiń qolyna kart-blansh berip otyrǵan joq pa?! Iаǵnı, Temirtaý turǵyndarynyń ǵana emes, tutastaı óńir halqynyń basyna tóngen ekologııalyq apatpen kúreste oblys basshysy Jeńis Qasymbekti jalǵyz qaldyrmaı, Úkimet te bul maıdanǵa bilek sybana kirisse deısiń.

Qaraǵandy oblysy