Abaı • 12 Aqpan, 2020

Abaıdyń ǵylymı oılary

185 retkórsetildi

Uly aǵartýshy, kemel oıshyl, jazba ádebıetin qalyptastyrýshy, álemdik órkenıetke erekshe qubylys bolyp enip, qazaq poezııasynyń qasıeti men qudiretin kórsetken uly aqyn Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyq mereı­toıyn ulyqtaý bastalyp ta ketti.

El Prezıdenti Q.K.Toqaevtyń maqa­lasynan bastaý alǵan Abaı babamyzǵa arnalǵan torqaly toı qalyptasqan dás­túrde emes, óziniń mazmundyq, qury­lymdyq, ónegelik jaǵynan alǵanda erekshe mánge ıe bolyp otyr.

«Toı toılaý úshin emes, oı oılaý úshin» ótkenimiz ben búginimizdi dana Abaı ilimimen salystyra otyryp, as­qara­ly mindetterdi aıqyndap, jetken jetis­­tikterimizdi saralap, órkenıetti el­der qataryna jetý jolyndaǵy ıgi isteri­mizdi saralaý turǵysynda ótkeli otyrǵan mere­kelik sharalar aýqymy kimdi bolsa da beı-jaı qaldyra almaıdy.

Prezıdent maqalasy Abaı murasyn túsinýge jol ashady. Búgingi damý, rýhanı, sanaly, sapalyq óris Abaı oıymen ush­tasyp tur. Osy danalyq oı ulty­myz­dy jańyldyrmaı, ómir synynan múdirmeı ótkizip kele jatyr.

Egemendigin jarııalaǵan kúnnen bas­tap Elbasy, Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­zıdenti N.Á.Nazarbaev Abaı Qunan­baıuly muralaryna memlekettik saıasat turǵysynan qaraýǵa jańa baǵyt jasap berdi. Buǵan uly Abaıdyń 150 jyl­dyq torqaly toıyn álemdik deńgeıde, IýNESKO sheńberinde ótkizgenin aıtsaq ta jetkilikti. Sol baǵyt-baǵdardy el Prezıdenti Q.K.Toqaev jalǵastyryp áketti.

Ǵalym retinde Prezıdent Q.K.To­qaevtyń Abaı ulylyǵyn, kemeń­ger­ligin, danalyǵyn, kemeldiligin taný úshin danagóı babamyzdyń murasyna ǵyly­mı turǵyda qaraý kerektigi jónindegi syndarly oıyn erekshe qabyl aldym. Abaı babamyzdyń ǵylym-bilimge degen kózqarasyn taný úshin Abaıdyń ǵylymı oılaryn qaıta júrek eleginen ótkizdim.

Prezıdent Q.K.Toqaev: «Qazir álem kún saıyn emes, saǵat saıyn ózgerýde. Barlyq salada jańa mindetter men tyń talaptar qoıylýda. Ǵylymdaǵy jańalyqtar adamdy alǵa jeteleıdi. Aqyl-oımen ǵana ozatyn kezeń keldi. Zaman kóshine ilesip, ilgeri jyljý úshin biz sananyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýimiz kerek. Bul qadam órkenıettiń ozyq tustaryn ulttyq múddemen úılestire bilýdi talap etedi» dep jazady.

Iá, osy joldardy oqyǵan soń Abaı murattaryn túsinesiz. Hakim Abaı ult bolý úshin eń áýeli ǵylym damýy kerek dep biledi. Sondyqtan da jańa, jas urpaq ǵylymynyń qajettigin búgin­gi kúnniń damý prosesterinen ǵana emes, uly oıshyl babamyzdyń ǵyly­m­nyń qadiri men qasıeti týraly tujy­rymdarynan tabady.

Abaı baba ǵylymnyń mindetterin jikteıdi, saralaıdy, atap kórsetedi:

– Áýeli bilmek kerek;

– Ǵylymdy úırengende, aqıqat maqsatpen bilmek úshin úırený kerek;

– Árbir haqıqatqa tyrysyp yjdaha­tyńmen kóziń jetse, sony tut, ólseń aırylma!

– Bilim-ǵylymdy kóbeıtýge eki qarý bar adamnyń ishinde: biri – mulahaza qylý (oılasý, pikir almasý), ekinshisi – berik muhafaza qylý (saqtaý, qorǵaý). Bul eki qýatty zoraıtý jahatynda bolý kerek. ... Bular zoraımaı, ǵylym zoraımaıdy.

– ... ýaıymsyz salǵyrttyq degen bir nárse bar, zınhar (abaılaý – B.J.) janym, soǵan bek saq bol, ásirese, áýeli – qudanyń, ekinshi – halyqtyń, úshinshi – dáýlettiń, tórtinshi – ǵıbrattyń, besinshi – aqyldyń, ardyń – báriniń dushpany. Ol bar jerde bular bolmaıdy.

– Ǵylymdy, aqyldy saqtaıtuǵyn minez degen saýyty bolady.

Iá, Abaı hakimniń Otyz ekinshi qara sózinde jazylǵan ǵylymı ǵıbraty eshqashan eskirmeıdi, tozbaıdy. Ǵylymǵa barǵan adamnyń ar kodeksi dese de bolady. О́ıtkeni osy oılarǵa tereńdep qarasań ǵylymı adam úshin, ol – aqıqat joly, bilimge umtylý, bilgenińdi qajet­ke jaratý joly. Salǵyrttyq qudaı jolynan, halyq jolynan, ar jolynan taıdyrady.

Bul danalyq sóz búgingi kúnde de óz ózektiligin joıǵan joq. Zamanmen birge jasaı beretin ilim ekenin kórsetedi.

Adamdyq, adaldyq, qııanatqa jol bermeý, nadandyqtan arylý – ımandylyq kilti. Ǵylym sol úshin kerek. «Áýeli adamnyń adamdyǵy aqyl, ǵylym degen nárselermen kórinedi». Mine, Abaı aıtqan ólshem osy. Sol talap, sol ǵıbrat qazir de qajet.

Abaı ǵylymdy adam qasıetiniń eń bıigine kóteredi. «Ǵylym – Allanyń bir sıpaty, ol – haqıqat, oǵan ǵashyqtyq ózi de haqlyq, hám adamdyq dúr» deıdi aqyn Otyz segizinshi qara sózinde.

Ǵylym adamdy tanytady, adam ǵy­lym­dy damytady. Osylar óz bıigine jetip, úndestik tapsa, qoǵam damıdy, oı-óris keńeıedi. Mine, osydan Abaı ǵylymnyń úzdiksiz damý prosesinde bolatynyn, onyń dıalektıkasynyń birlese damıtynyn kórsetedi. Sondyqtan da Abaıdy taný – qoǵamdy taný, bolashaqty baǵdarlaý. Ol – ómir zańy, adamzattyń órkenıet joly. «Ǵylym-qudiret» dep baǵalaıdy uly Abaı.

Ǵylymnyń damýy adamzatty jeti qat aspanǵa shyǵardy, medısına damydy, alysty jaqyndatty. Elbasy N.Á.Nazarbaev jazǵandaı «Zamanalar aýysyp, dúnıe dıdary ózgerse de, hal­qy­myzdyń Abaıǵa kóńili aınymaıdy».

Abaı babamyz «mashına, fabrık adam balasynyń raqaty, paıdasy úshin jasalsa» dep ǵylymnyń kúndelikti ornyn bıik qoıady. Al tereńirek úńilsek, qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi – ǵylymda. Ǵalymnyń qoǵamdaǵy, ómirdegi ornyna Abaı hakim joǵary baǵa beredi. Myna sózderge nazar aýdaryp kórelikshi. Bul Abaıdyń ataqty Otyz segizinshi sózi. «Árbir ǵalym – hakim emes, árbir hakim – ǵalym». Abaı qoǵamdyq bolmystyń kiltin dál tabady. Ǵalym – ǵylymnyń adamy, ol óz oı tolǵamyn jańalyqqa, izde­niske jumsaýy kerek. Al hakim uıym­dastyrýshy, ol ǵylymdy damytatyn joldy tabady. Búgingi tilmen aıtsaq qarjylandyrý jáne tıimdiligin arttyrý máselesin sheshýi kerek.

Abaı ǵylymnyń tazalyǵy úshin kúresedi. Sol feodaldyq-patrıarhaldyq qoǵamda ómir súrse de, ol óz ultynyń bolashaǵyna senedi. Ǵylym mal tabý quraly emes, mal ǵylymdy damytý úshin qajet. Budan taǵy da ómir dıalektıkasyn kóremiz. Ǵylym jolymen, ıman jolymen júrgen adamdar ǵana, «tolyq musylman, tolyq adam» bola alady. Budan Abaı iliminiń ishki birligi men rýhanı-mádenı kúsh-qýatyn kóremiz. Aqyn ǵylym, bilim, tazalyq, ımandylyq, shynshyldyq, aqıqatshyl adamdar ǵana «tolyq adam» bolsa, qoǵamnyń, zamannyń qozǵaýshy kúshi bolatynyn aıtady.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev: «Biz ulttyq sanany jańǵyrtamyz jáne básekege qabiletti ult qalyptastyra­myz desek, Abaıdyń shyǵarmalaryn mu­qııat oqýymyz kerek. Onyń qoǵam­daǵy túr­li úderisterge qatysty kózqara­sy búgingi Qazaqstan úshin asa paıdaly. О́z zamanynyń ǵana emes, qazirgi qoǵam­nyń da beınesin tanytqan Abaı – eldik murattyń aınymas temir­qazyǵy», dep aqynnyń tarıhtaǵy, ult rýhanııa­tyn­daǵy ornyna joǵary baǵa beredi.

Abaı toıy – halyq toıy. Halyq toıy – Abaı toıy. Abaı týǵan Semeı óńiri tarıhı-rýhanı ortalyq bolyp qalyptaspaq. Jıdebaı abattandyrylyp, Qunanbaı О́skenbaıulynyń qorymy jańartylady. Bul qasıetti meken ult táý etetin, ishki jáne syrtqy týrızm joly túıisetin qut meken bolmaq. Budan da basqa keshendi sharalar qolǵa alynbaq.

Qazaqstan sahnalarynda Abaı týraly pesalar qoıylyp, Abaı ánderi asqaqtata shyrqalady.

«Abaı» teleserıaly túsirilip, ha­lyq­aralyq, respýblıkalyq deńgeıdegi saıystar ótpek. Munyń bári, Abaı murasyn nasıhattaı otyryp, ulttyń rýhanı ósýin kórsetetin bolady. Abaı poe­zııasy álemniń san tiline aýdarylady. Mine, munyń bári jańa zaman rýhymen júzege asyrylyp, ul-qyzdarymyzdy otansúıgishtikke tárbıeleıdi.

Uly Abaı babamyz armandaǵan ǵylym egemen el, táýelsiz memleket bol­ǵan tusta túbegeıli ornyqty. «Ǵylym týraly» zań qabyldanyp, ǵylymı oı-júıe jańa serpin aldy. Birinshi­den, ǵalymdardyń shyǵarmashylyq izdenisteri kúrt ósti, ǵylymı jobalar men baǵdarlamalardy qarjylandyrý máselesi ońtaıly sheshilip jatyr. Ekinshiden, ǵalymdardyń ákimshilik, bıýrokrattyq qurylymdarǵa táýeldiligi joıyldy. Bul ǵylymdy damytýdaǵy jańa baǵyt boldy. Atalǵan ǵylymı júıeni reformalaý tikeleı Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń qoldaýymen jáne basshylyǵymen júzege asyryldy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti Q.K.Toqaev Qazaqstan halqy­na Jol­­­daýynda «Ǵylym salasyndaǵy ahýal erekshe nazar aýdarýdy talap etedi. Biz ǵy­lymsyz elimizdiń damýyn qamtamasyz ete almaımyz», dedi. Endi Abaı týraly ma­qa­lasynda Uly Abaıdyń «Paıda oılama, ar oıla, talap qyl artyq bilýge» degen ónegeli ósıetin osy turǵy­dan uǵy­nýy­myz qajet» dep ǵylym aldyn­daǵy jaýapkershilik pen maqsatty Abaı ilimi­nen taratyp, jańa mindetter qoıyp otyr.

Ǵylymy damyǵan el bolýdy arman­daǵan hakim Abaı murattary oıdaǵy­daı júzege asýda. Qazir Qazaq­standa ǵylym men ınnovasııany, ǵylym men óndiristi jaqyndatý, ony kommersııalandyrý turǵysynda damytý da qolǵa alyndy. Bul – Abaı iliminiń ýaqyt synynan ótip, memlekettik saıasattyń tiregine aınalyp otyrǵanynyń belgisi.

Prezıdent Q. K.Toqaevtyń maqalasy praktıkalyq mánimen qundy. Sondyqtan da Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti maqalada aıtylǵan tujyrymdar, mindet­ter men maqsattardy úılestire otyryp memlekettik baǵdarlama qursa durys bolar edi. Maqala Qazaqstan qoǵamynyń bolashaq jolyn kórsetken ıdeıasymen erekshelenedi.

Prezıdent maqalada aıtqan kópte­gen tujyrym gýmanıtarlyq, fýndamen­taldy ǵylymnyń taıaý jyldar­daǵy mem­­lekettiń baǵdarlamalary men ǵyly­mı jobalaryna arqaý bolatyny sózsiz. Son­da memlekettik organ­dar, ǵyly­mı-má­denı, qoǵamtaný ınstı­týt­­tary Pre­zıdent, Elbasy aıtqan oı-tu­jy­rym­dar­dy Abaı ilimimen birlestikte qaras­tyra alady. Osylaı biz Abaı murasyn tanı otyryp, óz-ózimizdi tanımyz.

Abaıdyń ǵylymı oılary eskirmeıdi, jasaı beredi.

 

Baqytjan JUMAǴULOV,

senator, UǴA akademıgi, Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyq mereıtoıyn daıyndaý jáne ótkizý jónindegi memlekettik komıssııa múshesi

Sońǵy jańalyqtar

Eljan Birtanov Qytaı elshisimen kezdesti

Qazaqstan • Búgin, 19:17

Basty aqparat (21.02.2020)

Vıdeo • Búgin, 18:56

Semeıde stýdentter jataqhanasy órtendi

Aımaqtar • Búgin, 17:40

Memleket basshysy birqatar kezdesý ótkizdi

Prezıdent • Búgin, 17:08

Qańǵybas ıtter de qorǵalatyn boldy

Aımaqtar • Búgin, 12:04

Barlyq másele ashyq aıtyldy

Aımaqtar • Búgin, 06:56

Tenderdi maıshelpek kóredi

Saıasat • Búgin, 06:55

Uqsas jańalyqtar