Tanym • 14 Aqpan, 2020

Balyq baýraǵan boıjetken

232 retkórsetildi

Jer betinen joıylýǵa shaq qalǵan aıryqsha jaratylystyń joǵalmaýyn maqsat tutqan tabıǵat janashyry 6 jyldan beri Kaspıı teńizindegi ıtbalyqtardyń minez-qulqyn zertteýmen aınalysyp keledi. Jyl mezgilderine qaramaı teńiz jaǵalaýyndaǵy dúleı daýylmen jaǵalasa júrip, balyqtardy tynymsyz taspaǵa túsiretin Áseldiń bir kúnin kóz aldyńyzǵa elestetip kórińiz. Ýytty jándikter men ýly jylandardyń arasynda jumys isteý ot pen oqtyń ortasynda júrýden bir mysqal kem emes. Ol úshin saqtyqtan bólek asqan tózimdilik kerek-aq.

 

 

«Búginde elimizdegi ıtbalyqtardyń sany bizge beımálim. Halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý odaǵynyń Qyzyl tizimine engen bul janýar joıylýdyń az-aq aldynda tur. 2005 jyly júrgizilgen sońǵy sanaqqa sáıkes ıtbalyqtardyń sany – shamamen 100 myń. Al Keńes kezeńindegi ǵalymdardyń zertteýlerin zerdelesek, Kaspııdiń Qazaqstandaǵy bóliginde mıllıonǵa jýyq ıtbalyq bolǵan. Demek, qazir olardyń sany 90%-ǵa azaıǵan». «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jobasynyń jeńimpazy, ekolog Ásel Baımuqanova osylaı deıdi.

Qarshadaıynan tabıǵat ananyń tylsym syryn uǵynýǵa ińkár bolǵan Áseldiń bul taqyrypty indete zert­tegenine de talaı jyldyń júzi bolyp­ty. Marqakól baýraıyna ákesine ere barǵan sezimtal qyzdy balyqtar álemi­niń jumbaqqa toly tirshiligi sonaý oqýshy kezinde-aq qyzyqtyrǵan. Mektep bitirgennen keıin shetel fılologııasy fakýltetine oqýǵa túsken ol, kókiregin mazdatqan bala arman bir sátke bolsa da kóńilin tynshytpaǵanyn jasyrmaıdy. Aqyry armanǵa erik berip, ózi oqyǵan Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetine «Ekologııa» mamandyǵy boıynsha magıstratýraǵa túsken. Ma­gıstr­lik dıssertasııasyn da balyqtar taqy­rybyna arnapty. Degeninen tanbaǵan tabandy qyz óz kásibine degen adaldyq pen súıispenshiliktiń arqasynda kóldeneń shyqqan kedergiler men boıdaǵy qorqynyshyn kes-kestep ótken. Bar maqsaty adamdardy teńiz sút­qorektilerin aman alyp qalýǵa shaqyrý.

– Kaspıı teńiziniń bıologııalyq alýan túrliligin saqtap, onyń ishin­de Qazaqstandaǵy jalǵyz teńiz sút­qo­rektileri – jergilikti Kaspıı ıtba­lyqtarynyń ómirine arasha túskim keledi. Kaspıı ıtbalyqtaryn saqtaý arqyly biz basqa da ekologııalyq máselelerdi sheshetinimizge esh kúmán keltirmeımin. Men qanshama ýaqyttan beri ıtbalyqtardyń minez-qulqyn, erekshelikterin zerttep kelemin. Bálkim bireýler «munyń qanshalyqty qajeti bar?» dep oılaıtyn bolar. Kaspıı ıtbalyqtary jergilikti túr, ony Jer sharynyń basqa esh jerinen kezdestire almaısyz. Bul – óte mańyzdy. Teńiz sútqorektileri tirshilik ortasynyń ózgerýine qalaı beıimdelip jatyr? Qandaı qıyndyqtarǵa kezigýde? Mine, osy suraqtardy sheshý arqyly elimiz­degi jalǵyz túr bop esepteletin Kaspıı ıtbalyqtarynyń ómirin saqtaı alamyz. 2005 jyly júrgizilgen avıaesep teńiz sútqorektileriniń sany on ese azaıǵanyn kórsetip berdi. Iаǵnı, shamamen 100 myńdaı ǵana qalǵan. Bizdiń esep bo­ıynsha da sońǵy 15 jyldyqta olardyń sany taǵy da azaıa túsýde, alaıda naqty qanshaǵa ekenin dóp basyp aıta almaımyz. Oǵan qosymsha zertteý júrgizý kerek. Qazir Qazaqstanǵa qaraıtyn Kaspıı teńiziniń bir aýmaǵynda ǵana ıtbalyqtar meken etedi, ol – Komsomol shyǵanaǵynda Oppa aýdany men Dýrnev araly teńiz aýdanyndaǵy kishigirim aýmaq. Itbalyqtardy baqylaý barysynda, olardyń keıbir is-áreketteri adamdikine uqsaıtynyn ańǵardym. Máselen, olar óziniń aýyrǵan tuqymdastaryn jalǵyz qaldyrmaıdy, qıyn sátte solarmen birge mazasyzdanyp, qasynda bolady, – deıdi Ásel Baımuqanova.

Ásel tilge tıek etkendeı, ǵalymdar ıtbalyq­tardyń túısik qabileti joǵary dárejede damyǵanyn erterekte anyq­taǵan. Keıbir málimetterge súıen­sek, olardyń denesine qatty soqqy tı­­gen­de kózderinen jas parlap, adam­­­dar sekil­di «jylaıdy». Mýzy­ka estil­se, qulaq qoıa tyńdap, áýen yrǵa­ǵy­na elik­teıtin kórinedi. Bul osy bir jum­­baq jara­tylystyń adam balasy­na qan­shalyqty jaqyn ekenin baıqata­tyndaı. Búginde ózi qyzmet etetin Gıdro­bıologııa jáne ekologııa ınstıtýty mamandarymen birge ıtbalyqtardyń tylsym syryn, erekshe qasıetin beınelegen birneshe shaǵyn fılmderdiń túsirilýine atsalysqan Ásel, adamdar joǵalyp bara jatqan tabıǵat baılyǵyna meıirim kózimen qarasa degen tilekte. О́ıtkeni kásiptik mańyzy bar janýarlar sanatyna jatatyn ıtbalyqtar, kóbine-kóp eti men maıy, terisi úshin qurban bolyp jatady.

 Ásel bastaǵan mamandar toby kezekti bir zertteý barysynda ıtbalyqtar Ken­dirli shyǵanaǵyn tastap ketkenin anyq­tapty. Aıtýynsha, 2016 jyldyń kúz mez­­gilinde munda 400 bas ıtbalyq me­ke­n­­dese, 2018-2019 jyldary atalǵan aý­ma­qta birde-bir ıtbalyq qalma­ǵan. Mun­daı jaǵdaılardy boldyrmas úshin erek­she qorǵaýdaǵy tabıǵı aýmaqtar­dyń már­tebesin joǵarylatyp, teńiz jan­ýar­­larynyń qurlyqqa shyǵyp jatatyn jerin adamdardan qorǵaý kerek dep esepteıdi.

 – Kaspıı teńiziniń jaǵalaýyn meken etken turǵyndar, atalǵan ıtbalyqtardyń jer betindegi biregeı tuqym ekenin túsinip, olardy qorǵasa, – degen Ásel, bul turǵyda arnaıy usynys ta ázirlepti.

 «Teńiz janýarlarynyń qurǵaq jerge – jataqqa shyǵatyn ýaqytynda balyq aýlaýdy toqtatyp, sý kemelerin júrgiz­beý kerek. Jataqtardy saqtap qalyp, ıt­balyqtar mekendeıtin jerlerdi qaıta qalpyna keltirý úshin memlekettik tabıǵı rezervat uıymdastyrǵan abzal. Sonymen birge Kaspıı ıtbalyǵyn saqtaý men tıisti sharalar júrgizý týraly halyqty tolyq habardar etip, transshekaralyq janýar bolǵandyqtan, memleket aralyq zertteý uıymdastyrý qajet. Kaspıı teńizi balyq resýrstaryna baı, dese de qazirgi birinshi kezekte bekire tuqymdas balyqtar zardap she­gip jatyr. Oǵan sebep – shamadan tys aýlaý. Bul tusta tek bekireler emes, ıtbalyqtardyń da zardap shegetinin aıta ketken jón. Olar balyqshylardyń qurǵan tuzaǵyna túsip, ózdiginen shyǵa almaı, ólip qalady. Bylaısha qarasańyz, teńiz túbinde barlyǵy bir-birimen tyǵyz baılanysta. Oǵan qosymsha ıtbalyqtardyń tóldeý kezinde eń úlken qaýip tóndirýshi – Kaspıı teńiziniń soltústik bóligindegi keme qatynasy, teńizdiń lastanýy men klımattyń ózgerýi», deıdi Ásel.

О́rkenıet órge basyp, záýlim ǵıma­rattar zaý bıikke umtylǵanymen, álemniń túkpir-túkpirinde adamzat ómirine qater tóndirgen dabyldy jaǵdaılar jıilep bara jatqany belgili. Tehnologııa qansha jerden qaryshtap damysa da, tabıǵat ana tartý etken jandy ıgilikterdi almastyra almaıdy. Ony qorǵaý – ózimizdi qorǵaý. Elimizdiń Temirtaý, О́skemen, Almaty syndy qalalaryndaǵy aýanyń lastanýy, shóleıttený, Aral teńizi men Balqash kóliniń tartylýynan týyndap jatqan ekologııalyq apattardy toıtarý máselesine aıryqsha den qoıǵan bolashaq ǵalym bul baǵyttaǵy alǵashqy baspaldaqtardan attap ta úlgergen.

 «Talaptyń oty aryndap» turǵan shaǵynda bar jigerin bilimge arnap, ǵylymǵa den qoıǵan talantty jastardyń kóbeıip kele jatqany, eń aldymen memleket mereıi. Oıǵa alǵan maqsatyn iske asyryp, óz armanyna qanat qaqqan daryndy azamattardyń keıbiri el arasynda zor jetistikterimen tanylyp júr. Tabıǵat baılyǵyn saqtaý – bolashaq urpaq aldyndaǵy jaýapkershilik. Al oǵan tóngen qaterdi seıiltý ushan-teńiz eńbek. Endeshe, táýelsizdik jyldary elimizdiń san-salada tabysqa jetip, ǵylymy men mádenıetine súbeli úles qosqan tulǵalardy daralaıtyn biregeı tizimge Ásel Baımuqanovanyń esimi kez­deısoq engen joq. Balyq baýraǵan qyzdy hal­yq beker tańdamaǵan eken.

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Abaı murasyna arnalǵan kórme

Rýhanııat • Keshe

Jaǵa ustatqan jat qylyq

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar