«Abaı jaqqan bir sáýle sónbeý úshin»

Jalpy, Abaı álemi – ultymyzdyń mi­nez-qulqy, bolmys-bitimi, turmys-tir­shi­ligi, dúnıetanymy, jany, tili, dini, dili, rýhy jan-jaqty kórinis tapqan biregeı qubylys. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Egemen Qazaqstan» gaze­tinde jaryq kórgen «Abaı jáne XXI ǵa­syr­daǵy Qazaqstan» atty maqalasynda Abaıdyń 175 jyldyǵyna arnalǵan mereıtoı aıasynda memleket kóleminde jáne halyqaralyq deńgeıde aýqymdy is-sharalar uıymdastyrý jos­­parda ekenin atap óte otyryp, ol shara­lardyń «toı toılaý úshin emes, oı-óri­simizdi keńeıtip, rýhanı turǵydan damýy­myz úshin ótkizilmek» ekenin alǵa tartty.

Prezıdent sol maqalada «Abaı murasy – bizdiń ult bolyp birlesýimizge, el bolyp damýymyzǵa jol ashatyn qasterli qundylyq. Jalpy, ómirdiń qaı salasynda da Abaıdyń aqylyn alsaq, aıtqanyn istesek, el retinde eńse­lenemiz, memleket retinde muratqa jetemiz», dep atap kórsetti.

Bizdiń eń bir eskeretin jerimiz, bul baǵ­darlamalyq maqala aldymen elimiz­diń abaıtanýdaǵy jańa qadam­daryn aıqyndap berip otyr. Jalpy, atal­ǵan ǵylymǵa ár zertteýshi óz bıigi­nen qaraı­tyny belgili. Tipti, hakim qalyp­tas­tyrǵan úlken mekteptiń iri-iri ókil­deriniń ómiri men shyǵarmashylyǵyn jan-jaqty tereń zerdeleı otyryp ta Abaı álemine kóz júgirtýge bolady. Bul rette Abaı tabıǵatymen rýhy ún­des aqyndar shoǵyry qazaq ádebıe­tinde aı­tarlyqtaı kóp. Árıne, sonyń bire­geıi, joǵaryda aıtyp ótken, Abaıdy temirqazyq tutqan tulǵa – Muqaǵalı Maqataev.

* * *

Sonaý soǵystan keıingi jyldary shalǵaıdaǵy bir aýyl mektebinde oqýshylardyń biri Abaı jóninde jazǵan shyǵarmasyn «Abaı – Gımalaı!» dep aıaqtapty. Oqýshysynyń osy bir aýyz sózine rıza bolǵany sonshalyq, baǵaǵa sarańdaý muǵalim esh oılanbastan bestik baǵasyn qoıypty. Ol oqýshynyń aty-jóni Muqaǵalı Maqataev eken.

Bul jerde biz shalǵaıdaǵy bir aýyl mektebindegi ustazdyń ulaǵattylyǵy men shákirttiń suńǵylalyǵyna tamsana oty­ryp, osy shaǵyn mysaldyń ózi-aq Mu­qa­ǵalıdiń bala kúninen Abaıdyń ulyly­ǵyna bas ıip, ulyqtap júrgenin aıqyn ańǵartatynyna basa nazar aýdarǵymyz keledi.

Muqaǵalıdiń Abaı álemine jaqyn­dyǵynyń taǵy bir mysaly, onyń ómirin­de mańyzdy oqıǵa bolǵan myna jaǵ­daıdan da kórinedi.

Muqaǵalıtanýshy Orazaqyn Asqar­dyń aıtýynsha, Muqaǵalı saılaý naýqany tusynda aýyldyq keńestiń hatshysy retinde tólqujattaryn óz qolymen týralap alǵan. Aqyn ómirbaıanyna úńilsek, onyń 1948 jyly Shıbut aýylynda aýyldyq keńestiń hatshysy bolǵanyn bilemiz. Al KSRO tarıhynan 1947-1948 jyldary jergilikti keńes oryndarynyń saılaýy ótkeni belgili.

Dese-daǵy, Muqaǵalı týǵan kúnin tólqujatqa týralap túsirerde, nege naq 9 aqpan kúnin tańdap aldy? О́zi naqty eseptep shyǵardy ma, álde basqa bir oımen osy kúndi ádeıi tańdap aldy ma? Osy oraıda mynadaı joramalǵa jol berip kórelik.

1948 jyly mektep bitirgen Muqaǵalı arman qýyp el astanasy Almatyǵa kelgende, esh qıyndyqsyz oqýǵa túsip, QazMÝ-dyń fılologııa fakýltetiniń stýdenti atanǵan edi. Alaıda ortalyqqa jaqyn aýdandardyń stýdentterine jataqhana berilmegendikten, alatyn stıpendııasy ne tamaǵyna, ne páteraqysyna jetpeı ári aýylda asyraýsyz qalǵan úı-ishiniń aýyr turmysyna alańdap, oqýyn odan ári jalǵastyrýdy múmkin dep tappady da, armandap kelgen oqýyn doǵarýǵa májbúr boldy. Degenmen, sol tusta ol Muhtar Áýezovtiń dáristerin tyńdap, Abaıdyń kózin kórgen ustazdyń óz aýzynan uly aqynnyń poezııasy ǵana emes, týyp-ósken ortasy týraly da lebizin estidi. Álemdik ádebıettiń, sonyń ishinde Shyǵys ádebıetiniń bilgiri Muhańnyń dáristeri jas aqynnyń qııalyna qııal qosyp, qanattandyrǵany, shartarapty sharlattyrǵany sózsiz. Jas Abaı Shyǵys juldyzdarynyń jyr jaýharlarymen sýsyndap, uly ustazdaryna qalaı eliktese, jas Muqaǵalıdi de Shyǵys poezııasy solaı eliktirýi tym tabıǵı.

Bozbala Abaıdyń: «Fızýlı, Shámsı, Sáıhalı, Naýaı, Saǵdı, Fırdaýsı, Hoja Hafız – bý hámması, Mádet ber, ıa shaǵrı fárııad» dep, Shyǵystyń uly shaıyrlaryn aıryqsha qurmetpen tilge alyp, olardan shalqar shabyt jolynda medet surap, erekshe qadir-qurmet tutqany bel­gili. Osy atalǵan shaıyrlardyń ishi­nen Álisher Naýaıǵa Abaı aıryqsha tánti bolyp, onyń shyǵarmashylyq dástúrin jal­ǵas­tyrǵan. Muhtar Áýezov: «Oǵan til­deri túsinikti eń jaqyn aqyndar bol­ǵan­dyqtan, Naýaı, Fızýlı úlgisi kóp áser etedi. Jas shaǵynda sol aqyndar óz­derine úlgi etken Fırdaýsı, Saǵdı, Hoja Hafız tárizdi uly klassıkterdiń eski ózbek tiline aýdarylyp, Abaıǵa sol aýdar­ma arqyly tanys bolýy kóńilge qony­m­dyraq kórinedi. Bul sońǵylardy Abaı bil­gende, túrikshelengen aýdarmalar­dan bilý kerek», dep jazǵan jáne de: «О́zi­ne eń jaqyn ustaz etip klassık Naýaı shy­ǵarmalarynan úlgi izdeıdi», degen.

Al endi barlyq derekkózderinde Álisher Naýaıdiń 1441 jylǵy aqpan aıynyń 9-y kúninde qazirgi Aýǵanstan aýmaǵyndaǵy Gerat qalasynda týǵany aıtylady. Araǵa 490 jyl salyp, dál sol aqpan aıynyń 9-y kúni alystaǵy Qarasaz aýylynda dúnıege Muqaǵalı keledi. Osy kezdeısoqtyq pa, álde basqa jaǵdaı ma?

1948 jyly Álisher Naýaıdiń shyǵar­malary qazaq tilinde tuńǵysh ret «Tańdamaly shyǵarmalar» degen at­pen Muhtar Áýezovtiń alǵysózimen basy­lyp shyqty. Sol jyly Naýaı jı­naǵy Tashkent qalasynda orys tilin­de de basyldy. Munyń eldiń mádenı ómi­­rin­degi osy uly oqıǵalardyń endi ǵana ádebıet álemine esik ashqan Muqa­ǵalı­diń dúnıetanymyna áser etpeýi áste múmkin emes. Jas aqynnyń óz janyn qatty tolqytqan qaharmanǵa elikteýi, «bolmasań da uqsap baq, bir ǵalymdy kórseńiz» dep Abaı aıtqandaı, soǵan uqsaýǵa tyrysýy nege bolmasyn? Son­dyq­tan, ol óz týǵan kúnin tańdarda uly adam­nyń dúnıege kelgen ýaqytymen dál­me-dál kelýin oılastyrýy ábden múmkin. Yrymshyl qazaqtyń balasy ǵoı, «uly shaıyrdyń joly maǵan da juǵysty bolsyn» dep yrymdaýyn, «sol sııaqty ataqty aqyn bolsam» dep armandap, «poezııa kóginde jaryq juldyz bolsam» dep qııaldaýyn joqqa shyǵara almaımyz. Onyń ústine, otbasylyq jaǵdaıǵa baı­lanysty oqýdan qol úzip, sonaý shal­­ǵaıdaǵy aýylda júrip asqaq arman-qııal­ǵa bólenip júrgen bozbalanyń ań­sary árnege aýa beretin kóńil kúıi neshik? Bundaı psıhologııalyq jaǵdaıdy da esker­meske bolmaıdy. Bul bozbala aqyn­nyń tabıǵatyna, bolmysyna keledi-aq.

Abyroı bolǵanda, on segiz jasqa tola qoımaǵan albyrt shaǵynda ol qujatnama toltyryp, is-qaǵazdaryn júrgizetin aýyldyq keńestiń hatshysy qyzmetin atqarady. Sol tusta óz tólqujatyn du­rystap alǵan Muqaǵalı mundaı múm­kin­diktiń týǵanyn «Jaratqannyń syıy» dep qabyldaýy haq. Onyń týǵan kúnine baılanysty osy joramalymyz shyn­dyqqa janasa ma? Ony bir Jarat­qan Ie biledi. Qalaıda, kúntizbede eki uly aqynnyń esimi qatar tur.

«Qýat alam Abaıdyń til-kúshinen, Jyr jazamyn Abaıdyń úlgisimen. Abaı bolyp tabynam bir kisige, Abaı bolyp túńilem bir kisiden», dep aqıyq aqynnyń ózi jyrlaǵandaı, Muqaǵalı uly ustazyna eliktep jyr jazǵanyn onyń alǵashqy óleńderinen-aq anyq ań­ǵarýǵa bolady. Máselen, myna tómen­degi «Aýyrmaı janym qınaldy» atty óleńi­nen Abaıǵa tán teńeýlerdi tanımyz:

«Júrekte – sáýle, oıda – sham,

Jaryǵy shyqpaı ishimnen.

Aýyrmaı janym qınalam,

Jadyna saqtar túsingen».

Dese-daǵy, Abaı men Muqaǵalı poe­zııa­syndaǵy úndestikti tek syrtqy uqsas­tyqtan izdemeý kerek. Muqaǵalı Abaı dástúrin ári qaraı jalǵastyra otyryp, jańasha jyrlap, tyńnan túren saldy. О́z órnegimen óleń jazyp, poezııa áleminde qaıtalanbas sara jolyn tapty.

О́lmeý úshin, qulqyndy jemdeý úshin. 

Men-daǵy óleń jazbaımyn ermek úshin.

«Jazdym úlgi jastarǵa bermek úshin»,

Abaı jaqqan bir sáýle sónbeý úshin.

Eki bólek ǵasyrda ómir súrgen eki uly aqyn aıtar oıyn, ıdeıasyn óz júrek­teriniń tereń tuńǵıyǵynan ótki­zip baryp, tereń tebirenispen jazdy. Muqa­ǵalı Abaıdyń «Men jazbaımyn óleńdi ermek úshin» atty áıgili óleńindegi alǵash­qy tarmaqty az ǵana ózgerte, óz óleńi­niń ón boıyna arqaý ete otyryp, ári qaraı óz ıdeıasyn jetkizedi. Abaı kózi ashyq, kóńili sergek jastarǵa aqyl-keńes aıtsa, Muqaǵalı «adamdardyń qýany­shyn, shattyǵyn, muń-nalasyn arqa­lap», solardyń «jaraly júrekterin emdeý úshin» tolǵaıdy. Abaı «men jazbaı­myn óleńdi ermek úshin, joq-bardy, ertegi­ni termek úshin» dese, Muqaǵalı onyń oıyn damyta túsip, «ermek úshin belgili jyr­lamasym, ermek dese, el meıli tyń­damasyn» dep, elge talǵam týra­ly talap qoıa biletinin ańdatady. Abaı mek­tebinen dá­ris alyp, Abaısha jazýǵa tal­pynǵan, zaman beınesin Abaısha kórsetýge ty­rys­qan Muqaǵalı «Abaı jaq­qan bir sáýle sónbeý úshin» uly aqyn­nyń dástúrin ári qaraı jalǵastyrýdy kózdegen.

Muqaǵalı fılosofııasy óz arnasyn Abaı syndy uly bastaýlardan tartady. Osy rette T.Ahmetjannyń: «Muqaǵalı – úlken fılosof aqyn. Muqaǵalı fılosofııasyn túsiný úshin Abaı fılosofııa­syn boıymyzǵa sińire bilýimiz kerek. Muqaǵalıdiń fılosofııalyq oı bastaýy Abaıdan arna tartady», degen qısyndy pikirin keltire otyryp, zertteýshiniń Muqaǵalı fılosofııasyn dóp basqanyn aıta ketýdi jón kórdik.

Muqaǵalıdiń balasy Juldyz Muqa­ǵalıuly ákesiniń shyǵarmashylyq shabytty shaqtaryn bylaı eske alady: «Ákemniń jazý ústelinde Abaı atamyzdyń shaǵyn músini turatyn. О́leń jazýǵa otyrǵan sa­ıyn óz eńbeginiń ónimdiligin sol mú­sin­ge qarap tarazylaıtyn. «Shaldyń qa­baǵy búgin maǵan ashyq-jarqyn, shamasy, eńbegim nátıjeli bolatyn shyǵar», deı­tin. Al keıde: «Shaldyń qabaǵy túsip ke­tip­ti ǵoı, áı, qaıdam, búgin jazýǵa shaby­tym kelmeıtin shyǵar», dep nalıtyn».

Aqyn zamandastarynyń biri Muqaǵa­lıǵa Abaıdyń eki tomdyǵyn syılap turyp: «Abaı – Shyǵystyń segizinshi jul­­dyzy», dep ázildegenin aıtady. Sol ázil­­diń astarynda uly aqyndy áspetteý, oǵan degen halyq súıispenshiligin, Abaı mura­synyń musylmandyq Shyǵys elderine de ortaq qazyna ekenin bildirý jatsa kerek.

Muqaǵalı Abaıdyń ózindik shyn baǵasyn «Dala danyshpany» atty óleńinde bere bilgen.

Dala jatyr ón boıy tunǵan óleń.

Abaı, mine, japanda turǵan emen.

Ata sózi terbetken besigimdi,

Ata sózin ómirde tyńdap ólem.

«Myńmen jalǵyz alysqan» Abaıdy «japanda turǵan emenge» teńegende, Muqaǵalı onyń aqyndyq qýatyn, myzǵy­mas myqtylyǵyn, eshkimge uqsamaıtyn daralyǵyn aıtady. «Japan» dep HIH ǵasyrda áli de bolsa órkenıetten tys qalǵan, qarańǵylyq jaılaǵan qazaq dalasyn meńzese, «emen» dep, emenniń myqtylyǵyn ǵana emes, sondaı-aq, onyń uzaq jasaıtyndyǵyn, jańǵaǵyn tógiltetin máýeli aǵash ekenin de eskeredi.

Ata sózi terbetken besigimdi, Ata sózin ómirde tyńdap ólem, – dep Abaı­dyń sózin ǵasyrlar boıy urpaqtan-ur­paq­qa tarap kele jatqan babalardyń baı mu­rasymen sabaqtastyra otyryp, dás­túr jalǵastyǵyna da nazar aýdartady.

Dala degen – kúı sandyq bul qazaqqa, Abaı dese, qulaǵy eleńdegen, – deı otyryp, baı rýhanı murany boıyna tumar etken qazaqtyń endigi jerde jazba ádebıetiniń negizin salyp, uly jańalyqtar ákelgen Abaıdyń zor únine eltıtinin aıtady.

Tiri Abaıdy áldıle, darqan dalam,

О́leń seli óńirińdi terbesin bir.

Abaı óz zamanyna ǵana Abaı emes, bú­gingi de, erteńgi de zamanǵa Abaı bop qa­lady. Ol – máńgi tiri, ýaqytqa baǵynbaıdy.

 ...Uly emes Abaı jalǵyz saharanyń,

Men emes, solaı degen atalarym.

Sol urandy urpaqqa aparamyn,

Men qazaq – Abaı bolyp atanamyn.

Abaı tek qazaqtyń ǵana aqyny emes, kúlli adamzattyń aqylgóıi. О́zge jurt qazaq dese, Abaıdy tanıdy, Abaı dese, qazaqty tanıdy. Mine, Muqaǵalı osyny uǵyndyryp, búgingi oqyrmanyna jetkizip otyr.

Pýshkınniń «Iа pamıatnık sebe vozdvıg nerýkotvornyı» degenin ózgerte aıt­qanda, Muqaǵalıdiń shoqtyǵy bıik bul shy­ǵar­masyn uly ustazyna óleńnen ornat­qan eskertkishi desek te artyq bolmaıdy.

Muqaǵalıdiń ózi janryn «kanson» (latynsha – «kansona») dep qoıǵan «Japanda jalǵyz jas emen» atty jas kezinde shyǵarǵan óleńine ádebıet­shiler asa nazar aýdara bermeıdi. Al shyn­dy­ǵyn­da, osy jyryn taldaı kelgende, onyń astarynda jasyrynǵan úlken jum­baq-syrdy ańdaýǵa bolady.

Japanda jalǵyz jas emen,

Keledi ósip jańadan.

Terbelip baıaý jelmenen,

О́tkizgen kúnin sanaǵan.

Osy óleńinde Muqaǵalı «jas emen» dep ózi týraly aıtyp otyr. О́zin jas emen­­ge teńeı otyryp, sol arqyly ózi­niń kó­ńil-kúıin, psıhologııasyn berip qana qoı­­maı, qoǵamdaǵy óz ornyn da belgi­leıdi. Aqyn óleńin muńmen bastasa da, «jańa­ryp birge kúnmenen, óse ber tolyp, ja­syma!» dep, asqaq optımızmmen aıaqtaıdy.

Endi osy jastyq jyryn Abaıǵa arnaǵan «Dala danyshpany» atty týyndysymen salystyrsaq, ekinshi óleńinde «japan», «emen» sózderine baılanys­ty qaıtalaýshylyqtardy baıqaımyz: «Japanda jalǵyz jas emen» – «Abaı, mine, japanda turǵan emen». Alaıda bul – jaı ǵana sóz qaıtalaýshylyq emes, oıdy damytý, sharyqtatý. Aqyl-oıy tolysqan Muqaǵalı bir kezdegi jas Muqaǵalıdiń oıyn damyta otyryp, jańa, bıik satyǵa shyǵarady, uly Abaı­dyń deńgeıine jetkizedi. Ýaqyttyń «baıaý jelimenen terbelgen» «japandaǵy jal­ǵyz jas emen» – Muqaǵalı, endi, mine, «japanda turǵan emen» – «darqan dala­ny óleń selimen terbetken» «tiri Abaıǵa» aınaldy. Osydan-aq, Muqaǵa­lı shy­ǵarma­shy­lyǵyndaǵy ishki sabaqtastyqty, ózektestikti, ómirsheńdikti kóremiz.

Abaıdy rýhanı Temirqazyq etken Muqaǵalı uly ustazynyń suńǵyla izd­e­nisterin kóńil sarabynan ótkize oty­ryp, óz sara jolyn tabýǵa tyrysty.

Sózimizdi jalǵastyra tússek, atalmysh «kansona» degenimiz (ıtalıansha «canzone» – «án-jyr») – lırıkalyq mahabbat jyry. Ol trýbadýrlar poezııasyn­da keńinen taraǵan edi. Keıinirek ony galı­sııalyq-portýgaldyq hám ıtalıan­dyq aqyndar qabyldap alyp, atalmysh óleń túri Italııanyń uly aqyny Fran­­chesko Petrarkanyń shyǵarma­shy­­ly­­­ǵynda damýdyń bıik shyńyna jet­ti. Osy mysaldan Muqaǵalıdiń jas kezin­de Petrarkanyń poezııasyna qu­mart­qa­nyn baıqaýǵa bolady. Sol ar­qyly ol Pet­rar­kanyń ataqty zaman­dasy Dante Alıge­rı­diń shyǵar­mashy­lyǵy­men tanysyp, aqyr sońynda onyń «Qudiret­ti kome­dııa­syn» aýdarýǵa sheshim qa­byl­daǵan sııaqty.

Muqaǵalıdiń ishki túısigi ony ortaǵasyrlyq Batys mádenıetiniń úlgilerimen tanysýǵa úndegen tárizdi. Batystyń klassıkalyq ádebıeti men fılosofııasy qanshalyqty baı ekendigi belgili. Aqynnyń jas kezinde nemis fakýltetine oqýǵa túsýi onyń Batys ádebıetine qanshalyqty ańsary aýǵanyn ańdatady. Atalmysh fakýltette nemis, aǵylshyn tilderi qatar oqytylatyn. Muqaǵalıdiń Gete men Shekspırdiń tilin bilip, olardyń shyǵarmashylyǵyn, jalpy, Batys mádenıetin tereńirek uǵynýǵa talap qylýynda osyndaı úlken syr jasyrynyp jatqandaı.

Bir qyzyǵy, Muqaǵalı óz jınaq­taryna shyǵarmalarynyń bárin engize bermegen. Elep-ekshep, eń tańdaýlysyn ǵana berýge tyrysqan. Muqaǵalıdiń óz shyǵarmashylyǵyna qanshalyqty talappen qaraıtyndyǵy jóninde ju­baıy Lashyn bylaı dep jazady: «Keı aqyndar jazǵan óleńiniń sııasy keppeı, gazet-jýrnaldarǵa ala jóneledi. Al Muqaǵalı tez bastyrýǵa asyqpaıtyn. О́zi oqyp, joldastary aldynda oqyp, ábden óleńiniń shıraq ekenine kózi jetken soń ǵana baspalarǵa usynyp júrdi».

Osylaısha ónimdi eńbek etkenmen, aqyn ádebıet synshylarynyń nazary­nan tys qaldy. Tek úshinshi jınaǵy­na ǵana Ábish Kekilbaev jyly pikir bil­dirip, araǵa biraz ýaqyt salyp «Lenın­shil jas» gazetinde syn maqalasy jarııa­landy. Sóıtse-daǵy, atalmysh maqala ádebı synǵa qozǵaý salmady. Aýzy dýaly deıtin aqyn-jazýshylar da, synshy, áde­bıetshiler de, kelisip alǵandaı, Muqa­ǵalı týraly jumǵan aýyzdaryn ashpady.

Aqyn shyǵarmashylyǵynyń der kezinde baǵalanbaýy nelikten? Bul týrasynda muqaǵalıtanýshylardyń biri, Muqaǵalı Maqataev atyndaǵy ádebı syılyqtyń laýreaty Orazaqyn As­qar bylaı deıdi: «Emıl Zolıanyń shy­ǵar­­­malarynan: «Eger seniń shyǵarma­laryńdy oqyǵan adamdar seni kóterme­lep, shyǵarmalaryńdy maqtap jatsa, onda sen sol aıtqan kisilerdiń deńge­ıinde birdeńe jazǵansyń. Al eger seniń shyǵar­ma­laryńdy oqyǵandar únsiz qalsa, onda sen olar aıtpaǵandy aıtyp, olar­dyń qyzǵanyshyn týdyrǵansyń», degen sózderdi oqydym. Muqaǵalıdiń poezııa­daǵy joly osy aıtylǵannyń ekinshi­sine uqsas. Ol kitap shyǵaryp, baspasózde jarııalanyp júrse de, basqa aqyndar sekildi syılyqqa usynylyp, shyǵarmalary taldanyp, jappaı nasıhattalyp ketken joq. Kerisinshe, elenbeı qalyp jatty».

Zady, Abaıdyń óz tulǵasy, bolmysy týraly «men bir jumbaq janmyn, ony da oıla» degenindeı, Muqaǵalıdiń tulǵasyn tutastaı alǵanda, onyń da uly aqyn sııaqty jumbaq jan ekenin túısi­nemiz. Zertteýshilerdiń eki uly tulǵany qatar qoıyp shendestirýi, ekeýin bir bıik­ten kórip teńestirýi tegin emes. Osy tur­ǵyda biz belgili shyǵystanýshy-ǵalym, aqyn О́tegen Kúmisbaevtyń Abaı jónin­degi pikirin Muqaǵalıǵa qarata aıtqa­­nyndaı qabyldaımyz. «Abaı biz úshin áli de jumbaq jan, tańdaı qaǵyp tushyn­­ǵanymyz bolmasa, tereńine baryp boı­laı almaı júrmiz, áli kúnge deıin Abaı­­dy túsindirýmen, túsinikterine túsi­nik aıtýmen kelemiz. Abaı bizden buny kútti me, kútpedi me, ol jaǵy ulylar úshin báribir sııaqty kórinedi. Saıyp kelgende, Abaı Batystiki de emes, Shyǵys­tiki de emes, qazaqtiki, qazaq mádenı óleńiniń basy», deıdi Shyǵys poezııasynyń bilgiri.

Rasynda da, Abaı bizge qanshalyqty jumbaq bolsa, Muqaǵalı da bizge sonsha­lyqty jumbaq. Abaıdy áli kúnge deıin túsindirýmen kele jatsaq, Muqaǵalıdi da áli kúnge deıin túsindirýmen kelemiz. Muqa­ǵalıdiń ózi kóregendikpen aıt­qan­daı, ony araıly tańy jańa atqan HHI ǵasyrdyń, múmkin odan arǵy ǵasyrlardyń urpaqtary túsinetin bolar, bálkim.

Jaqypjan NURǴOJAEV,

jazýshy