Tanym • 17 Aqpan, 2020

«Ibir-Sibir» ataýy neni bildiredi?

1086 retkórsetildi

El arasynda júrip keı-keıde qyzyq derekterde, oı týdyratyn, sóz qýdyratyn bir túsinikterge ushyrap qalasyń. Jýyrda bir aýyl aqsaqaly Túmen oblysynan kelgen jas jigitke «e, Ibir-Sibirden kelgen ekensiń ǵoı» dep qaldy. Anaý bolsa óziniń orystildi ekenin tanytyp, aqyldymsynǵan bireý eken, astamshyl daýyspen: «Ibır ne znaıý, ıa ız Sıbırı» dep soǵyp qaldy. 

Alaıda osy bir qylyq bizge qatty oı saldy. Eýropany aıtpaǵannyń ózinde Batys jáne Shyǵys Azııanyń jer, sýlarynyń ataýlary  bir kezde tegis túrki sózderinen turǵan ǵoı. Olardyń birazyna orystar ınterpretasııa jasap ózgertti, kóbin ózderinshe atap aldy. Ásirese, Keńes odaǵy jyldarynda onomastıkany da ıdeologııalyq quraldyń bir tepkishine aınaldyryp, «Kommýnızm», «Komsomol», «Pıatıletka», «Ýdarnık», «Partsezd» taǵy basqa jasandy dúnıelerge ózgertýimen qatar partııa kósemderiniń attaryn qaptatty. Biraq halyq jadynda, báribir kóptegen kóne ataý umytylmaı qala berdi. Tipti olardyń maǵynasyn bilmese de, júrekke jyly tıip, ata-babalarymyzdyń únin estigendeı, saǵynyshpen eske alynyp jatatyn...

«Ibir-Sibir» ataýy da sonyń biri.  Biz joǵaryda atalǵan aqsaqalǵa jabysa ketip, onyń maǵynasyn surap edik, bilmeıtinin, biraq óziniń ákeleri men atalary osylaı ataǵanyn eske aldy.

Sonymen osy ataýlardyń ne maǵyna beretinin shamamyz jetkenshe biz taldap kórýge tyrystyq. «Ibir» ataýy týraly derek múlde joq bolǵanymen, «Sibir» túrkiniń «sypyr» degeninen shyqqan bolýy kerek degen boljamdar bar eken.

Qazirgi ǵylymda tarıhı nemese dıahronıkalyq lıngvıstıka degen bir sala bar. Osy salanyń ádisteri men tásilderin, sózderdiń evolıýsııasy men etımologııasyn aıyra otyryp, zertteýshiler kóptegen tarıhı jańalyq ashady. Máselen, Oljas Súleımenov aǵamyz orystyń alǵashqy jylnamasy «Slovo o polký Igorevadan» myńdaǵan túrki sózin taýyp jáne olardyń maǵynasyn ashý arqyly tarıhı jylnamanyń ne aıtpaq bolǵanyn ashyp bergenin jaqsy bilemiz. Mysaly, O.Súleımenov ashqansha «Kýry goroda Tmýtarakanı» degen «Tmýtarakan qalasynyń taýyqtary» bolyp túsindirilip kelgen. Sóıtse, «kýra» degen túrikshe «qora», «qabyrǵa» bolyp shyqqan. Sol sııaqty «toshıe týly» degen «aryqtanǵan qalqan» dep túsindirilip, onyń ne sebebi baryn orys akademıkteri aıta almaǵanda bizdiń aǵamyz «týl» degenniń «tul», «tuldanǵan» qatyn, ıaǵnı jesir ekenin ashyp bergen... Ondaılardyń aryq-turyq (toshıe) bolatyny da belgili. Sol sııaqty «Ibir-Sibir» sózinde de bir kiltıpan bar sııaqty.  

Bul ataýlar óte erteden bar, olardy venesıandyq aǵaıyndy kartograftar Fransısk pen Domınnık Pıssıganılerdiń HIV ǵasyrda jasaǵan kartalaryna da engizgen. Bul aǵaıyndy eki jigit sol ǵasyrda Eýropanyń ǵana emes Azııanyń da kartasyn barynsha dál jasaǵany úshin moıyndalǵan mamandar.

Ibir, Sibir ataýlary XIV ǵasyrda Altyn Ordanyń qaramaǵynda bolǵan kezinde berilgenin Mysyr sultanynyń tarıhshysy ál-Omarı de óziniń eńbeginde jazǵan. Bul sózderdi ol -  Tobyl men Ertis ózenderiniń arasy degen maǵyna beredi dep ashqan. Soǵan qaraǵanda erte kezde osy eki ózendi Ibir jáne Sibir dep ataǵanǵa uqsaıdy.

Biraq qazaqtyń eń úlken ózeni - Ertistiń ataýy bizge jat pa dep oılanyp qaldyq. Alaıda, bir kórmege qazaqy ataý sııaqty bolyp kóringenimen «Ertis» sózi qazaqshada esh maǵyna bermeıdi. Ýıkepıdeıa ensıklopedııasynda «Ertis» sóziniń maǵynasyn tipti oıǵa qonbaıtyn mazmunmen túsindiripti. Orysshadan dál keltirsek: «Po versıı V.P.Semenova Tıan-Shanskogo ır- oznachaet po-kazahskı «zemlıa», a tysh — «ryt». Sodan «Irtysh» shyqqan depti ataqty saıahatshy ǵalym. Qazaq jerdi qashan «ır» depti, tipti jaqyndamaıdy ǵoı. Al «tysh» degendi qazý dep aýdarý degeni tipti aqylǵa qonymsyz... Qazaq tipti «tysh» emes, «tis» deıdi ǵoı...

Bizdiń tarıhshylarymyzdyń biri J.Artyqbaev Ertistiń ataýyn tipti nanymsyz «Er Tóstik» ertegisine telip qoıypty. Sózimiz jalań bolmas úshin Ýıkıpedııaǵa sóz bersek: «Professor J.Artykbaev obrashaet vnımanıe na sovpadenıe nazvanııa rekı s ımenem glavnogo geroıa kazahskogo eposa «Er Tostık». Prı etom deıstvıe eposa razvorachıvaetsıa kak raz na beregah Irtysha». «Er» túsinikti bolǵanymen tis qaıda, tóstik qaıda? Ekeýi úsh qaınasa sorpasy bir qosylmaıtyn túsinikter emes pe?

Jalpy, qazaqy bolyp kóringenimen «Ertistiń» qazaqsha esh maǵynasy joq. Erdiń tisi dep aıtý da aqylǵa qonymsyz. Durysynda bul ataý qytaıdyń ózendi «Ersısyhe» dep ataǵan sózinen alǵan sııaqty. «Qara Ertis» solardan bastalady ǵoı.

Al túrkilerdiń ózderi ózendi Sibir dep ataǵan. Ol erte kezde aıtylǵan «sypyr», ıaǵnı, «tazala» degen uǵymynan shyqqan sııaqty. Tobyldyq ólketanýshy N.Abramov ta osyndaı pikir aıtady. Osy sózdiń jóni bar, óıtkeni, Ertis jol boıyndaǵyny jaıpap, sypyryp-sıyryp áketetin aǵyny qatty, jalpaq, mol sýly ózen.

Al «ibir» degenniń maǵynasy las, kir degenge keledi. Ertiske quıatyn Tobyl, shynynda da, kúni búginge deıin bylǵanǵan, sýy las ózenderdiń qataryna jatady. Sondyqtan túrkiler ony Ibir, ıaǵnı las ózen dep ataǵan sııaqty. Onda qazir de hlor kóp bolýymen qatar metall da bar. Orys derekterinde ony: «reka ıavlıaetsıa zagrıaznıonnoı. Po Kostanaıskoı oblastı ıdıot prevyshenıe PDK po nekotorym tıajıolym metallam, reký otneslı k zagrıaznıonnym vodnym obektam» deıdi.

Qazaq jınalmaı, shashylyp, las bolyp jatqan jerdi «ybyrsyp» (keıbir dıalektte ibirsip) jatyr demeýshi me edi? Osydan túrkiler Tobyldy Ibir dep, Ertisti Sibir dep ataǵanynyń arǵy jaǵynda: «ybyrsyǵan las jerdi sypyrǵan» degen maǵyna jatqan shyǵar dep boljaımyz...

Árıne, buryn túrikter biletin Ibir-Sibir jerin keıin orys patshalyǵy «Sıbır» dep atap, Azııanyń osy aýmaǵyndaǵy barlyq basyp alǵan aýmaǵyn osy ataýdyń aıasyna engizdi. Sondyqtan qazir barlyq Sıbırdi Ibir-Sibir dep qana, ıaǵnı Tobyl men Ertistiń arasy dep atasaq qatelik bolady...

Sol sııaqty Sibir handyǵynyń tarıhyna sholý jasaǵanda «Taıbuǵa jurty» degen halyqtyń bolǵanynan attap kete almaısyń. Bulardyń da tegi sol túrki taıpalary ekendigi daýsyz. Tipti «taı» jáne «buǵy» degen nemese «buǵynyń taıy» degen maǵynadaǵy ataýlarynyń ózi bizge jaqyn ekenin kórsetip tur.

Osy Taıbuǵa jurty Altyn Ordadan buryn ulys bolyp, Shyńǵys han zamanynda onyń bir avtonomııalyq bóligi dep esepteledi. Alaıda onyń basshysy han emes, myrza (orys jylnamalarynyń keıbirinde knıaz) dep atalǵan. Túmen men Sibir handyǵy osy jurttyń bólinýinen paıda bolǵan degen nusqalar da bar.

Reseıdiń qazirgi Túmen (Tıýmen) qalasy Sibir handyǵynyń astanasy bolǵan Chıng Týra shaharynyń ornyna salynǵany belgili. Al endi osy ataýdyń ózi «Shyńǵys Tóre» dep aıǵaılap tur emes pe?.. Tek tarıh soqpaqtarymen sońǵy «S» árpi ǵana jelinip qalǵan.

Demek, biz ǵylymnyń tarıhı nemese dıahronıkalyq lıngvıstıka degen salasyna súıenetin bolsaq, tarıhymyzda joǵaltqan talaı dúnıelerimizdi áli de taýyp ala berýimizge bolady eken.

Soltústik Qazaqstan oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Salehardtan kelgen sıklon

Aımaqtar • Búgin, 15:30

Elordada jalpy jaǵdaı turaqty

Koronavırýs • Búgin, 14:50

Fýtbol maýsymy jalǵasa ma?

Sport • Búgin, 14:48

Qyzylorda oblysynda qylmys azaıdy

Aımaqtar • Búgin, 11:49

Qostanaı qalasy jartylaı jaryqsyz qaldy

Aımaqtar • Búgin, 11:06

Karantındegi Qaraǵandynyń «qyzyqtary»

Aımaqtar • Búgin, 11:05

Álemdegi ahýal qandaı?

Koronavırýs • Búgin, 10:57

Onlaın formatta otbasylyq baıqaý ótti

Aımaqtar • Búgin, 10:37

Qytaı: Ýhanda karantın aıaqtaldy

Álem • Búgin, 10:08

Daýyl «dertimizdi» anyqtap berdi

Aımaqtar • Búgin, 10:02

Qyzylorda: Taǵy 3 adam tirkeldi

Aımaqtar • Búgin, 09:57

MMA: UFC-di synǵa aldy

Sport • Búgin, 09:20

Elimizde vırýs juqtyrǵandar sany 700-den asty

Koronavırýs • Búgin, 08:48

Uqsas jańalyqtar