Qajymuqannyń qos qanaty

– Iá, nesi bar! Soǵysyp jat­qan­dar­dan meniń janym artyq pa eken? El basyna kún týǵanda ózin erkek­pin deıtin arda azamattar úıinde buǵyp jata ma? Ata-baba sal­tynda er-azamat el shetine jaý túre kirgende jambastap jatyp ól­meıdi. Sen de aıtady ekensiń...

– Men aıtsam, aqsaqal, týra­syn aıtamyn. Áskerı tártip bar. Tártipke baǵynǵan adam qul bol­maı­­dy.

– Sonda seniń áskerı tártibiń ne deıdi?

– Jasy kelgen adamdy áskerge alýǵa bolmaıdy deıdi.

– E, meniń jasyma bireý qarap jatyr ma? Boıda kúsh bar, jiger bar, jaýmen nege jaǵalaspasqa?! Men sııaqty talaı adam soǵysta júr­gen shyǵar.

– Maıdanda talaı adamnyń júrgeni ras. Biraq olardyń arasynda sizdiń jasyńyzdaǵy adamdar joq.

Qajymuqannyń tosylǵan jeri osy boldy. Talaı tasótkelden taısalmaı ótken tarlan emes pe, Aıdarhanyn Mináıimge tabys­tap, maıdan shebinde jaýǵa qarsy atoı salǵysy-aq kelgen. Mısha Borov, Iаn Sygan sııaqty alyptardy shań qaptyryp, jaýyrynyn jer ıisketken palýan pákene oı­ly, uzyn boıly fashısterden qorqady ǵoı deımisiz. Biraq my­na aldyndaǵy komıssar «sizdi so­ǵys­qa jibere almaımyn» dep otyr. Mana Shilik boıynan shylbyryn súıretip kelip boz bıeni us­ta­ǵanda, ony arbaǵa jegip, áıeli men balasyn qasyna alyp aýdan ortalyǵyna shyqqanda jol-jó­ne­keı ne aıtyp edi? Balýanyn talaı jan­keshti jarystarǵa shyǵa­ryp sal­ǵan Mináıim apanyń júregi sonda oqys búlk etip edi-aý. Ol «batyr bir oqtyq» degendi jaqsy biletin. Biraq eriniń sheshimine eshqashan qarsy kelip kórmegen ol bul joly da ún qatqan joq. Únsiz kelisti. Basqa sharasy bar ma?

– Arly azamat el basyna kún týǵanda ezilip jatpas bolar. Al so­ǵysqa jibermediń. Endi ne iste­ýim kerek?

– Shamasy, myna Mináıim she­sheı­­diń shaıyn iship jatqannan du­ry­sy bolmas, – dedi kapıtan ázil­de­mek bolyp.

Qajymuqan ánsheıinde ashýlana qoımaıtyn adam edi. Balasymen jas­ty myna komıssardyń sózi shym­baıyna qatty batty.

– Áı, sen ne ottap tursyń? Bal­ýan degen atym bar. Maıdanǵa men de el qatarly úles qosaıyn da. Men budan da jaman kúnderdi, tar kezeńdi,talaı quqaıdy kórgen adam­myn. Solardyń arasynan aman óttim. Bir kezde nan tapshy bol­ǵanda altyn, kúmis medaldarymdy qazynanyń komıssıondyq maga­zınine ótkizip, unǵa talon alǵan­myn. Bazarǵa qara baqyr tıynǵa satqanym joq. Barymdy elime berdim. Áli de boıymda kúsh-qýatym bar. Balýan dep basyna kóte­retin elim bar. Qart ta bolsam, ba­sym jerge tıip otyrǵanym joq. Jıǵan-tergenimdi Jeńiske, Sovet Armııasyna bersem bolmaı ma? – dedi Qajymuqan qaharlanyp.

– E, mynaýyńyz oń sheshim eken, – dep áskerı komıssardyń júzi jylydy.

– Osy berdeńke qansha turady?

– Vıntovkany aıtamysyz? Ol kóp bol­sa eki myń som shyǵar.

– Arzan eken ǵoı.

Qajy­muqan bul baǵaǵa kóńili tolmady bilem, zeńbirektiń qunyn su­rady. Odan jyljyp tankige kel­di. Aqyrynda samolettiń baǵa­syn suraǵan.

– Bizdiń shamalaýymyzsha, sa­mo­lettiń baǵasy 100 myń som tu­ra­dy, – dedi kapıtan.

– Men osyǵan toqtadym, – dep balýan orynynan kóńildene kó­te­rildi.

Arsa-arsasy shyqqan yrdýan ar­bany borpyldaq topyraqta súı­rep boz bıe kele jatty. Arbadaǵy erli-zaıyptylar oı qushaǵynda edi. Bala Aıdarhan shat-shadyman. Áke­si erteń Shymkentke júrmek. Qa­la­ǵa barsa ákesi ony da ala ketýi mú­m­kin ǵoı. Al qalada balmuzdaq bar.

Jol-jónekeı erli-zaıyptylar uzaq keńesti.

– Balýan, men ne deıin? Adam tap­qan dúnıesin óz ıgiligine jum­saı­dy. Onyń qojaıyny ózińsiń. Qaıda, nege jumsaımyn deseń de er­kińde. Bastysy, elge asa zárý bo­lyp turǵanda kómekteskeniń óte oryndy. Munyńdy qostaımyn. Maǵan salsa, seniń amandyǵyńnan, myna balanyń amandyǵynan basqa túk te keregi joq, – degen Mináıim.

– Mine, bul sóz-aq. Erteń Temir­lan kassasynda jatqan qar­jym­dy alyp, Shymkentke baramyn, – dep Qajekeń óz baılamyn aıtty, – so­ǵys­qa meni almasa da samoletim barady. Jaýǵa qyrǵıdaı tıedi.

Kúıeýiniń kóńildi keıpin kórip Mináıim marqaıyp qaldy.

Erteńine Qajymuqan Shymkent qalasynda oblystyq partııa komı­te­tiniń hatshysy,tanysy Sálimjan Ǵalıevtiń aldynda otyrdy.

– Qajy kóke! Qaıdan júrsiz? Sizdi kelinińiz Núrıkamal da kó­rin­­beı ketti ǵoı dep menen jıi su­­raýshy edi. Úıge túsińiz, – dep qýa­nyp qaldy.

– Qonaq bolý qashpaıdy. О́ziń­men aqyldasar asa mańyzdy sha­r­ýa bar.

Hatshy oılanyp qaldy. Ne syr aıtpaq? Balýan óz jaıynyń sharýa­symen, baqaıeseppen kele­tin jan emes. Endeshe, erekshe bir másele boldy ǵoı.

– Sálimjan qalqam, senen jasyrar syrym joq. Bul kelis jaı ke­lis emes, kúrdeli. Qan maıdanda jan alyp, jan berisip jatqan otan­das­taryma men de úles qossam deımin. El aralap óner kórsetip tap­qan qarjym bar, Reseıden ákel­genim bar, bir kádege jarap qalar dep biraz qarjyny Mináıim apań ekeýimiz kassaǵa salyp qoıǵan edik. Sol qarjyǵa samolet jasatpaqshymyn. Jetpegen jeri bolsa, áıteýir el arasy bereke emes pe, ónerimdi baǵalaǵandar tyshqaq laǵyn bolsa da qosar. Seniń mindetiń samolet satatyn jerdi bilip berý jáne sol samo­let­ti Máskeýge jiberý, – dedi Qajy­muqan tolqyp turyp..

Sálimjan qýanyp ketti. Kóke­sin qapsyra qushaqtap:

– Munyńyz naǵyz azamattyq. Sizdi quttyqtaımyn! Erlik kórse­tip otyrsyz, – dedi.

– Men erlikti shetelderde talaı jasaǵanmyn. I.Koren, I.Lebedov, I.Shemıakın, I.Zaıkın jáne meniń qymbat dosym ári ustazym Ivan Poddýbnyımen birge Vengrııa, Fransııa, Germanııa, Qytaı, Polsha, Koreıa, Túrkııa, Japonııa, Afrıka elderinde talaı balýannyń qabyrǵasyn kúı­rettim. Bul jolǵysy otan­ǵa degen adal­dy­ǵym­nyń, súıis­pen­shi­ligim­niń bir ush­qyny ǵana, – dep ataqty balýan salmaqty sóıledi.

Jıǵan-tergenin jınaq kassasyna ótkizgen balýan munan soń da el aralap biraz qarjy taýyp qaıtty. Túıe jún kepisin ja­mylyp ortaǵa shyǵa kelgen bal­ýan­­dy kórgen aýyl adamdary ishegin tartyp tamsanýshy edi. Shal­qasynan jatyp keýdesine qoı­­ǵan taqtaıdan júk kóligin ótkiz­­gende talaılar kózderin ju­myp qaıran qalǵan. Eki ıyǵyna uzyn kespeltek aǵash qoıyp, oǵan tórt-tórtten adam otyrǵyzyp, shyr aınalǵanda ús­tin­­degiler ushyp kete me dep kó­rerm­ender qor­qaqtap turýshy edi. Júresinen oty­ryp, basyna qyshtardy qatar-qatar qoıyp, balǵamen soqty­ra­tynyn qaıtersiz. Byt-shyty shyq­qan qyshtar jan-jaqqa jańqadaı ushyp jatatyn. Eki túıe nemese eki at jegip alyp, qamyttan tar­tyl­ǵan baýynan ustap, eki jaq­qa aınalǵanda olar turalap júre almaı qalady. Osynyń barlyǵy úlkender úshin de, balalar úshin de tańsyq.

100 myń som kassaǵa túgel ótki­z­­ilip bolǵanda Sálimjan Más­keý­­ge telegramma saldy. «Moskva. SSSR Qorǵanys Komıtetine. Jo­ǵar­ǵy Bas Qolbasshy I.V. Sta­lın jol­dasqa.

Men qazaq halqynyń ataq­ty balýany Qajymuqan Muńaıt­pa­sov, ózimniń tapqan tabysymnan júz myń som aqshany Sovet Ar­mııa­synyń paıdasyna berip otyrmyn. Sol aqshaǵa samolet ja­sa­­tý­dy ótinemin. Sóıtip ol samo­letti maıdanǵa eń jaqsy qazaq ush­­qyshqa tabys etýdi suranamyn. So­­vettik Otannyń jeńisine tilek­testikpen Qajymuqan Muńaıt­pa­sov» delingen edi telegrammada.

1944 jyldyń kúzinde samolet daıyn boldy. Istrebıteldiń qanatynyń astyna «Eń jaqsy qazaq ushqyshqa. Qajymuqan» dep ja­zyldy. Samolet Soltústik-Ba­tys maıdanyna jetkizildi. Ko­man­­dırler ony tańdaýly ushqysh Rashıt Beketovke tapsyrdy.

Osy aralyqta Joǵarǵy Bas qolbasshydan Qajymuqannyń atyna telegramma da kelip úlgerdi. I.V. Stalınniń ózi qol qoıǵan sol telegrammany batyr boıtumardaı uzaq saqtady. Avıasııa bóliminiń komandıri men saıası jetekshi birlesip, Qajymuqanǵa hat joldapty. Onda bylaı delinedi: «Siz­diń Sovet Armııasynyń jeńi­si­ne qosqan bul úlesińiz asa zor úles. Otanyn, elin, halqyn shyn súı­gen azamattyq erlik. Sovet Ar­mııa­syna siz syılaǵan jaýynger samolet qazirdiń ózinde, az kúnde toǵyz márte tapsyrma oryndap qaıt­ty. Bári de tabysty boldy. Jaýdyń áskerı tehnıkasy men qarýly kúshin joıýda erekshe kózge tústi. Sizdi ózińiz jasatqan samolettiń jaýyngerlik tabysymen, alǵashqy jeńisterimen shyn júrekten quttyqtaımyz. Sizge, sovet eliniń dańqty azamattaryna asa zor densaýlyq tileımiz».

Aýyl poshtashysy Adyrbaı osy telegrammany Qajymuqanǵa tabystaǵanda balýannyń ıyǵynan bir júk túskendeı bolǵan. Arada kóp ýaqyt ótpeı ushqyshtan da hat keldi. Munyń barlyǵy da qart balýandy mereılendire tústi. Ol maıdan alańyna barmasa da Jeńis úshin úles qostym degen ádemi bir shattyq shýaǵyna shomylyp júrdi.

Rashıtten soń bul ıstrebı­tel­diń shtýrvaline aǵa leıtenant Qajytaı Shalabaev otyrǵan. Sonymen qatar qanatynyń astynda «Qazaqstan komsomoldary» degen jazý bar ekinshi ıstrebıtel de aspanǵa jıi kóterilip júrdi. Atynan-aq kórinip turǵandaı, bul samo­lettiń qarjysyn Qazaqstan jas­tary erikti túrde jınap bergen edi. Al Qajytaı Shalabaevtyń balýan atasy atyndaǵy ıstrebıtelmen jaý tyly aspanynda júz­den astam ret ret qalyqtap ushyp, tapsyrmalardy tııanaqty or­yn­dap qaıtqany tarıhtan bel­gili. Dál osy ıstrebıtel 1945 jyldyń 24 maýsymynda Máskeý­de­gi Jeńis sherýi kezinde áýege taǵy da kóte­ril­di.

Keıingi urpaq «Qajymuqan babamyzdyń sol ushaǵy bar ma eken?» dep jıi suraıdy. Olarǵa «ıá, bar» dep qýana jaýap qatqy­myz keledi. Istrebıtel soǵystan soń Baltyq boıyndaǵy áskerı mýzeıge qoıylǵan.

Búginde Túrkistan oblysy Temir­lan aýylynyń ortasyn qaq jara ótetin kúre joldyń boıyn­da Qajymuqan babamyzdyń mý­ze­ıi menmundalap tur. Mýzeı­diń aldyna balýan babamyz jasatqan ıs­tre­bıteliniń maketi qoıyl­ǵan. Osy mańnan ótken saıyn kóp­shilik ataqty balýannyń qar­taı­sa da, Otanyna degen sheksiz mahabbatynyń jarqyn kórinisi ispetti ıstrebıtel maketine súı­si­ne de oılana qaraıdy.

Aıtpaqshy, Jeńisten soń Qajy­­muqan atanyń ekinshi áıeli­nen Janábil atty ul dúnıege kel­di. Bul 1948 jyl bolatyn. Aıdarhan men Janábil atty qos qa­na­tynyń qyzyqshylyǵyna toıa almaǵan kúıi Jer júzi balýan­­daryn tize búktirgen dala qa­har­­many máńgilik mekenine attan­dy. Bógen aýdandyq partııa ko­mı­tetiniń birinshi hatshysy R.Nuǵymanov sol tustaǵy sola­qaı saıasattan qaımyqpastan bal­ýan­­nyń jambasy tıgen jerden kese­ne­sin qaraıtýǵa muryndyq boldy.

Shymkent – Túrkistan baǵy­tyn­daǵy ulan joldyń boıynda, Temirlan aýylynyń ókpe tusynda kók kúmbezdi shaǵyn kesene tur. Arada qanshama zaman ótti. 1948 jyldan soń salynǵan kesene kútim­ge alynǵanymen, shaǵyn ǵana. Osy keseneni úlkeıtip, aınalasyn kór­keıtip, kógaldandyryp, ári-beri aǵylǵandar zııarat etip ótetin kıeli meken etip qoıatyn merzim álde­qashan jetti. Biraq bizdiń ju­mysbasty sheneýnikterdiń ál-ázir­ge qoldary bosaıtyn túri baı­qal­maıdy...

Sabyrbek OLJABAI

Túrkistan oblysy