Rýhanııat • 19 Aqpan, 2020

Abaı jáne Marjanı dúnıetanymy

1333 retkórsetildi

Abaı jáne onyń dúnıetanymy týraly aıtqanda oı-tanymynyń, ásirese shyǵystyq-dinı tereń tolǵamdarynyń qalyptasýyna yqpal etken tulǵalar týraly toqtalmaı ketý áste múmkin emes. Dala dástúri men halyq fılosofııasyn bala jastan boıyna sińirip, keıin medresede oqyp, til úırenip, ózdiginshe izdengen danyshpannyń Shyǵys pen Batysty tel emip, adamzattyq órege kóterilýine, árıne oqyǵan kitaptary men tálim alǵan ustazdarynyń tıgizgen áseri orasan zor bolǵany anyq. Abaıǵa áser etken sondaı tulǵanyń biri de biregeıi tatar halqynyń uly perzenti Shıhabeddın Marjanı (1818-1889) ekeni belgili.

XIX ǵasyrdyń sońyna qaraı Reseı ımperııasynyń qol astyndaǵy musylman-túrki halyqtary arasynda bastalǵan jádıdshildik-jańashyldyq qozǵalysynyń negizin qalaýshylardyń biri bolǵan ol týraly shákirtteri: «Shıhabeddın Marjanıdiń tálim-tárbıeniń tásilin jańartý jolyndaǵy pikirleri kóptegen qarsylyqqa ushyraǵanymen, qalyń buqara halyq arasynda keń qoldaý tapty, oı-tolǵamdary jurtshylyqqa jańa baǵyt berdi. Sol arqyly Buhara medreseleriniń tańǵajaıyptylyǵy týraly túsinik talqyǵa túsip, mektep jáne medreselerdiń jańarý qajettiligi aıqyndaldy. Oıshyldar men zııalylar bul qozǵalysty tez túsinip, tereń uǵynyp, seń buzylyp, mektepterde jádıdshe-jańasha oqytyla bastady. Tatarlar úshin Ismaıl Ǵaspyraly, Damolla Ǵalymjan Barýdı, Haırýllah haziret Osmanı, hadı Efendı Atlası, Ahmed jáne Ǵanı baılar sııaqty jádıdshildik aǵymynyń negizin salýshylarǵa úlken áser etken Marjanı haziret halyqty jańashyldyq, jádıdshildikke bastaǵan alǵashqy ustaz bolyp sanalady» dep jazdy 1915 jyly shyqqan arnaıy jınaqtyń alǵysózinde.

Qazaq, tatar jáne bashqurt halyqtarynyń ortaq oıshyly, jańashyl baǵyttaǵy Aqmolla aqyn:

«Biradar, sizge ótinem sálem jazyp,

Kóziń sal Marjanı ol – temir qazyq.

Bolmasa qubyla tappaı adasarsyń,

Qarańǵyda jón bilmeı, joldan azyp»,

dep jyrǵa qosqan Shıhabeddın Marjanı Abaıǵa jáne Alash qozǵalysynyń qaıratkerlerimen birge óz jalǵasyn tapqan jańa turpattaǵy ulttyq oı-tanymynyń qalyptasýyna úlken áser etti. Sondyqtan Abaı dúnıetanymy men onyń dáris alǵan mektebi men ustazdaryna júginýge týra keledi.

Abaı men Marjanı arasyndaǵy úndestikke keń toqtalǵan Aqjan Mashanov «Ál-Farabı jáne Abaı» atty eńbeginde: «Qarqaralyda, Semeıdegi medreselerde Marjanıdiń tikeleı ózinen tálim alǵan adamdar oqytqan. Abaı – Semeıde sol Marjanı shákirtterinen oqyǵandardyń biri. Abaı eńbekterinde Marjanıdiń qozǵaǵan máseleleri kóp kezdesetindigi osydan», dep kórsetedi. Ras sóz. Marjanıdiń úzdik shákirtteriniń biri Kashafeddın bın Shahımardan (Shahmardanuly) ómiriniń sońyna deıin Qarqaralyda ımam ári medrese muǵalimi bolyp bala oqytqan. Sol arqyly Marjanı ıdeıalarynyń qazaq dalasyna keń taraýyna sep bolǵan.

Búrkit Ysqaqov shyǵystyń jaryq juldyzyna aınalǵan Shoqan Ýálıhanovtyń Marjanımen etene aralasqanyn, ǵulamanyń shákirti, arab, parsy, túrki tilderiniń bilgir mamany, Peterbor men Qazan ýnıversıtetterinde oqytýshy bolǵan tatar oqymystysy Husaıyn Faıyzhanovpen jaqyn dos bolǵanyn jazady. Kezinde V.Velıamınov-Zernov, V.Bartold syndy akademıkter Faızhanovtyń shyǵystaný jónindegi eńbekterin óte joǵary baǵalaǵan. Ánýar Derbisalınniń jazýynsha, Faıyzhanov qazaqtyń taǵy bir uly tulǵasy Ybyraı Altynsarınmen de jaqyn aralasqan. Ol Orynborda Ybyraımen birneshe ret kezdesip, syrlasyp, jas alshaqtyǵyna qaramastan dos adamdarsha tabysyp, túsinisken. Al bul kezdesýler arqyly Ybyraıdyń Marjanı pikirlerimen tanyspaýy múmkin emes. Sondyqtan biz Marjanıdi Shoqan, Ybyraı, Abaı sııaqty qazaqtyń úsh uly tulǵasynyń qalyptasýyna yqpal etken asa iri oıshyl-ǵulama retinde qabyldaımyz.

Shıhabeddın Marjanı qazirgi Tatarstan topyraǵyndaǵy Iаpanjy aýylynda 1818 jyly 3 qańtarda dúnıege kelgen. Alǵashynda Buharada bilim alǵan óz ákesi Bahaeddınnen saýatyn ashqan Marjanı 6 jasynda medresege barady. Sóıtip 6-10 jastarynda arab tilderin úırene bastaıdy. 16 jasynda ákesiniń medresesinde kómekshi muǵalim qyzmetin atqarýǵa kirisedi. Osy kezeńniń ózinde Marjanı taqýalyǵymen qosa, oqyǵan ǵalymdaryn syn eleginen ótkizip, zertteý júrgizetin. Sondyqtan alǵashqy ustazdyq qyzmet atqarǵan tusynda dástúrli bilim berý júıesiniń retsizdigin baıqaǵan Marjanı muǵalimdik qyzmetin tastap, Buharada bilim alýǵa qushtar bolady. Sóıtip ol 21 jasynda, 1839 jyly Buharaǵa baryp, osynda óz dáýiriniń ataqty ustazdarynan dáris ala bastaıdy. Alaıda Sh.Marjanı bir-eki jyl oqyǵannan keıin aıtarlyqtaı ilgerileı qoımaǵanyn túsinedi, ol úmit artyp kelgen Buharada kózdegenine jete almaıdy. О́ıtkeni Buharada tek dinı ǵylymdarǵa ǵana mán beretin edi. Sondyqtan Buharada bilim alǵan kezinde medreselerdi tereńirek zerttep, osy ólkedegi bilim berý júıesiniń álsiz, kemshin tustaryn jáne din ǵylymdarynyń qatelikterin synaıdy. Bul týraly ol 1883 jyly Qazanda basylǵan «Vafııat al-aslaf ýa tahııat al-ahlaf» atty eńbeginde: «Bizdiń halyq sabaq berýde Buhara medreselerin úlgi tutady. Alaıda Buhara halqy men ókimetiniń bilim berý isinen habary az, sot júıesi retsiz jáne bilim berý júıesi de tártipten jurdaı. Olar sıntaksısten «Sherh-ı Kafıe-ı Molla Jamıdi» (Ibn-ı Hajıbtiń «Kafıe» kitabyna Abdýrahman Jamı jasaǵan túsindirme) oqyp, onymen 3 jyl shuǵyldanady. Osy oqý kezinde óz retimen emes, sońynan basyna qaraı oqıdy jáne eń qajetti tustaryn oqymaı, tastap ketedi. «Qısyn» (logıka) sabaǵynda «Shámsıe» kitabynyń basynan birneshe qatar oqyǵannan keıin túsindirme men belgilerge nazar aýdarady da, osymen 2 jyl ótkizedi. «Tehzıp» (túzetý) kitabynan bastap, «Ál-hamdý-lıllah» sóziniń túsindirmesine bir jyl bóledi. Ony «Bahs-ı Hamd» dep ataıdy. Alaıda osy madaq, týra jol, silteme, taldaý máseleleriniń qısyn ilimimen qandaı baılanysy bar? Munyń sebebi nede? Biz bul saýaldarymyzǵa jaýap ala almadyq. Buharada pálsapa, geografııa, tarıh ǵylymdarynan jáne álemdegi jaǵdaılar jóninen eshqandaı málimet joq. Bular qajetti ǵylymdar dep sanalmaıdy. Buharada yqylasty adamdar da az kezdesedi» dep jazady.

Abaıdyń «bul kúndegi tahsıl ǵýlým eski medreseler ǵurpynda bolyp, bul zamanǵa paıdasy joq bolady», dep bilim berý men medresedegi oqý júıesin synǵa alýy onyń Marjanı negizin qalaǵan jádıtshildik jolynda bolǵanyn kórsetse kerek. Sondyqtan «bul zamannyń moldalary hakim atyna dushpan bolady. Bulary bilimsizdik, bálkı buzyq fıǵyl, ál-ınsan ǵáddý láma jáhılge hısap. Olardyń shákirtteriniń kóbi biraz ǵarap-parsydan til úırense, birli-jarym bolymsyz sóz bahas úırense, soǵan máz bolyp, ózinshe ózgeshelik beremin dep áýre bolyp, jurtqa paıdasy tımek túgili, túrli-túrli zararlar hasıl qylady, «haı-hoı!» menen, maqtanmenen qaýymdy adastyryp bitiredi» degen Abaı qazaq balalary úshin arab jáne parsy tilderin emes, túsinikti túrki jazýdy tanýdyń mańyzdylyǵyna toqtalady.

Buharada úmiti aqtalmaǵan Sh.Marjanı óz betimen táýelsiz zertteýler jasaı bastaıdy. Osylaısha Buharada ótkizgen 11 jylynyń (1838-1849) kóp bóligin Buhara kitaphanalarynda sırek kezdesetin qundy shyǵarmalardy zertteýmen ótkizedi. Sonyń arasynda Samarqanǵa da baryp (1843-1845), ataqty ǵalym, qazy Ábý Saıdpen tanysyp, onyń baı kitaphanasynda zertteý jumystaryn júrgize bastaıdy. Osy kitaphanada ımam Ǵazalı eńbekterin zerdelegen Marjanıge onyń kózqarastary úlken yqpal etedi. Marjanıdiń Samarqanda oqyǵan kitaptary arasynda ımam Ǵazalıdiń «at-Tefrık baınal-Islam ýáz-Zyndyqa», «ál-Mýnkız mınad-Dalal», «Kımııa-ı Sa’adat», «al-Madnýn bıh ‘ala ǵaırı ahlıhı» sııaqty kitaptar edi. Osy oraıda erekshe aıta keterlik jaıt, Marjanı ımam Ǵazalıdiń kitaptarynan kóbirek áserlengen. Sebebi ımam Ǵazalı uly ǵalym bolýmen qatar iri oıshyl ári tasaýýf ilimine tereń boılaǵan tereń tulǵa edi. Sondyqtan ımam Ǵazalıdiń jańashyl baǵyttaǵy kózqarasyn negiz etip ustanǵan Marjanıdiń ózin Aqmolla aqynnyń:

«Ol pazyl Ǵazalıdeı bolsa-daǵy,

Reddine tehafúktter jazar sizsiz»,

dep Ǵazalıge teńeýi tegin emes. Marjanı de ustazy Kýrsavı sııaqty Ǵazalıdiń áserimen kálámshylardy synady.

«Aqylmen haýas barlyǵyn

Bilmeıdúr, júrek sezedúr,

Mutakállımın, mantıqın

Beker bosqa ezedúr»,

degen óleń shýmaǵy arqyly mantıqın, ıaǵnı logıka ilimi men kálámshylardy aýyr synǵa alýy Abaıdyń da Marjanı arqyly Ǵazalı eńbekterimen tanys bolǵanyn kórsetse kerek.

Marjanı kitaptarynyń eń mańyzdylarynyń biri – «Et-Tarıhatýl-esna ýel-akıde-týl-hýsna» eńbegi qalamshylarmen bolǵan tartys sheńberinde jáne olarǵa jaýap retinde jazylǵan. 

Marjanı Samarqanda júrgen kezinde «...fı ýlým-ýl Quran», «Mızat-ı Sharanı», Fathýl-qadır «sharh-ı hıdaıa», «sharh-ı mevat», «fýsýl-ı sıtta», Shırazıdiń «Asfar-ı Arbaǵ», Abý Alı ıbn Sınanyń «Shıfa ýá ısharat» kitaby, Qady Baıdaýıdiń tápsiri, Shehrıstanıdiń, Ibn Hazmnyń, Sýıýtıdiń, Ibn Arabıdiń, Sýhravardıdiń keıbir kitaptaryn kóshirip alǵan edi. Abaıdyń:

«Muny jazǵan bilgen qul,

Ǵulamahı Daýanı»,

dep silteme jasaıtyn ataqty Jalaladdın Daýanı men onyń shákirti Iýsýf Qarabaǵıdiń kitaptary da Marjanıdiń súıenip, súısinip oqyǵan kitaptary arasynda bolǵan.

Aty atalǵan kitaptardan baıqalyp otyrǵandaı, Marjanı Buharada júrgen kezinde sopylyq ilim – tasaýýfpen de tereń aınalysqan. Ol osy óńirdiń máshhúr naqshybandı shaıhylarynyń biri Nııazquly ıshan Túrkmanıdiń uly, shaıhy Ýbaıdýllah bın Nııazquly haziretke qol bergen edi. Rýhanı iliminen qol úzbegen ol keıin, Buharadan týǵan jerge oralǵan soń shaıhy Abdýlqadır bın Nııaz Ahmad al-Farýqı al-Hındı jáne Mazhar bın Ahmed al-Hındı haziretke qol beredi. О́ıtkeni Marjanıdiń túsinigi turǵysynan tasaýýf bir jaǵynan sharıǵat ilimi, ekinshi jaǵynan shynaıy ıslam fılosofııasy retinde tárbıe, mýjahede jáne ahlaqı (etıka) erekshelikterge ıe bolý sekildi negizgi ózgeshelikterimen bir medreseniń qyzmetin atqardy. Sondyqtan Marjanı shyǵarmalarynda tasaýýf ilimi týraly baıyppen baǵa beredi. Alaıda Marjanı dúnıeqońyzdyqqa salynǵan keıbir nadan shaıqylardyń pirge qol berip, óz aınalasynda adam jıyp, múrıtterine bilim jolynda jańa baǵyt bermeıtinin jáne munyń ǵylym men bilimniń damýyna eń basty kedergi ekenin atap kórsetedi. Ol zikir salyp, táýekel men qanaǵatty jalqaýlyq retinde qabyldap, jumys istemeı, tek múrıtteriniń arqasynda kún kóretin paıdakúnem ıshandardy synǵa alady. Sondyqtan Abaıdyń: «Kúlli adam hý dep tarıqatqa kirse, dúnıe oıran bolsa kerek... bul joldaǵylar qor bolyp ketý qaýpi bar...», dep tarıqatqa syn kózben qaraýynda da mán bar. О́ıtkeni sopylyq ilimdi jete uǵynbaǵan sol kezeńdegi shaıqy ıshandardyń arasynda eńbek etpeı, ter tókpeı bireýdiń syrtynan kúneltý nemese tárki dúnıe dep halyqtan múldem alystap, jyraqqa ketý sııaqty jaıttar beleń alǵan bolatyn. Marjanı men Abaıdyń synǵa alyp otyrǵandary osyndaı joldy ustanǵandar edi. Al sopylyq ilimdi rýhanı álem men kóńildiń ilimi nemese júrektiń saltanaty dep qabyldaıtyn bolsaq, shynaıy sopylyqtyń negizgi baǵyty kemel adam tárbıeleý. Kemel adam, Abaısha aıtqanda, tolyq adam – kisilikke jat qylyqtardan ábden arylyp tazarǵan, ishki jan dúnıesi aǵaryp, rýhanı artqan, múltiksizdiktiń qalyby men jaratylys negizine meılinshe jaqyndaǵan asyl adam. Kemel adam – adasqandar úshin temirqazyqtaı jol kórsetýshi, jolda qalǵandar úshin – kópir, úmiti úzilgender úshin – ashylar esik. Onyń ustanymy – Máýlána Jalaladdın Rýmıdiń sózimen aıtqanda, halyq ishinde Haq taǵalamen birge bolý, ıaǵnı júreginde taq qurǵan Jaratýshyǵa degen mahabbat sezimi men hıkmet-keýdesine ornaǵan izgilik nuryn aınalasyna tógip, jurtshylyqpen birge qalypty ómir keshý. Sondyqtan kemel adam dúnıeni tek júreginen tárk etken adam. О́ıtkeni Abaısha aıtqanda, «qaı jerde ǵumyr joq bolsa, onda kámalat joq».

Aqyldy qoldaný júrektiń sergektigi men baǵyt-baǵdarymen tyǵyz baılanysty. Mine, sol sátte ártúrli jamandyqtardan tazaryp, ahlaqı ádemiligi men durys amaldarynyń nátıjesinde qol jetkizgen júrek tazalyǵynyń arqasynda aqyldyń jasampazdyǵy artady. Júrekke erekshe mán bere sóıleıtin oıshyldardyń biri – Abaı. «Alla taǵala ólsheýsiz, bizdiń aqylymyz ólsheýli. О́lsheýli birden ólsheýsizdi bilýge bolmaıdy», degen Abaı:

«Halıqqa maqulyq aqyly jete almaıdy,

Oımen bilgen nárseniń bári – dáhri»,

dep jyrlap, Jaratýshyny jaratylǵannyń sholaq aqylymen oılap, tolyq uǵynýdyń múmkin emes ekendigin meńzeıdi. «Men júrekti jaqtadym», dep sopylyq ilimniń negizgi uǵymdarynyń biri – júrekke júginedi. «Alla adamnyń túr-álpeti men mal-múlkine emes, onyń júregine qaraıdy», dep aıtylǵan hadıske silteme jasaıdy.

Osy oraıda aıta ketetin jaıt, tasaýýf iliminde júrek – adamnyń ózegi, dáni bolyp sanalady. Ol – ılahı ámirler arqyly adamdy týra jolǵa bastaıtyn qazyna, qudiret otaýy. Júrek, ıaǵnı kókirek kózi zattyń ishki mánine boılaı alady, tylsym dúnıeni túsinip, ǵaıypty sezinedi, shabyt alyp qanattanyp, shekara tanymaıdy. Adam boıyndaǵy bar izgi qasıet júrekten tabylady. Sondyqtan qaırat pen aqylǵa baǵynbaıtyn júrek dene músheleriniń ámirshisi bolyp sanalady.

Samarqan sapary oljaly bolyp, 1845 jyly Buharaǵa qaıtyp kelgen Marjanı munda «Mır-Arab» medresesine ornalasyp, onyń baı kitaphanasynan Hanafı, Nasafı, Taftazanı, Farabı syndy Shyǵystyń uly oıshyldarynyń eńbekterimen tanysa bastaıdy. Sondyqtan ol óz eńbekterinde ál-Farabıdiń fılosofııalyq týyndylaryn tereń taldaıdy, oǵan joǵary baǵa beredi. Ádiletti tý etken ǵulama bir eńbeginde Ǵazalıdiń Farabıdi negizsiz aıyptaǵanyn, osylaısha qatelikke boı aldyrǵanyn aıtady. Aqjan Mashanov «Abaı Fabarı eńbekterimen Marjanı eńbekteri arqyly tanys boldy» degende, osyny meńzese kerek.

Buhara men Samarqan kitaphanalarynan túrli qoljazba kitaptardy aqtarǵan Marjanı tarıhpen de tereń aınalysady. Keıin Qazanda 1883 jyly jarııalanǵan «Vafııat al-aslaf ýa tahııat al-ahlaf» dep atalatyn irgeli eńbeginde musylman áleminiń iri 6057 tulǵasynyń bıografııalaryn jazýda munyń kóp paıdasy tıgen. Sol sııaqty ol Qazanda 1897 jyly jaryq kórgen «Mústefad al-ahbar fı ahýal-ı Qazan ýá Bulǵar» atty ataqty eńbeginde tarıh týraly tereńnen tolǵaıdy. Osy kitabynda Marjanı Jánibek hannan bastap búkil qazaq handary, bıler, Deshti Qypshaq dalasy jáne úsh júz týraly keńinen jazǵan. Bir qyzyǵy, eńbekte ol qazaq handarynyń atasy ispetti Orys handy «Yrys han» dep bergen. Marjanıdiń tarıhqa jańa kózqaras ákelgen bul shyǵarmasyn Abaı oqyp, zerttese kerek. Aqjan Mashanov Abaıdyń «Biraz sóz qazaqtyń túbi qaıdan shyqqany týraly» degen eńbeginen Marjanıdiń saryny anyq baıqalatynyn aıtady. Ol Abaıdyń «Qazaqtyń asyl túbi tatar, qytaısha ony «tatan» dep jazady degen qaǵıdasyn Marjanı pikirimen túıisedi dep dáleldeıdi. Bizdińshe, durys boljam.

Qazanǵa 1849 jyly qaıtyp kelip, 1850 jyldan bastap ımamdyq jáne ustazdyq qyzmetpen túbegeıli aınalysa bastaǵan Marjanıdiń aınymas temirqazyǵy aqıqat boldy. Sondyqtan onyń ataǵy lezde shartarapty sharlap ketti. Bul árıne ózge moldalarǵa unaı qoımaǵan edi. Sóıtip 1854 jyly birneshe molda Marjanıdiń ústinen aryz jazdy. Biraq ǵulamanyń kinásiz ekeni anyqtalyp, ol aqtalyp shyqty.

Marjanı men ózge qadymshyl moldalardyń arasynda pikir qaıshylyǵy týyndaǵanda, ol bir máselege Quran men súnnetten jaýap bere qalǵan jaǵdaıda, ózge moldalar: «Marjanı ózin mújtehıtpin dep jarııalap júr, bizdiń ondaı nıetimiz joq, biz tek raýaıat jáne fıkhpen amal etemiz», dep ózderin aqtaýǵa umtylady eken. Al Marjanı árkim óz múmkinshiligimen aqyl-parasaty mólsherinde Quran men hadısti kóbirek oqyp, olardan paıdalanýdy, ǵıbrat alýdy, ımanyn tolyqtyra túsýdi kózdeýi kerek dese, moldalardyń kópshiligi Quran men hadısten úkim shyǵarý mújtehıtterdiń isi, qazir ıjtıhad joly jabyq, bizge sońǵy ǵalymdardyń kitaptary da jetedi dep esepteıdi eken.

Reseı ókimeti 1870 jyly jańa zań shyǵaryp, medreselerde orys tilin oqytý mindeti qoıyldy. Bul sheshimge moldalar qarsy shyqty. Marjanı orys tilin úırenýge qarsy bolǵan joq, kerisinshe qoldady. Ol qoǵamnyń damýy úshin ártúrli ǵylym salalary qajet ekendigine nazar aýdardy. Dinı ǵylymdarmen qatar dúnıelik ǵylymdarmen de aınalysý kerektigin, Batysqa jáne jańashyl ǵylymǵa aparatyn jol orys tili arqyly ótetinin, orys tiliniń mańyzdylyǵyn uǵynǵan Marjanı 1876 jyly 16 qyrkúıekte ashylǵan «Orys-tatar muǵalimder mektebinde» (Rýssko-tatarskaıa ýchıtelskaıa shkola) din jáne tarıh muǵalimi bolyp 9 jyl jumys istedi. Orys zııalylarymen tanysýy, Radlov sııaqty ǵalymdarmen dostyq qatynasta bolýy jáne Reseıdiń bilim berý júıesin jaqsy bilýi ıslam mádenıetin tolyq meńgergen Marjanıdiń oı-órisin odan da keńeıtti. Ol óz dáýirindegi tálim men oqytýdyń tásilin jańartyp, mektepte kóptegen pánniń oqytylýyn usyndy. Mektep-medreselerde ónerdi, Eýropada oqytylatyn jaratylystaný pánderi men ǵylym-bilimdi jáne Reseıde ómir súrip otyrǵandyqtan, orysshany oqytý qajettiligin aıtatyn edi. Ol orys tilin úırený úshin aldymen óz bolmysyn, ıslamdyq tanymdy uǵyný kerektigine basa nazar aýdarǵan. Osy oraıda Abaıdyń orys tiline qatysty oılarynyń Marjanıdiń kózqarastarymen astasyp jatqandyǵyn kórýge bolady.

Qoryta aıtqanda, Marjanıdiń oı-pikirleri jádıdshildik qozǵalysyna negiz boldy. Sondyqtan Abaı dúnıetanymy men Alash qaıratkerleriniń jańashyl baǵyttaǵy batyl oılarynyń astaryna tereń úńilip, ádil baǵa berý úshin Marjanı murasynyń jete zerttelýi kerek dep oılaımyz.

Sońǵy jańalyqtar

Esik nege «tesik»?

Qoǵam • Búgin, 15:25

Betperde kıgen kóktem - 5

Qoǵam • Búgin, 15:10

Qyzylorda oblysy: Taǵy 3 adam vırýs juqtyrdy

Koronavırýs • Búgin, 13:31

COVID-19 vırýsy mysyqtan tabyldy

Álem • Búgin, 12:03

Koronavırýs hám kóshe sýretteri

Álem • Búgin, 10:51

Jetisaılyq jomart jandar

Aımaqtar • Keshe

Ishan baǵy qaıta qalpyna keledi

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar