Rýhanııat • 20 Aqpan, 2020

Abaı fılosofııasy: shyǵý tegi, qalyptasýy jáne damýy

2002 retkórsetildi

Dúnıeniń basy saıran, túbi oıran,

Ozar soıdy bu dúnıe...

Dospambet jyraý

 

Aqyl-oıda, aldymen

sezim arqyly

berilmegen, eshteńe joq...

Djon Lokk

 

Fılosofııany fılosofııa

(danalyqqa qushtarlyq) dep,

ózin fılosof dep, eń alǵash ataǵan

... Pıfagor edi, onyń oıynsha,

adam – dana emes, fılosof, – danalyq Qudaıǵa ǵana bitken qasıet.

Dıogen Laertskıı

BESINShI USTAZ

Esse

Preambýla

Jaz kezim. Atam ekeýmiz aýyl syrtynda, irgedegi Jarly ózeni tusynda, saı-sala, ıirim, sý jaǵasyn qýalaı, bitik ósken qalyń qaý, kók shalǵyn arasynda, júzin uzaq, muqııat qaıraǵan aq azý, qara shalǵymen japyra qulatyp shóp shaýyp júrgenbiz. Shilde ýaqyty tamyljyǵan tamyzǵa ulasyp kele jatqan jaıma-shýaq uly shaq. Úsh-tórt jastaǵy meniń suraqtarym kóp. Estigen nársemdi suraımyn. Atam dembil-dembil toqtap, sharyqty shalǵy júzine taqap, janyp-janyp qoıady. Sosyn, qulashyn sermep, aqyryn syrǵı júrgen shalǵy sońynan birqalypty jyljyp otyrady.

Bul jaz aılary Arqa jurty kún nuryn tógip, tylsym baqyt keshetin mezgili. Kórshi shabyndyqta Táńirbergen qońsy qural-saımanyn túgendep jatyr. Sharýasyn bitirip, shalǵy túskenshe, bir kelip amandasyp ketetin ǵadeti.

– Áý, assalaýmaǵaleıkúm, Tóke, – deıdi qasymyzǵa taqap kele jatyp, taıaǵanda, eki qolyn berip, ekeýmizben de amandasady.  

– Ýaǵaleıkúmassalam!

Kózin kóleńkelep tóńiregin sholady. Qazbaýyr bulttar aspannan ajyrap, jerge salbyrap túsip kele jatqandaı kórinedi. Kún ysyp barady, shuǵyla shashyp tas tóbemizden alabóten jarqyraıdy, bul ýaqyt – qyr dalanyń eń jyly maýsymy. Táńirbergen maǵan qarap, sózin jalǵaıdy:

– Nemereńizben shyǵypsyz ǵoı.

Atam shalǵysyn kóterip, júzin tekserip turady, ejelgi daǵdysy, qoly qalt etse, abaılap saýsaǵyn tıgizip, júzi ketip qalǵan joq pa dep, bir qarap, tekserip qoıady.

– Iá. Jumsaýǵa da bir adam kerek. Qolqanat, – deıdi sosyn.

– Eńbekke baýlyǵan jaqsy, erteń qyzyǵyn ózi kóredi.

Bul saýalǵa da atamnyń jaýaby daıyn, ile-shala til qatady:

– Árıne... biraq, sana bermese, taǵy bolmaıdy. Bul qaraq – asa sanaly, yntaly, elgezek bala.

Táńirbergen shalǵy salýǵa erinip turǵan sııaqty. Saǵatyna bir kóz júgirtip qoıyp, taǵy áńgime bastaıdy. Atam da asyqpaıdy, shópshilerdiń bul ádeti asa bir aıaýly nárse, pishen kezinde kóp syr aıtylady, ótken-ketken qozǵalady, áredik daý týyp jatady, bir-birine renjip, ketisip qalatyndar da bolady. Men es jıyp kele jatqaly aýyl arasyndaǵy áńgime-dúkende Abaı esimi kóp atalady, sher tarqatysqanda, aman-saýlyqta, toptasyp óristen qaıtqan maldy kútkende jıi qaıtalanady, sózine dálel keltirgende, deregine dáıek izdegende, uly aqynǵa júginedi, arqa súıep, negizge ala sóıleıdi, kókiregi dańǵyl Abaı hákimniń dańqy, tylsym danalyǵy bárine birdeı jetedi, keıde meniń de danyshpan Abaı atam sekildi dúnıedegi eń aqyldy adam bolǵym keledi.

Onyń Abaıdan bir naqyl sóz aıtaıyn dep kele jatqanyn sezdim, júzinen tanyp qoıdym, Abaısyz áńgimeniń tuzdyǵy joq tárizdi kórinetin.

– Abaı aıtqan eken, – dedi ol, –  “Beınet kórmeı, dáýlet joq”.

– “Sap, sap, kóńilim, sap, kóńilimde” ǵoı.

– Iá. Taǵy bir aıtatyny bar, biraq, qalqa bala tur.

Kúldi.

– Beınetqor bala, sharýaǵa beıim ózi.

– Jaraıdy, aqsaqal, kettim, qas qaraıǵansha osy tusty bitirip alsam.

– Táńirbergen-aý, kishi shoshyp, úlken uıalatyndaı, qaı sózin meńzediń?

– Keıin, Tóke, keıin.

– Áı, osy Abaıdyń jumbaǵy bitpeıdi-aý.

Kórshi ezý tartyp uzap bara jatty. Keıin men Abaıdyń bul qupııasyn ashtym. Bir-aq aýyz sóz. Búkil qazaq, bar adamzat tabıǵaty syıyp turǵan bir-aq aýyz sóz. Abaı ǵaqlııasynda sózdiń iri-maıdasy joq eken, sóziniń bári – súıekti. 

 

Muhtar Áýezov

Ásili, Abaıdy áýeli alashtyń ózine, keıin tórtkil dúnıe jurtyna keńinen tanystyrý, nasıhattaý jolynda ǵulama zańǵar jazýshymyz Muhtar Áýezov orasan zor ról atqardy. Ǵylymyn (abaıtaný) qalyptastyrdy, shyǵarmashylyǵyn (óleńderi, “Qara sózi”) bir júıege keltirdi (zerttedi, rettedi), kórkem obrazyn (“Abaı joly” roman-epopeıasy) somdady (jazdy).

Uly aqyndy tanyp-bilýge baılanysty uzaq júrgizilgen jumystar óz jemisin berdi. Nátıjesi, búginde hákimniń qazaq rýhanııatyndaǵy túbegeıli, ornyqty orny, tııanaqtalǵan shyǵarmalary úzdiktigi turǵysynan eshqandaı kúmán týǵyzbaıdy.

Áýezov – Abylaı han, Kenesary, Abaı qadirińe jetken qalamger. Kenesary týraly “Han Kene” atty pesa jazdy, sirá, 1928 jyly bolsa kerek, al 1930 jylǵa deıin pesa eki-úsh jerde qoıylyp úlgerdi. Belgili muqtartanýshy Mamaı Ahet kýáliginshe, Muqań Abylaı týraly úlken shyǵarma jazýdy oılastyrsa kerek, kóp derek jınap qoıǵan kórinedi.

Abaıdy dúnıe júzine áıgilegen Muhtar Áýezov óz mindet-mıssııasyn XX ǵasyrda tolyǵymen atqaryp, oryndap shyqty. Kemel aqynnyń aıaýly  beınesin, sáýleli otbasyn, zııaly ortasyn, kertartpa qatygez zamanyn, qoǵamyn keıipteýde vırtýoz qalam ıesi barsha talantyn, qarym-qabiletin, oqyp-bilgenin túbine sheıin sarp etti. Tipti, búkil ónerin, kúlli ómirin, bar kúsh-qaıratyn osy maqsatqa sarqa jumsaǵany ras.

Abaı, árıne, otbasynan bastalady. Desek te, hákim ómirinde eleýli iz qaldyrǵan, dúnıetanymy qalyptasýyna aıryqsha, qomaqty úles qosqan jarqyn da jaqyn tulǵalar bar. Solardyń biri de biregeıi – Qalıolla.  

Qalıolla О́skenbaev

Úıimde, sóreleri siresip turǵan úlken kitaphanamda, alǵysózin Muhtar Áýezov jazǵan asa bir qymbat kitabym bar. Bul – Qazaqtyń Memlekettik Kórkem ádebıet baspasynda 1961 jyly jaryq kórgen Abaı Qunanbaıuly shyǵarmalarynyń bir tomdyq tolyq jınaǵy. Redaksııasyn qarap, túsinikterdi, jańa materıaldardy tolyqtyryp baspaǵa daıyndaǵan – Ábish Jırenshın.

Umytylyp bara jatqan esim. Nemese, qazir ǵalymdardyń ózara áńgimesinde ǵana atalatyny bolmasa, el arasynda umytylǵan nyspy.

Kitapta Abaıdyń týysy Qalıolla týraly kóp maǵlumat beriledi: “Abaıdy alǵashqy ret orystyń óner-bilimi, kitaptary men, sonaý alystaǵy Peterbýrgtaǵy, Moskvadaǵy orys ıntellıgensııasynyń salt-sana, turmysymen tanystyrǵan adam Abaıdyń óz inisi Qalıolla О́skenbaev. Qalıolla Qunanbaıdyń Aıǵyz degen báıbishesinen týǵan, erte kezden-aq ony ákesi oryssha oqýǵa beredi. Abaı elde júrgende Qalıollamen Peterbýrgke hat jazysyp, hat alysyp turady. Jazǵy demalysta elge kelgende Qalıolla astana turmysynan qoıyn-qonyshy toly kóptegen áńgimeler men kitaptar ala keletin bolǵan, osy kitaptardy únemi oqyp Qalıollamen ishteı syrlasyp, pikir alysýshy nemereles aǵaıyndarynyń ishinde zeregi Abaı bolǵan”.

Ábish Jırenshın Qalıolla jaıly jetkize jazady. Biraq, bizge myna bir deatldary aıryqsha mańyzdy kórindi.

“Qalıolla eń alǵash Semeıde oqyp, ondaǵy oqýdy taýysqan soń, Ombydaǵy Shoqan oqyǵan Kadetskıı korpýske túsedi. Bul Shoqan Ýálıhanovtan soń. Ony da bitirip, kornet ofıser degen ataq alyp shyǵady. Bul tárizi 1863-69 j. mólsherinde. Budan soń Qalıolla Moskvadaǵy Pavlovskıı kavalerııskıı shkoldy bitiredi. Baǵzy bir málimetterge qaraǵanda Halel  1877-1878 jyldar orys-túrik soǵysyna qatynasady. Onda da erlik kórsetip orystyń bir generalynan alǵys alady...”

Bul qasterli kitap maǵan, meniń qolyma 2017 jyly Semeıde tıdi. Bir azamattan surap aldym. Ýaqytsha. Qasymda Sultan Ybyraı men Omar Jáleluly bar. Biraq, kitapty qaıtaryp berýim qajet.

 Ahmet, Táken, Zákı jáne Jabal

Sol bir balalyq shaq jyldary men Abaı týraly qulaǵyma jetken kóp ǵulama sózdiń birin tuńǵysh ret osylaı sanammen estidim. Kórshi Táńirbergen aqsaqal qandaı qupııasyn aıtpaı ketti, bilgim keldi, Abaıdy uǵatyn, túsinetin jasqa tez jetýge qumartyp qaldym. Keıin eseıgende, osy bir jaıma-shýaq óleńdi talaı ret ashyp oqysam da, ne aıtqysy kelgenin bir adamdaı túsinsem de, ózimdi óleń shyndyǵynan adasyp júrgendeı sezinemin, bul jerde Abaı basqa bir nárseni belgilegendeı kórinedi de turady, eýropalyq fılosofııalyq júıeler, eńbekter, kitaptar izdegen aqıqattyń kómeski beınesi, asyl muraty Abaıdyń osy bir óleńine syıyp ketkendeı áser qaldyrady, bul meniń bala jasymnan sheshimin tabýǵa tyrysqan ómir boıǵy jumbaǵyma aınaldy. Qupııa kúıinde, kóldeneń qalqıyp áli kóz aldymda tur.

Abaıdyń alǵashqy óleńderiniń biri. Ásili, 1855-1881 jyldar aralyǵynda jazylǵan. Jumbaq jyrdyń sońyna qaraı keltirilgen qunarly sóz, qýatty oı. Uıqas qýǵan tirkes te, ajary bolsa da,  artyq aıtylǵan lepes te emes. Árkim qýlyǵyna, sumdyǵyna qaraı boılaıdy.

Jumbaq jan dese – jumbaq jan. Dástúrli orta, ata salty ardaqtaǵan kóshpeli qundylyqtar júıesi talaptary, dala zańy, orys nızamy qaz-qatar qysqan almaǵaıyp zamanda, qyr eteginde, túzde, álem ilim-bilimin tanyǵan danyshpan qalaı, qaıtip týyp-ósti, qaıdan keldi, qaı mejede qalyptasty, suńǵyla tabıǵaty, oıshyl qabileti, jalpy adamzattyq sheńberdegi paıym qasıeti syrtynda ne tur, kim bar, ol bizge nebir myńjyldyqtar aınalysqan matematıkalyq kúrdeli esepterge barabar, qıyn jumbaqtar tastap ketti.  

Táken Álimqulov “Jumbaq jan” atty eńbeginde Abaı jolyn dáp tanıdy:

“Sondyqtan da Abaı poezııaǵa tótenshe júkter artýǵa májbúr boldy. Ábden toqtasqan shaǵynda týǵan qara sózderin bylaı qoıa tursaq, Abaıdyń fálsapasy, estetıkasy, turmystyq tolǵanystary onyń poezııasynda, jurtqa tez taraıtyn ushqyr janrda jatyr. Kún ilgeri aıta ketý kerek, Abaıdyń keıbir óleńderin orysshaǵa aýdarǵanda, onyń jalań aqylgóı (dıdaktık), syrsyz sheshen (rıtorık) bop kórinýinde osyndaı tarıhı sebepter bar. Osyǵan baılanysty este tutatyn jáne bir jáıit, ádebıettiń jas kezinde, qalyptaspaǵan shaǵynda poezııa ártúrli mindet atqaryp, ártúrli júk kótere beredi. Gorasııdiń, Lýkresııdiń poemalary ǵylmı traktatqa jatsa, Lomonosovtyń keıbir uzaq tolǵaýlary sharýashylyqty ýaǵyzdaýǵa májbúr bolady. Buǵan baıaǵy Avısennanyń jyrmen jazǵan ǵylymı eńbekterin qossańyz, poezııanyń alǵashqydaǵy ornyn ońaı ańǵarasyz”.

Bizdiń bilýimizshe, kemeńger Abaıdyń eki joly bar: biri maqsat retinde, biri sol maqsatqa jetýdiń ádis-tásili retinde. О́leń-jyrlary – oı-tolǵanystaryn halyqqa jetkizetin eń tıimdi joly edi. Sebebi, “Tórkini tym áridegi qazaq poezııasynyń ulttyq ómirde aralaspaǵan salasy joq” (Táken Álimqulov).

Asa zamanaýı, tipti, zamanynan, dáýirinen ozyq turǵan Abaı paıymy qazaq sanasyna tez jetýi úshin aqyn ózi ómir súrip otyrǵan ortada ataq-abyroıǵa ıe, qoǵamdyq aqyl-oıǵa qoja, kóne shejireden beri alashtyń sana-sezimin, ult tanymyn bılep-tóstep kele jatqan halyqtyq janrǵa bet burady.

Shuǵyl janr tez uqtyrady. Biraq, bul jerde de Abaıdyń kúrdeli tulǵasy tanyldy. Ahmet Baıtursynov ataqty maqalasynda (“Qazaqtyń bas aqyny”): “1903-shi jyly qolyma Abaı sózderi jazylǵan dápter tústi. Oqyp qarasam, basqa aqyndardyń sózindeı emes. Olar sózinen basqalyǵy sonsha, áýelgi kezde jatyrqap, kópke deıin tosańsyp otyrasyń. Sózi az, maǵynasy kóp, tereń. Buryn estimegen adamǵa shapshań oqyp shyqsań, túsinip, kóbiniń maǵynasyna jete almaı qalady. Kóp sózderin oılanyp daǵdylanǵan adamdar bolmasa, myń ara oqysa da túsine almaıdy. Ne maǵynada aıtylǵany bireý baıandap uqtyrǵanda ǵana biledi.Sondyqtan Abaı sózderi jalpy adamnyń túsinýine aýyr tıetini ras,” – deıdi.

Áıgili akademık Zákı Ahmetov “Kemel aqyn, kemeńger oıshyl” atty eńbeginde (Abaı, Birinshi tom, О́leńder men aýdarmalar, Almaty, “Jazýshy” baspasy, Almaty) tómendegideı qısyn keltiredi: “Qazaqtyń zııalylary Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov jáne Shákerim Qudaıberdıev, Maǵjan Jumabaev, Sultanmahmut Toraıǵyrov sekildi óleń sózdiń óren júırikteri Abaı sóziniń qadir-qasıetin birden-aq ábden túsine bildi desek te, uly aqynnyń ádebı murasyna birtutas ornyqty kózqaras qalyptastyrý ońaı bolǵan joq”.

Kórnekti abaıtanýshy-ǵalym Jabal Shoıynbet bir suqbatynda mynadaı oı túıindeıdi: “Abaıdy ózi ómir súrgen kezde qazaq halqy jete túsinbedi” degen pikirlerdi estip qalamyn. Menińshe, bul durys emes, ol qazaq halqyn kemsitý sekildi kórinedi. Sol kezde-aq Abaıdy qazaq halqy óte syılaǵan. Qaıta osy kúni Abaıdy jete bile bermeıtin sııaqty kórinedi maǵan”.

Zákeń men Jabal aıtqan eki oıdyń arasynda qaıshylyq turǵandaı kórinedi. Shyn máninde, Abaıdy syrt aınalǵan eli emes, qylyshynan qan tamǵan Sovet ókimeti edi.

Jabal sol ıntervıýde taǵy bir jaqsy pikir bildiredi.

“Kóshpeli ómir bolmysynyń ereksheligine oraı, Abaı týyndylarynyń halyq arasynda taralý jolynyń úsh jaǵdaıda júzege asa bastaǵany baıqalady. Áýel basta, Abaı óleńderi aýyzsha bireýden bireý jattap alyp, ánge qosyp nasıhattalyp jatty. Ekinshi jaǵynan, aqyn óleńderi qoljazba túrinde bireýden bireý kóshirip alyp, kózi qaraqty sanaýly saýatty adamdar arasynda taralyp jatty. Úshinshiden, aqyn týyndylary 1889 jyldan bastap baspasóz betterinde ár qıly jaǵdaıda basylym kórip jatsa da, Abaıdyń kózi tirisinde óz atynan jarııalanǵan emes”.

 Ortega-ı-Gasset, Kamıý, Sartr jáne Martın Haıdegger

Biz Abaıdy qazaq kásibı fılosofııasynyń irgetasyn qalaýshy, irgeli kategorııalyq túsinik apparatyn qalyptastyrýshy oıshyl tulǵa turǵysynda tanımyz (ımanıgúl, tolyq adam ilimderi týraly aıtpaǵan kúnniń ózinde).

“Mahabbatpen jaratqan adamzatty,

Sen de súı ol Allany jannan tátti.

Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep,

Jáne haq joly osy dep ádiletti.

 

Osy úsh súıý bolady ımanı gúl,

Imannyń asyly úsh dep sen táhqıq bil.

Oılan daǵy úsheýin taratyp baq,

Basty baıla jolyna, malyń túgil”.

Shyǵarmada bári aıtylyp tur. Biz alǵashqy eki shýmaǵyn alǵa tartyp otyrmyz. Osy aıtylǵan bári – tek syrt túsinik. Al, úsh mahabbat, táhqıq, taǵat, tasdıq, rýza tárizdi hýsnızán – jaqsy nıet, kórkem oı, jaqsy pikir – ımanmen qatar, birge tanyp, birge bilý qajet talaptary – shyńyraýlar, tuńǵıyqtar. Shyńyraý tereńdik te, shyńyraý bıiktik te bolady. Jer ǵana emes, aspan da – tuńǵıyq.

Kisilik – qasıetter basy.

Jalpy, bul óleń – Abaıdyń oıshyl bolmysyn, fılosoftyq tabıǵatyn, hakimdik álemin ashatyn qorytyndy-tujyrym jasaǵan erekshe týyndy. Keshendi, júıelengen ilim kórinisi. Shyǵarma jazylǵan ýaqyt – epıstolıarlyq janrǵa kóship, qara sóz jazyp, dúnıege jańa oı-tolǵam ákeletin tus. Bul, tegi, júzege asqan sana tóńkerisi. Tanym ózgerisiniń qaqpasy – osy óleń. Búkil shyǵarmalarynyń kilti. Oıshyldyń oı keńistigine osy kiltpen esigin ashyp kiresiz. Abaı oıynyń shyńy. Nemese shyńdarynyń biri. Programmnyı dokýment – dlıa nasıı. Opredelıaıýshee, predvoshıtıvshee býdýshee tvorenıe, sozdannoe – vo ımıa chelovechestva.

Manıfest gýmanızma.

Abaı – orys oıshyly Nıkolaı Berdıaev sekildi dinı ekzıstensıalıstik fılosofııaǵa týys, úndes tulǵa. Lev Shestov qusaǵan erkin qategorııalarmen oılaıtyn synshyl danyshpan.  

Ol – shyn mánisindegi, oılaý quraldary bar, qalyptasqan júıeli túsinikterine arqa súıegen naǵyz kásibı fılosof. Oıshyldyq kásibin meńgergen, oı eńbegimen aınalysqan, dúnıejúzilik ıntellektýaldyq izdenisterdi, qozǵalystardy, aǵymdardy orys baspasózi arqyly qal-qaderinshe jiti baqylap otyrǵan fılosof.

Hakim oı jazbalarynda paıdalanǵan túsinikter, uǵym turǵysynda qalyptasqan, ornyqqan, iriktelip, tııanaqtalǵan sóz qory, oılaýdyń ıntrýmenti rólin nemese qyzmetin atqarady.

“Bolmys”, “sana”, “bes nárse”, “zaman”, “júrek”, “aqyl”, “qaırat”, “ar-uıat”, “ımanıgúl”, “mahabbat”, “baqyt”, “baq”, “tolqyn”, “jaman”, “jaqsy”, “kóńil” tárizdi uǵym sózder – Abaı fılosofııasynyń sheshimi.

“Júrektiń” (yntaly, shoshyǵan, shyn, órtengen, órbigen, úrpıgen, qapalanǵan, jaraly, sóngen) san qıly túri, “kóńildiń” (sezimpaz, kúńgirt, qam, qara, synyq) birneshe kúıi bar.

Nadan adam degen kim:

“Kóp aıtsa – kóndi,

Jurt aıtsa, boldy,

Ádeti nadan adamnyń?”

Demek, nadan adam – tobyr, massa. Ortega-ı- Gasset (“Kópshilik kóterilisi”, oryssha nusqasy “Vosstanıe mass”) pen Elıas Kanettı (“Bılik pen kópshilik”, oryssha nusqasy “Massa ı vlast”) taqyryby. XX-XXI ǵasyrlardyń ózekti máselesi.

Kanettı irgeli eńbeginde massanyń minez-qulqyna sıpattama beredi. О́tip bara jatqandy ózine qosyp alady. Qosyp alǵandy óz tártibine baǵyndyrady. О́z tártibine baǵyndyrǵannan massa jasaıdy. Derbes oısyz. Erkin emes, bir-birin baılap, jibermeı ustaıdy. Massa ózin ózi basqarady, biraq syrtqy yqpalǵa kóngish, táýeldi, bodan. Ony kúsheıtip turady. Tobyrǵa aýqat pen qyzyq kerek. Massanyń eń qalyń kórinisi – pop-estrada, pop-mádenıet, pop-ǵumyr. Massa adamdy oılaý qabiletinen aıyrady. Abaı anyqtamany qalaı dál bergen! Sosyn, kópte aqyl joq deıdi ult ustazy.

Abaı kategorııalary, Alber Kamıý óziniń “Sızıf týraly ańyz” atty essesinde taqyrybyn talqylaýda arqa súıegen ekzıstensıalızm kategorııalaryna uqsaıdy. Jan-Pol Sartr, keshendi pálsapalyq eńbekteri men kórkem shyǵarmalarynda qoldanǵan, qaıshylyqtaǵy álem/adam sıpatyn beıneleıtin uǵym-túsinikterinen esh aýmaıdy deýge de bolady. Ári Martın Haıdegger termınderimen aǵaıyndas uǵymdar.

Keıbir ásire-akademııalyq ortada Abaı fılosof emes degen pikir aıtylyp qalyp jatady. Dáıek retinde fılosofııalyq muratyn (kózqarasyn, dúnıetanymyn, álem pishinin) aıqyndaıtyn júıeli eńbekteri joqtyǵyn alǵa tartady.

Fılosofııanyń ózi birneshe deńgeı-dárejege bólinedi. Biraq, árıne, bizdiń qarastyrǵaly nemese qarastyryp otyrǵanymyz – kásibı fılosofııalyq ilimder.

Kez kelgen júıeniń arqa súıeıtin tirekteri – ontologııa, gnoselogııa, logıka, epıstemologııa, etıka, estetıka – sekildi toptas bólikteri, sonymen qatar,  quramyna enetin zańdylyqtary – dıalektıka, ındýksııa, dedýksııa jáne logıka.

Sosıologııalyq-kýltýrologııalyq kategorııalar arqyly aqıqatty tabý jolynda izdenetin fılosofııa bar.

Bul fılosofııa – shartty túsinikterge toly. Keıde, fılosofııa týraly qasań oı-paıymdar da kedergi keltiredi.

Modern/postmodern

Qazir fılosofııa postmodernıstik qubylystar jaǵdaıynda erkin keńistikke shyqty. Jańa kókjıekteri ashyldy. Fılosofııa men kýltýrologııa teńesti. Beket Nurjanov “Modern. Postmodern. Kýltýra” atty kitabynda (Almaty, “О́ner” baspasy, 2012 jyl) "búkil modern ınstıtýttary fılosofııamen qatar aqıqatty jarııalaıtyn ınstansııaǵa aınalady, degen qorytyndy jasaıdy. Onyń oıynsha, “mádenıet – mán-maǵyna týǵyzýshy eńbek” (oryssha nusqasy: “kýltýra – proızvodstvo smyslov ı znachenıı”).

Al Maks Veber: “Mádenıet – adam ómirine ústemdik quratyn rýhanı jáne zattyq ıgilikter júıesi” (oryssha nusqasy: “kýltýra – eto sıstema dýhovnyh ı materıalnyh sennosteı, podchınıaıýshaıa sebe jızn lıýdeı”) degen pikir keltiredi.

Burynǵy klassıkalyq fılosofııada mádenıet adam qolynyń izi jatqan qasıet-qundylyq retinde túsindiriletin. Endi qazir, postmodernıstik dáýirde anyqtama berý qıyndaıdy. Sebebi, rýhanııat keńistigi ulǵaıady, mádenıet aıasy keńeıedi. Bilim aqparatqa aınalady. Ásili, ǵylymı-tehnologııalyq jańalyqtardy erkin paıdalanýǵa múmkindik alǵan, aqpar-málimetke qol jetkizgen ınstıtýttar (tarıh, rasıonalızm, teatr, ádebıet, ǵylym, shyndyq, aqyl-oı, BAQ, pán), óz kezeginde, aǵylyp, tasqyndap kelip jatqan hat-habar negizinde óz tujyrymdamalaryn, konsepterin jasaıdy. Bul ózgeristerdiń bári aqparat tehnologııalarynyń bútindeı, tutastaı buqaralyq sıpat alýymen tyǵyz baılanysty. Búginde biz kitap oqymaımyz, gýglden qaraı salamyz. Adamzattyń jıǵan-tergen bilimi, búkil tarıhı tanymy bir gýglge syıyp tur. Til dep sózdi emes, tańbany uqqandyqtan, barlyq órnek, belgi, san tilge aınalady. Demek, arhıtektýralyq nysandar, matematıkalyq esepter, avtomobılder pishini, qalanyń bas jospary, bári mátin qyzmetin atqarady.

Moderndik dáýirde, ıdeıany, mán-maǵynany, qundylyqtar men úlgilerdi týǵyzýshy – fılosofııa edi, postmodernızm sheńberinde kez kelgen ınstıtýt óndirýshi kúsh – ádebıet, lıngvosemıotıka, kýltýrologııa, sosıologııa, psıhologııa, medıologııa, tipti, kınotaný bolsyn. Postmodernızm – modernızm sııaqty kózqarastardyń jalpy jıyntyǵy emes, bir arnaǵa quıǵan, ortaq qasıetteri bar aǵymdar birlestigine de jatpaıdy. Ras, túsiniksiz. Moderndik júıede nıssheshildik, marksızm, freıdızm, fenomenologııa, ekzıstensıalızm, strýktýralızm, germenevtıka, neoplatonızm bir tanym jolyndaǵy, biraq, túrli sıpattaǵy izdenister. Postmodernızm – basqa, bir-birine uqsastyǵy joq oıshyldyq. Ol tutyný qoǵamy, postındýstrıaldy qoǵam, aqparattyq qoǵam, medıamádenıet, ǵalamdaný (globalızasııa), jergilikten(dir)ý (glokalızasııa) uǵym-túsinikterine týys, jaqyn. Gýmanıtarlyq tanym júıesindegi lıngvıstıkalyq tóńkerister, ıaǵnı, tańbanyń dybys aldyna shyǵýy, álemdi mátinge aınaldyrdy. Bolmys mátin boldy. Bul – tildiń qalyptasýy jónindegi semıotıkalyq teorııanyń transformasııasynan týdy.

Abaı – moderndik tulǵa. Talaptary, biryńǵaı aqıqat izdeýi modernızm fılosofııasymen ushtasady.

Postmodernızm – modernıstik túsinikterdiń daǵdarysqa ushyraýy. Sondyqtan, tarıh aıaqtalǵan joq, ol jaıly túsinigimiz qaıshylyqqa tústi, fılosofııa ólgen joq, mazmuny ózgerip, aldyna jańa mindetter qoıyldy, kitap qazasy da shartty nárse, onyń tabıǵaty basqa sıpat tapty, ǵylym nátıjeleri joıylǵan emes. epıstemologııalyq aqıqat syry, qurylymy kúrdelendi.

Bizdiń Abaı týraly tanym-túsinigimiz tereńdedi, jańa qyrlary ashyldy, hakimniń ilimine qatysty derekterge bar qazaqtyń qoly jetti. Ǵalamtor arqasynda árbir qazaq abaıtanýshyǵa aınaldy. Bul – aqparattyq tehnologııalar týǵyzǵan qubylys, tehnıkalyq tabystardyń áseri, postmodern saldary, ınformasııa kóbeıgen, keń taraǵan, tasqyndaǵan zaman qalyptasqanynyń belgisi.

Jańa sıtýasııada kún tártibine shyqqan, atalǵan máselelerdiń barlyǵy – erkin oı ıeleriniń taqyryptary. Iаǵnı, fılosofııa, dúnıetanym, ǵalam pishini týraly túsinik ózgerdi.

Búginde, Immanýıl Kant, Georg Vılgelm Frıdrıh Gegel, Iogann Gotlıb Fıhte emes, XIX-XX ǵasyr alyptary Frıdrıh Nısshe, Artýr Shopengaýer, Edmýnd Gýsserl, Rolan Bart, Mıshel Fýko, Jıl Delez, Jak Derrıda, Jan-Fransýa Lıotar, Jan Bodrıar, Frederık Djeımıson tárizdi jańa paradıgmadaǵy oıshyldar qajet. Sebebi, basqa jaǵdaı qalyptasty.

 Kant/Gegel

Buryn qandaı edi. Eýropalyq klassıkalyq fılosofııanyń bir úlgisi, ozyq úlgisi – nemis ıdelızminiń asa kórnekti ókili – Georg Vılgelm Frıdrıh Gegel júıesine toqtalaıyq.

Oı men túsiniktiń dıalektıkalyq damýyn jete pysyqtaǵan Gegel fılosofııasy álem negizinde absolıýttik bastaý (qaınar) jatyr dep eseptedi. Absolıýttik ıdeıa – ǵalam túpnegizi (sýbstansııasy), tolyq kúıinde kórsetilgen ýnıversým máni (znachenıe). Bul mán tabıǵı, qoǵamdyq jáne rýhanı qubylystar ózegi ári onyń (qubylystardyń) boıynda jasyryn, qupııa túrde ómir súredi. О́z damý barysynda ol abstraktili jalpy túsinikterden naqtyly mazmunmen tolyqqan túsinikter qataryna ótedi. Eki rýh – obektıvti jáne sýbektıvti rýhtyń qyzmeti – jeke tulǵa men qoǵamdyq oı-sana (áleýmettik bolmys formalary) arqyly júzege asady. Eki rýhtyń birligi – absolıýttik rýhty qalyptastyrady. Onyń úsh túri bar: óner, din, fılosofııa. Júzege asqan (praktıkalyq) aqyl-oı men erkindik – rýh fılosofııasyna teń, al erkindik menshik uǵymynda ómir súredi. Biraq, áleýmettik ómirdiń eń joǵarǵy formasy – memleket. Memleket múddesi azamattyq qoǵam men qoǵam músheleriniń maqsat-muratynan bıik tur dep sanady Gegel.

О́ner – absolıýtti – sezim obrazdary turǵysynan beıneleıdi, din qalyptasqan túsinikter arqyly tanıdy, al fılosofııa uǵym-kategorııalar boıynsha zertteıdi.

Týra Abaı. Uly Abaıdyń úsh súıýden turatyn ımanıgúl ilimindeı júıelenedi.

Endi – Kant. Platon men Arıstotelden keıingi – úshinshi ustaz. Dıalektıkalyq tanym metodynyń bastaýshysy. Kosmostyń gaz tektes tumannan túzilgenin tuńǵysh boljaǵan ǵalym, teńiz-muhıt ataýlynyń tartylýy men jaıylýyn Aıdyń Jerge qaraǵandaǵy kezeńdik ornalasýymen baılanystyrǵan alǵashqy astronom.

Jalpy, nemis oıshyly jerıelenýshilikke qarsy boldy, kóp paıymy, kózqarasy sońynan ergen Gegelden ózgeshe edi. Ol adam ar-namysyn, quqyǵyn kez kelgen saıası ınstıtýttardan joǵary qoıdy. 

Immanýıl Kanttyń tórt antınomııasy (ǵarysh sheksiz nemese basy men aıaǵy bar, álem kúrdeli me, joq, qarapaıym ba, erkin ómir súremiz be, álde tabıǵı zańdarǵa baǵynyshtymyz ba, Qudaı jaratty ma, álde bári kezdeısoq jaratylǵan ba) Abaı jyrlaryndaǵy, qara sózderindegi Qudaı tanymy týraly oılaryna sáıkes keledi.

“Súıengen, sengen dáýren jalǵan bolsa,

Jalǵany joq bir táńirim, keńshilik qyl”.

Iаǵnı, Abaıdyń, eger tarıh (ótken), tipti, jaratylys jalǵan bolsa, aqıqaty – Táńir degeni. Bul jerde ýaqyt pen keńistik – dáýren sózimen berilip tur. ony Kant fenomen nemese zattyń kórinetin bóligi, ıaǵnı, qubylysy dep ataıdy.

Biz zattyń ózin emes, bul ómirdegi qubylysyn “sezim” arqyly qabyldap, “aqyl-es” (rassýdok) kómegimen zertteımiz. Biraq, “aqyl-es” shyndyqqa jete almaıdy. Aqıqatty tanýǵa umtylatyn jáne de bul tanym jolynda tabysqa jetetin, tájirıbege súıengen, jalǵyz parasat – “aqyl-oı” (razým) ǵana.

Qaıran Abaı da qyr etegindegi kıiz úıde otyryp, alakóleńke sham jaryǵynda osyny aıtyp otyr:

“Aqylmen oılap bilgen sóz

Boıyńa juqpas, syrǵanar,

Yntaly júrek sezgen sóz

Bar tamyrdy qýalar”.

Demek, Kant baspaldaqtap – sezim, aqyl-es, aqyl-oı dese, Abaı keri satylap túsedi – aqylmen oılap, bilgenge jetedi, sosyn, júrek yntasy sezgendi kóredi... “rassýdogymyz” – júrektiń yntasy nemese kóńildiń yntasy – aqyl-es (rassýdok) nemese aqyl-oı (razým) sezim arqyly keletin aqpar-málimetke (tájirıbe men tájirıbe nátıjelerine) arqa súıemese – “boıyńa juqpas, syrǵanar” (shyndyq emes), sondyqtan tájirıbege negizdelgen sóz (kategorııa-tanym) – “bar tamyrdy qýalar” (shyndyq). Meniń oıymsha, aqıqat – zat mazmuny, máni, maǵynasynyń sol zat týraly túsinigimizben (bilim) úılesýi. Shyndyq – tanymnyń aqıqatqa qaraı júrip kele jatqan mejesi. Kezeń-kezeń. Shoqy-shoqy.

Nemese:

“Aqylǵa sáýle qonbasa,

Haıýansha júrip kúneltpek”.

V.I. Lenın aıtady: “Materııa degenimiz bizge túısik, sezim arqyly jetken obektıvtik dúnıe (realnost)”, (“Materııa – obektıvnaıa realnost, dannaıa nam v oshýshenıı”). Al, sana – sýbektıvtik dúnıe kórinisimen qatar, tanym, kóńil, jad, sezim, erik tárizdi qasıetterge ıe adam qabileti. Meniń oıymsha, Abaı syrt dúnıeni kóre, seze, túsine alatyn aqyl uǵymyna atalǵan adamı bes qasıetti syıǵyzyp otyr, endi oǵan kisilikti ústep, izgilikti qossaq, sana shyǵady, al kisilik degenimiz sáýle. Demek, kórgen-bilgenin túsine alatyn, qadirleı biletin aqyl-oı – sáýleli, ıaǵnı, zerdeli sana. Kisi sıpaty, kisilik joly. Bir sózinde: “Biraq, pendesinde aqyl – húkimshi, qaırat, qýat – qyzmet qylýshy edi”. Aqylǵa sáýle qonbasa... bári teris, haıýandyq sıpattar sonda týady.

Tanymǵa baılanysty mynadaı qortyndy jasaıdy: “Ǵaqlııa dálelim qudaı taǵala bul ǵalamdy aqyl jetpeıtin kelisimmen jaratqan, onan basqa, birinen bir paıda alatuǵyn jaratypty”.

Demek, myna sheksiz álemde adamnyń oı-sanasy qamtı almaıtyn antınomııalar, paradokster, qaıshylyqtar ómir súredi. Biraq, pende ataýlyǵa jaratylysty nemese tirshilik ıelerin, óli tabıǵat pen tiri dúnıeni, sana, rýh jáne jan qubylysyn tanyrlyq qabilet-qarym bergen eken.

Abaı  kisilikti aq kóredi. Ol – tazalyq, móldirlik, aıqyndyq syńary. Sózimizdi kelesi óleń joldary dáleldeıdi.

Taǵy:

“Jaqsy ándi tyńdasań oı kózińmen,

О́mir sáýle kórseter sýdaı tunyq”.

Tunyqtyq – sáýlelilik, sáýlelilik – oı kózdiń jemisi. Sana. Aqyl-oı. Sodyqtan, túsinýdiń, oı kóziniń jemisi dep turǵanymyz, ol – aqyl-oı. Izdenistiń, eńbektiń, tanymnyń nátıjesin ózine pana tutady.

Tunyq sáýle – ómirdiń belgisi. Maqulyq ómir súrmeıdi. Ǵumyrdy súıý – adam násiline degen sheksiz qushtarlyq. Abaı – planeta aqyny. Planetalyq qubylys. О́zi – bir úlken derbes planeta.

Kant ta Abaı sekildi adamzatty súıýge shaqyrady. Ekeýi de – adamnyń balasy. Adamzat perzenti. Beınet tarıhy joq sóz – bos sóz. Mazmun betin búrkegen, japqan, bitegen – syldyraǵan qur sózdiń tasqyny.

“Tilde súıek, erinde jıek bar ma,

Shymyldyq bop kórsetpes shynnyń júzin”.

Modern zamanynda adam tabıǵattan ajyramaı, dúnıeniń bir bóligi, qala berdi, basty bóligi retinde qarastyryla bastady. Postmodernde bul túsinik joıylady. Post-adam tóńiregine saltanatpen emes, kúmánmen qaraıdy.

Zattardan adamnyń ózine (obektiden sýbektige) kóńil bólgen fılosofııa endi pende ǵumyry maǵynasyn, metafızıkalyq kóńil kúıin, túrli jaǵdaılaryn, úreı, qorqynysh, alańdaýshylyǵyn, panasyzdyǵyn, ózine-ózi jaýapkershiligin, qorǵansyzdyǵyn, máńgilik bolmystyń pende aldyndaǵy qysqalyǵyn, ýaqytsha ekendigin, kisiliktiń ómir taýsylatyndyǵymen qarama-qaıshylyqqa túsetindigin, ar-uıattyń salystyrmalylyǵyn, bárin talqyǵa salýǵa kiristi.

 Nısshe

Men Abaıdy Nısshege uqsatamyn. Ekeýi de jyrshy, aqyn, oıshyl, qoǵamtanýshy, mádenıettanýshy, dintanýshy, oılaryn bildirýge epıstolıarlyq janrdy tańdap alǵan suńǵyla fılosof.

Ámbebap oıshyldar – kemeńger, danyshpan, kemel. Ekeýi de qatal synshy, Nısshe eýropalyq rýhanı-mádenı konsept pen tanymnyń eskirgenin jarııalady, Abaı bolsa, qazaq saltyn, oı-sanasyn jańaǵa úndedi.

Dıonıstik murattaryn apolondyq beınetpen ashqan zertteýshiler. Qos fılosof ta metaforalarmen oılaıdy. Ǵulama, tereń oılaryn qanatty sózdermen jazady. Bul jazý máneri jıyrmasynshy júzjyldyqta úlkeıip kórindi. Modernızm, fenomenologııa, ekzıstensıalızm, strýktýralıster, germenevtıka ókilderi, poststrýktýralıster, san salaly postmodernızm aǵymdary, tegis sıtattyq ádis-tásildi tańdady.

On toǵyzynshy júzjyldyq perzentteri Frıdrıh Nısshe men Fedor Dostoevskıı – jalpy adamzattyń, jıyrmasynshy ǵasyr mádenıetiniń negizine, ózegine aınaldy. Osy kezeńdegi ómir-mádenıet túsinikteriniń barlyǵy atalmysh eki oıshyldyń shyǵarmashylyǵyna súıenedi.

Sonymen qatar, XIX ǵasyrda dúnıege kelgen, qyrda eńbek etken uly Abaı qazaqtyń XX-XXI ǵasyrlardaǵy rýhanııatynyń temirqazyǵyna aınaldy.

Nısshe eshqashan aralyqty nemese ortany meńzemeıdi, ol ár ýaq dóp tıgizedi. Ne bar, ne joq. Qatelespeıdi. Adaspaıdy. Múlt jibermeıdi.

Abaı da. Ádil, anyq, dál. Ekeýinen de, ásire-akademııalyq túsiniktegi fılosofııany izdeýdiń qajeti joq.

Bizdiń Abaı qazaq taqyryby mysalynda jalpy adamzattyq máselelerdi kóteredi.          

Abaıdyń shyǵý tegi – kóne Shyǵys, este joq eski túrki zamandary, Qazaq Handyǵy ýaqyty, Kenesarydan keıingi alashtyń hal-ahýaly, Reseı ımperııasynda aıdaýda júrgen orys gýmanısteri, óz soıy.

Nısshe eýropalyq oı-sana daǵdarysqa ushyraǵan kezde dúnıege keldi. Abaı qazaq týy qulaǵan dáýirde týdy, jetildi, ósti.

On toǵyzynshy ǵasyrda qoǵam qasterlegen baǵaly qundylyqtar aýysty, orta ózgerdi, kózqarastar keńeıdi. Ǵylym qaryshtap damydy, ilimder óristep, kóbeıdi, san alýan óndiris túrleri kúsheıdi. Jańa dúnıetanym qalyptasty. Tabıǵat qupııasyna jetken, bolmys jumbaǵyn sheshken adamzat daǵdardy da, qýandy da, úmittendi de. Osy kúıdi oı talqysynan ótkizip, túsinip, júıelep, rettep almaqshy bolǵan eýropa qoǵamy uly oıshyldardy týdyrdy. Kórkem shyndyqty aıtqan Vıktor Gıýgo, Onore de Balzak, Fedor Dostoevskıılermen qatar iri fılosoftar túrli boljamdar jasady, sáýegeılik tanytty.

Immanýıl Kant izbasarlary Shellıng, Gegel, Fıhte tanym máselesin túıindep, Nısshe, Shopengaýer, Marks, Engelster qoǵamtanýda, adamtanýda úlken-úlken jańalyqtar ashty.

Qazaq saqarasynda uly dramalar júrip jatty.

 Túsinikter

(pálsapalyq, ǵylymı, dinı)

Kóneden mura bolyp kele jatqan, sheshimi joq máńgilik saýaldar da bar. Abaı otyz segizinshi sózinde: “Qudaı taǵalanyń joly degen alla taǵalanyń ózindeı nıhaıatsyz bolady,” – deıdi.

Shegi bar, ólsheýli degen arab sózi. Demek, tanym – máńgilik izdenis. Haq, ekinshi bir aty – Haqıqat, qashanda – murat. Shyndyq – tanym jolyndaǵy bizdiń bilimimiz jetken meje.

“Ol – alla taǵalanyń zaty, eshbir sıpatqa muqtaj emes, bizdiń aqylymyz muqtaj”... Bul tujyrymdy biz tómendegi eýropalyq danyshpandar oılarynan da baıqaımyz. Absolıýt ornyna sheksiz álem dep te jazýymyzǵa bolady, odan mán-maǵyna ózgerip ketpeıdi.

“Alla taǵala – ólsheýsiz, bizdiń aqylymyz – ólsheýli,” – deıdi Abaı... “Alla  sıpattary: Haıat (ómir, tirshilik), Ǵylym, Qudyret (kúsh, qudyret), Basar (túsiný, bilý, qabyldaý), Sámıǵ (estýshi, tyńdaýshy), Irada (tilek, maqsat, qalaý), Kálam (sóz, til), Tákın (týdyrý, jasaý, bar qylý)”.

“Já, bizdiń ózimizdiń boıymyzdaǵy segiz zárra attas sıpatymyzdy ol alla taǵalanyń segiz ulyǵ sıpatynan bas burǵyzyp, ózge jolǵa salmaqpenen bizdiń atymyz mýslım bola ala ma?”

Fıǵyl (áreket, pıǵyl), taǵrıf (túsindirý, anyqtaý), maǵrıfatýlla (Allany taný, bilý), múmkınat (bolýy múmkin nárseler, múmkinshilik), ýjýdi (bolý, ómir súrý, bolmys) dep, Abaı pysyqtap, sanamalaı kele, alla taǵalanyń sýbýtııa (ornyqty, dáleldi, turaqty), zatııa (ózine laıyq, menshikti), fıǵlııa (naqtyly) túr-sıpatyn keltiredi. “Men munda tórteýin bildiremin. Onyń ekeýi – ǵylym, qudyret. Segiz sıpattan qalǵana altaýy bularǵa  sharh (túsinik, ashý, anyqtaý). Ol altaýynyń biri – haıat, ıaǵnı tirilik”.

Sol qara sózdiń bir tusynda: “Allanyń sózi – qaripsiz, daýyssyz,” – degen ýáj keltiredi. Bul túsinik boıynsha tom-tom kitap jazýǵa bolady.

Endi birde: “Hár ýaqyt jaratýda bolsa, bir yqtııarsyzdyq shyǵady”... Demek, tabıǵat, ǵarysh, álem – bizdiń sanamyzdan tys, erkimizge baǵynbaıtyn, derbes, táýelsiz dúnıe.

“Bul kózge kórilgen, kóńilge sezilgen ǵalamdy qandaı qudyretpenen jarastyryp, qandaı qudyretpenen ornalastyrǵan, eshbir adam balasynyń aqyly jetpeıdi”.

Batys Eýropa oıshyldyǵynda bul tezıster XIX jáne XX ǵasyr fılosofııasynan anyq kórindi. XXI júzjyldyqta ǵylymı tabystar óz izdenisterine ózderi shekteý qoıdy: tanymnyń shekarasy joq. Abaı bul tereń epıstemologııalyq túsinikti etıkalyq ustynǵa jeteletedi. “Biraq sol jolǵa júrýdi ózine shart qylyp kim qadam basty, ol taza musylman, tolyq adam delinedi”.

Taǵy bir ǵajap oıy bar: “Árbir nadannyń bir tarıhatqa kirdik dep júrgeni biz buzyldyq degenimenen bir bolady”.

Mysaly, bolmys problemasy túbegeıli sheshilgen emes, kategorııasy áli tolyq aıqyndalǵan joq. Túıin de (sýshnost) sol, tipti, Bertran Rassel ony jasandy túsinik dep te jarııalady. Sebebi, mán (znachenıe), maǵyna (smysl), mazmun (soderjanıe) kóp jerde túıin (sýshnost) men túpnegiz (sýbstansııa) uǵymdaryna uqsas ári beseýi de bir kontekste túsiniksiz. Erekshelenetin aıyrma-belgileri teń dárejede, nól. О́mirde joq abstraktili dúnıetanym kategorııalary sekildi.

Biz túıindi qalaı túsinemiz:

  1. Túıin (sýshnost) – zattyń (materııa) nemese oıdyń (ıdeıa) maǵynasy (smysl), álde máni (znachenıe), jatqa – táýeldiligi joq, derbes, egemen uǵym, ózine-ózi teń.
  2. Qandaı kúı (kún) týsa da óz maǵynasynan aırylmaıtyn tujyrym.
  3. Qoryta aıtqanda, túıin (sýshnost) birtutas nárse.
  4. Túpnegiz (sýbstansııa) – barlyq jaı-kúıdegi turaqtylyq.
  5. Sapanyń bir aty – maǵyna.
  6. Demokrıt bir nárseniń túıini (sýshnost) sol nárseden aıyrýsyz degen pikirdi alǵa tartady. Biraq, ózin quraıtyn atomdardan qalyptasady.
  7. Platon boıynsha, túıin (sýshnost) – ıdeıa, asa sezimtal, zattyq emes, máńgilik, sheksiz, naqty qubylystardyń ilki beıneleri proobrazy.
  8. Arıstotel túıindi nárselerdiń formasy retinde túsinedi. Forma zattardyń boıynda ómir súredi. Alaıda, túıin ózin quraıtyn materıaldan jasalynbaıdy.
  9. Djon Lokk jalpylyq týraly beıtarap baǵytty ustansa da, túıin (sýshnost) jaıly sholastıkalyq tujyrymdamany teris sanady: biz túıindi qalaı tanı alamyz, qolymyzda sózden týǵan qubylys pen jalpylama termınsózden basqa eshteńe joq.
  10. Jıyrmasynshy ǵasyrda túıin (sýshnost) uǵymy sırek qoldanyldy.
  11. Neopozıtıvızm aǵymy túıindi múldem joqqa shyǵarady, túısik arqyly jetken nemese qalyptasqan qubylystardy ǵana moıyndaıdy.
  12. Fenomenologııa qııaldan ıdeıa týǵan ataý dep qana túsinedi.
  13. Ekzıstensıalızm ómir súrý uǵymyn túıin ıdeıasyna qatyssyz-aq qoldana beredi.
  14. Bertran Rassel eldi shatastyratyn túsinik retinde qarastyrady.

Abaı óz óleń-jyrlarynda, ǵaqlııalarynda kezdesetin túsinik-sózderge pálsapalyq anyqtama berip otyrady. Túıinin (sýshnost) sheshedi. Mysaly, Seıdaly Orazalıev degen ǵalym “Abaı shyǵarmalaryndaǵy shet sózder” atty (abai.kz) eńbeginde adam túsinigine hákim bergen túsiniktemeler jaıly taratyp jazady:

“Uly aqyn 27-qara sózinde adam men jan-janýarlardy salystyra kelip, álemniń birinshi ustazy Arıstoteldiń óz ustaza Sokratpen suhbatynda adamnyń basqa maqluqtardan artyqshylyǵyn: «...adam balasyn artyq kórip, qamyn áýelden allanyń ózi oılap jasaǵanyna da dálel emes pe? Endi adam balasynyń qulshylyq qylmaqqa qaryzdar...» (II, 184) degen grek oıshyldary bizdiń dáýirimizge deıingi zamanda-aq danalyq oılaryn bildirgendiginen Abaı bizge habardar etken. «Ol senderdiń atalaryń Adamdy topyraqtan, sosyn onyń búkil urpaqtaryn mánı-uryqtan, sosyn uıyǵan qannan jaratqan» (Ǵafyr súresi (40) 67-aıat) dep, árkimge óziniń qaıdan kele jatqanynan habar berip otyr”.

Nemese:

“ Ony uly Abaı da eki túrli maǵynada qoldanǵanyn baıqaýǵa bolady, máselen, “Nurly aspanǵa tyrysyp óskensiń sen” atty óleńinde:

Adamzat – búgin adam, erteń topyraq,

Búgingi ómir jarqyldap aldar biraq.

Erteń óziń qaıdasyń, bilemisiń,

О́lmek úshin týǵansyń, oıla, shyraq, (I, 234)”.

Bilim qaıdan keledi? Bilimniń qalyptasý úsh joly bar: gýmanıtarlyq (fılosofııalyq, mysaly), ǵylymı jáne dinı. Biz ǵylymı nusqasyn qarastyramyz. Ǵylymı tanym úsh kezeńnen turady: boljam (qubylystyń sebep-saldary týraly), gıpoteza (qubylystyń jáne onyń qasıetterin birin qaldyrmaı túsindiretin jalpy prınsıptiń týýy), teorııa (kóp gıpotezanyń ishinen biriniń tájirıbe júzinde birneshe márte dáleldenýi), sońǵysy – logıkanyń ındýksııa jáne dedýksııa ádisine qurylǵan, tanymnyń úshinshi satysynda turaqtanǵan ǵylymı bilim.

“Bolmys týraly” jáne “Tozaqtan qashqandar” atty esselerimizde jazdyq, shyntýaıtyna kelsek, bolmys – tildiń týyndysy.

Sózden týǵan perzent. “Prıstýstvıe”. Bar bolý. Fılosofııada sózdiń mánine erekshe nazar aýdarý qajet. Bar. Bolý. Basty aıyrma-belgisi – bar ekendigi. Bul – bolmystyń negizgi qasıeti.

Teginde, bolmysty sonaý zamandaǵy kóne grekterden bastap, jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy Martın Haıdegger (“Bolmys jáne ýaqyt”), Edmýnd Gýsserl (“Formaldy jáne transsendentaldy logıka”, 1929; “Rene Dekarttyq (Kartezıı) oı-tolǵaýlar”, fransýzsha, 1931; “Eýropa ǵylymynyń daǵdarysy jáne transsendentaldy fenomenologııa”), Jan-Pol Sartr (“Bolmys jáne eshteńe”) tárizdi pálsapashylarǵa, oıshyldarǵa sheıin túgel zerttedi.

Biraq, negizinen, keshegi tanymnan ári asa alǵan joq. Bolmystyń qýaty – tildiń qunarynda. Til, Haıdeggerdiń aıtýynsha, – bolmystyń mekeni.

Til – bolmysqa pana, ýaqytqa – serik. Til ýaqytty máńgilikke súıreıdi. Bolmys – qatysýshy, qatynasýshy nárse, bolmaǵan nárse – bolmys emes. Qunarly til bolmysty mánge toltyrady. Qurdymnan qutqarady. Bolmystyń qazasy – tildiń abstraksııalyq kúshiniń joıylýy.

Teginde, ilimsiz tanym, tanymsyz ilim joq. Ilim – tanymnyń joly. Keń maǵynasynda. Tanymnyń jaratylysty taný ádis-tásili – ilim. Ilim – tanym-túsiniktiń jetken tereńi. Zadynda, ilim tanym-túsinikti jetelep otyrady.

Biraq, Abaı aıtpaqshy, bir qaıǵy júz qaıǵyny qozǵaıdy. Nemese aqyl altaý, oı jeteý, deıdi Abaı. Bir sózinde, qaıǵy shyǵar ilimnen, deıtini taǵy bar. Sondyqtan saýal taýsylmaıdy. Abaıdyń túsiniginde, oı da, qaıǵy da – saýaldyń balamasy. Qaıǵy saýaldan týady, oımen aıaqtalady. Oı mazalaıdy, mazalap suraq týyndatady, sosyn, jaýap izdegen oıdyń saýaly birtindep, baspaldaqtap qaıǵynyń ózine aınalady.

Abaı uǵymdary da kúrdeli hám abstraktili. Joǵaryda keltirilgen úlgiler, mysaldar bizge Abaıdy kásibı fılosofııamen aınalysqan tulǵa dep túsinýimizge negiz bola alady.    

Qazaq

Ásili, Abaıdyń – qazaqtyń uzaq tarıhynda, ultymen bite qaınasyp, birge mehnat kórse de, – ǵumyry qysqa boldy. Biraq, qas-qaǵym sát ǵumyry eliniń ómir boıy oqıtyn máńgilik epopeıasyna aınaldy.

Ol eldiń bolmysyn tap basty. Jaratylysyn tereń tanydy. Abaı – ekzıstensıalıstik aqyn. Pende tirshiligin dıalektıkalyq qarama-qaıshylyqta kóre bildi. Ári sheshti de. Túıini ındýksııalyq nemese dedýksııalyq tujyrym jolymen tarqatyldy.

Abaıdy jańasha oqý arqyly biz onyń kóleńkeli, tasa tustaryn ashamyz. Ol Kún sııaqty, qaı jaǵynan qarasań da, Kún. Túsip turǵan kóleńke Kúndiki emes. Kúnnen kóleńke túspeıdi. Ol – Kún sáýlesin búrkegen, kóleńkelegen, qymtaǵan kólemniń ne bıiktiń sulbasy.  

Kún júzin eshteńe kólegeıleı almaıdy.

Abaı – qazaqtyń Kún sııaqty mańdaıyna bitken jaryq juldyzy.

“Kóleńke basyn uzartyp,

Alysty kózden jasyrsa,

Kúndi ýaqyt qyzartyp,

Kókjıekten asyrsa”.

Bul tusta oıshyl Kún (máńgilik, salystyrmaly túrde) men ýaqyt  (ótpeli)

arasalmaǵyn ólshep, aıqyndap, salystyryp tur.

Ol alashtyń janynyń da, tániniń de kúretamyryn izdep, ózegin tapty, tabıǵatyn uqty.

Bar qyryn jete zerttedi. Jumbaǵyn sheshti, qupııasyn jarııa qyldy, syryn ashty. Eńbegi kóp.

Qazaqtyń Abaı bilmeıtin minezi joq. Qazaqty kór de, Abaıǵa qara. Kóz tik, qaltarysyn baıqa, jazǵandaryn oqy.

Ony nege búkil qazaq jaqsy kóredi. Synalsa da, yqylas-iltıpaty artyp, meıirimi tógilip turady. Aqynǵa degen adaldyǵy bir sát ózgermeıdi. Týra Abaı keltirgen aýyr sózdi basqa qazaq aıtsa, naqaq sanaıdy, teris kóredi. Teginde, ushqary pikir, qııanat sózge jol bergen dilmar sheshen tez arada el ishinen qýylar edi nemese abaıshyl alash balasy ony qańǵytyp jibereri de aıdan anyq. 

Sebebi, Abaı qazaq týraly jany ashyp aıtady. Ári kúıinip jany ashyp aıtqany anyq kórinip turady. Halqymen shynaıy tildese bilgen aqyn qalaı jazdy, solaı ómir súrdi. Oıy, sózi, áreketi – bir jerden shyqty. Úshtaǵan kezeń arasynda alshaqtyq bolǵan joq, óıtkeni oılansa da, sóılese de, qaraket jasasa da, bir nıettiń quzyryna júgindi. Ulyqtyń ultyna degen peıili aq edi, ol – bala jurtyn eseıtý, beınetten kóz ashpaǵan halqyn ushpaqqa shyǵarý.

Ol taýsylyp ta jazdy, súıip te qalam terbedi, úmit artyp, ósıet te aıtty. Kóshpeli jurt birqalypty qońyr tynys-tirshiliginen qol úze almady. Alaıda, qazaq pen Abaıdy ajyratý múmkin emestigin baıqadyq. Abaısyz qazaq, qazaqsyz Abaı joq.

Bir-birine degen mahabbaty tereń, súıispenshilikteri bıik. Birtutas odaq. El ózgere me, ózgermeı me, belgisiz, biraq, bir-birine degen jaısyzdyǵy da, jaılylyǵy da – peshenesine, mańdaıyna jazǵany, taǵdyry.

Abaıdyń jaratylysynan qazaqtyn asqaqtyǵyn kóremiz. Kemeńgerlik – ult aqylynyń kórinisi, ulys óresiniń deńgeıi. Ustaz ári ult serigi, dosy, joldasy. Bir-birine senedi, bir-birin tastap kete almaıdy. Ekeýi osy kúıinde qalady. Kóz jazbaıdy, jup jazbaıdy.

Adamzat

Abaı adamzattyq tanymǵa birtindep emes, birden jetken tulǵa. Alǵashqy óleńderinen-aq ult sheńberinen shyǵyp, jalpy adamzattyq keńistikte qanat jaıǵanyn ańǵaramyz.

Ol metafızıkany talqylaıdy, adamzat aldynda turǵan fılosofııalyq máselelerdi qozǵaıdy, jaýap izdeıdi.

Jalpy, osy kúnge sheıin Abaı qoldanǵan, qarastyrǵan danalyqqa jedeqabyl deńgeıdegi (fılosofııa týraly Laertskıı jetkizgen Pıfagor sózin esimizge alsaq) fılosofııalyq túsinikten júıeli kategorııalar dárejesine deıin kóterilgen uǵym sózderdiń tizimi jasalǵan joq.

“Sóz mánisin bilseńiz,

Aqyl – mızan, ólsheý qyl”.

Bul kategorııalardyń bir-birimen tyǵyz baılanystylyǵy fılosofııalyq keshendi júıeniń bar ekendigin bildiredi.

Abaı kategorııalary tabıǵat qubylystaryn bildiretin naqty uǵym-túsinikter emes, bolmysty, oılaýdy, sanany belgileıtin abstraktili jalpy sózder. Zat bolmysy ornyna jalpy bolmysty talqyǵa salady.

Ol – epıstolıarlyq janrdaǵy fılosof. Frıdrıh Nısshe, Artýr Shopengaýer, Nıkolaı Berıadev, Lev Shestov, úlgisindegi oıshyl, dedik.

Lao-szy, Konfýsıı, Sıýn-szy qataryndaǵy abyz.

Abaı  kategorııalaryna oralyp kelip otyrady. Qara sózderi men óleń-jyrlary birtutas júıe quraıdy.

 Bilim – kisilik

Hakimniń tereń oıly jyry men qara sózi qazaq fılosofııasynyń negizin qalady. Kez kelgen ilim máni qol sozǵan muraty men jetken mejedegi tanym qosyndysynan turady. Ekzıstensıalıstik júıe, sheshken túıin (sýshnost) men túpnegiz (sýbstansııa) júrip ótken jolynan qalyptasady dep úıretedi: “sýshestvovanıe predshestvýet sýshnostı”. Iаǵnı, mazmun (ómir) kólemine tarıhy men maqsatynan quralǵan mán – teń. Jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy ataqty aǵym ókilderi pysyqtaǵan máselelerdiń bári derlik Abaı fılosofııasynda bar: absýrd, ǵumyr máni, ómir joly, ólim máselesi, beınet, ózin-ózi óltirý, jat kóriný, úreı, tabıǵı dúleı kúshter men oǵan qarsy turǵan adamnyń názik bolmysy,

“Sızıf týraly ańyz” atty eńbeginde Alber Kamıý absýrd degenimiz óziniń shekarasyn anyq ańǵaryp otyratyn sana dep kórsetedi.

Sartr “Toshnota” romanynda jattaný máselesin kóteredi, ol Abaıda bylaı keltiriledi: “Aldy úmit, arty ókinish aldamshy ómir” nemese “Qaı qyzyǵy tatıdy qý ómirdiń Tatýdy araz, jaqyndy jat qylarǵa?” Bul endi Alber Kamıýdiń “ómir quny – súrgen beınetińe tura ma, joq pa” degen qaǵıdatyna sáıkes keledi, tipti, ony Kamıý fılosofııanyń basty suraǵy dep jarııalaıdy

Sanaǵa baılanysty. “Malda da bar jan men tán, Aqyl, sezim bolmasa,” – deıdi Abaı. Iаǵnı, aqyl men sezim sanany quraıdy. Sanadan rýh qalyptasady nemese – kerisinshe.

Meniń oıymsha, Abaı fılosofııasynyń bastaýynda qazaq mehnat kórgen uly tarıhı ýaqıǵalar jatyr. Tarıhtyń izi mánine aınaldy. Bir ózgeris – bir ózgeristi týdyrdy. Sońǵysy óz betinshe kelesisin shaqyrdy.

Hakim fılosofııasy – ǵylymı apparaty qalyptasqan ilimdik júıe. Ol bodandyqta júrip azattyqty ańsaǵan alashtyń fılosofııasyn jasady. Fılosofııa ult jolyn tanýy, tabýy kerek edi.

Iá, Abaı – XIX ǵasyrdaǵy qazaq fılosofııasynyń avtory. Fılosof retinde hákim bilimniń mańyzdylyǵyn shyǵarmalarynda qadap aıtyp otyrdy.

Jańa el – bilimdi el. Bilim (alý) – ulttyq qundylyq, bilik (kásipti meńgerý) – ulttyq qasıet. Bilimdi jurt biliktik qasıetke ıe: ol jańa sharýashylyqty tıimdi júrgize alýy tıis – tehnologııa.

Bilim men bilik – izdenistiń nátıjesi. Izdenis, óz aldyna, eńbekqorlyqtyń kórinisi. Demek, beınetqor ult baqytty ómir súredi.

Kemeńger Shoqan da el basqarǵysy keldi. Biraq, Abaı...

Abaı ult tanymyn keńeıtti. Qara sózderinde XIX ǵasyrda, saqarada kóship-qonǵan qazaq halqyn ushpaqqa shyǵarýdy arman etti. Oqý, toqýdyń sońy – áleýmettik ádildikti ornatý.

Bilim jalǵyz bolmaýy kerek, kisilik – onyń serigi. Sonda “bilim – bilik – kisilik” formýlasy shyǵady. Bilim kisige qyzmet etedi. Sheksiz álemdi túsindirýdiń úshtaǵan tarıhı joly dinı, gýmanıtarlyq jáne ǵylymı tanymnan qalyptasady. Abaı: 

“Paıda oılama, ar oıla,

Talap qyl artyq bilýge.

Artyq bilim kitapta,

Erinbeı oqyp kórýge”.

Zamany jolaıyryqta ekiudaı kúı keshti. El jaqtady, ez qoldaýdan qashty. Hákim týǵanda, eki jylǵa sozylǵan beıbit kelisimdi qaıtadan buzǵan Reseı patshalyǵyna qarsy Kenesary sarbazdary jantalasyp qaırat kórsetip jatqan edi. Abaı el basyna kún týǵan qıyn zamanda, sońǵy jaýgershilik kezeńde dúnıege keldi.

Abaıda eńbek pen adamdy azat etýge shaqyrǵan áleýmettik-fılosofııalyq júıelerdiń adamzattyń baǵyn ashýǵa talpynǵan jarqyn ıdeıalyq úlgileri bar.

Kisilikten asqan baqyt ta, murat ta joq.

Kemeńgerimiz eki máseleni sheshti: daǵdarǵan qazaq qoǵamyna jol kórsetti, baǵyt-baǵdar nusqady, sosyn, ult muratynyń qalybyn alǵa tartty. Ulttyq dúnıetanym úlgisi. Nemese – álem pishini (“model mıra”), ıaǵnı qazaq kózimen qaraǵandaǵy dúnıe beınesin qalyptastyrdy.

Iаǵnı, murat pen muratqa baratyn joldy aıqyndap berdi. Bul – búgingi bizdiń ómirimiz.

Til úırený, kásip meńgerý, adamı qasıetterge umtylý – qazirgi tańdaǵy biz tańdaǵan ulttyq qundylyqtarymyz.

Abaı bul fılosofııaǵa qalaı keldi? Bul zamanda qandaı ýaqıǵalar júrip edi?

 Fılosofııalyq tarıh nemese tarıhı fılosofııa

 Abylaı qazasynan keıin qyryq jyldaı ýaqyt ótip, Qazaq handyǵyn qulatqan nızam shyqqanda, saqara jurtyn dúbirletken taǵy bir soıqan taıady. Patshalyq Reseı shebi eldi meken, betpaq túzge zeńbiregin súıretip, qamalyn turǵyzyp dendep ene bastady. 

Bastaýshysynan aıyrylǵan ult-azattyq kúres birtindep álsirep, jalpyulttyq  qarsylyq basylǵanda, ult bolashaǵy kúńgirt tartty. Qalyptasqan jaǵdaıǵa baılanysty, qazaq keleshegin oılaǵan jurt tyǵyryqtan jol tabý qajet edi, 

Ol eki qazaq ortasynda turdy.

Eki dáýir arasynda týdy. Bir dáýir kúıredi, bir dáýir – ózi edi. 

Erdiń soıy Kenesary qaza tapqanda, alashtyń týy jyǵyldy. Kereı-Jánibek tusynda irgesi bekip, qystaý salǵan, jaılaý kóship, en dalany keń jaılaǵan kóshpeli jurt alty alash qazaq atanǵaly talaı ǵasyr ótip edi.

Sońy Abylaı bolatyn. Han qazasy men Qazaq handyǵyn joıý týraly nızam arasynda baqandaı qyryq jyl ýaqyt bar edi. Sol ýaqyt rásýa boldy. Usaq-túıek iske, yrdý-dyrdý tirlikke, ózara talas-tartysqa jumsaldy.

Qala salyp, zeńbirek quıatyn, bolat temirden qara myltyq jasap, oq-dári daıyndaıtyn asyl ýaqyt, esil ýaqyt zaıa ketti.

Irgesindegi ımperııa kúsheıip, nyǵaıyp kele jatqanda, qazaq nege beıqam otyrdy, túsiniksiz. Nege soǵys ónerin zamanyna qaraı jetildirmedi, nege ónerkásip salmady, kóshti toqtatpady, otyryqshy el bolmady.

Suraqtar kóp. Dala uıyqtap jatqandaı áser etti. Ony gúrsildegen zeńbirekter úni oıatty. Qasym balalary atqa qonǵanda, Reseı shekaradan ótip, saqarada bekinip alǵan bolatyn.

Kúsh teń emes edi. Keńsesi, basqarý tetikteri qalyptasa qoımaǵan memleket kóship-qonyp júrdi.

Qasym sultan Reseı quzyryn moıyndamaı, kúres jarııalap, Qarataý asqanda, ımperııa qazaq jerinde ásker ornalastyryp, kúsheıip alǵan edi. Ol túz dalada bılik ornatyp, aýyldardy úrkitip-shoshytyp, jaýlaı kirdi. Arqada segiz dýan qurylyp, qalalar salyndy. Qarýly sherik bekinisterge shoǵyrlandy. Daý aıtqandarǵa zeńbirekter sóıledi.

Biz qoly uzyn eldiń qandaı tilde sóıleıtinin bildik.

Qosyndy áýeli jaýjúrek ákeleri basqardy. Qasym sultan sońynan Sarjan, Esengeldi, Kóshek, Aǵataı, Bopy, Kenesary, Bopaı hansha, keıinirek Erjan Sarjanuly erdi. Jalpy, Qasym sultannyń on eki uly boldy. Árbireýiniń qasynda bes júzge tarta tóleńgit júrdi. Kenesary sultan sol kezde nebári jıyrma/jıyrma bes jas aralyǵynda edi.

Nemere týysy, taqtyń zańdy murageri Ǵubaıdolla Ýálıuly sultandy senim qaǵazyn alý maqsatynda, Qytaıǵa bara jatqan jerinen ustap, abaqtyǵa qamaǵanda, Reseıge qarsy Qasym men kúlli sultan urpaǵy kóterildi. Keıin ol Kenesary joryqtaryna jalǵasady. Han Kene shabýyldarda tórelerdi birinshi qatar, alǵy shepke shyǵaryp otyrdy.

Qazaq ómirin túbegeıli ózgertken 1822 jylǵy jańa nızamǵa moıynsynbaǵan Abylaı (Qasym) urpaǵy taǵdyryn tanyǵandaı edi. Joly bólindi, jasyqtyq tanytqan shoǵyr shen-shekpen ıelendi.

Keıin Qasym da, Sarjan da, Esengeldi de Tashkent qusbegisi Mádeli han qolynan qaza tapty. Kenesary, Erjan, Naýryzbaı úsheýi ekinshi aǵaıyn jurt topyraǵynda kóz jumdy. Sońǵy handy joqtaǵan qaraly kósh Kekilik taýynan syrǵyp, Qarataýǵa bet alǵanda, arba sońynan erip bara jatqan Syzdyq tóre on jasta edi. Bolashaq jaýjúrek sardar ketip bara jatyp artyna qarap-qarap qoıdy ma eken, kim bilsin...

Bodandyqtan boı tartqan Kenesary-Naýryzbaıdyń jalpy alashtyq kúresi bul qozǵalysty memlekettik deńgeıge kóterdi.

Úmit oıandy.

Biraq, memleket qulady. búkil qazaq kúńirendi. Maıtóbe túbindegi shaıqasta qolǵa túsken Kenesary otyz eki sultanmen (keı derekter basqa málimetti alǵa tartady) birge shahıd boldy. Kekilik taýy eteginen Arqa jerine sýyt jetken qaraly habar saqarany oısyratyp ketti. Kenesary óldi degenge kim senedi.

 Tý qulaǵan kún

Ulttyń týy jyǵyldy. Eńsesi bıik eldi tosyn ajal qulatty. Qazaqtyń saǵy syndy, jigeri qum boldy, erkin jurt bodandyqqa ushyrady.

Batysta bahadúr Isataı qaza tapty. Jeńilgen eldiń amaly taýsyldy. Sharasyz qazaq noqtaǵa tústi.

Ult armany kúıredi. Qulap jatqan eldi turǵyzatyn kúsh joq edi. Sahnaǵa sal-seriler shyqty. Taqyryp ózgerdi.

О́leń-jyrda syńsý kóbeıdi.

Án endi kúreske shaqyrǵan joq, ol áıel sulýlyǵyn jyrlady. Erteńgi kúnniń jarqyn muraty umytyldy, búgingi kúnniń qyzyǵy alǵa shyqty.

Kúı jasydy. Biraq, Kenesary aq týyn ańsaǵan, keshegini áýeletip eske alǵan alyp ánderden qaharmandyq motıvter tolyq jáne birjola joǵala qoıǵan joq.

Mahambettiń jańǵyryǵyndaı jańa ánder bar qazaq jerinde kúrkiredi. Súıinbaılar Kenesaryny jyrǵa qosty. Jambyl (Syzdyq tóremen qyrǵyz jerine barýy) men Abaı (Kenesary kúresinen keıingi jańa fılosofııa týýy) ushtasty. Arqada Mustafa Búrkitbaıuly (“Búrkitbaı ákem aty, Mustafa atym, Aıtaıyn onyń baıan hıkaıasyn, Ishinde Janǵozynyń men Tólebaı, Súıindik surasańyz arǵy zatym”), Mádı Bápıuly (“Nemene kórgen qyzyq kórmegendeı, Jas dáýren jaýar bulttaı órlegendeı, Jastyq shaq kók semserdiń júzi emes pe, Qaırap ap qalyń jaýǵa sermegendeı.”), Imanjúsip Qutpanuly (“Aqtaý, Ortaý, Sarysý, Kóktiń kóli, Jaılaýshy edi jaz bolsa kóship eli, Saǵynǵanda kózime jas keledi, Aq týyn Kenesary tikken jeri”) sahnaǵa shyqty.

Alaıda, jyraýlyq poezııa dáýiri Kenesary zamanymen aıaqtaldy. Sońǵy ókilderi Mahambet pen Nysanbaılar boldy.

Jalpy, án ataýlydan qaırat kemidi, ulttan bereke qashty, keshegi batyrlar barymta-qarymtada júrdi. Jer qoryǵan joryqtar araz eldiń jylqysyn alǵan jortýyldarǵa aınaldy.

El ishi búlindi. Barymtashylar qarasy kóbeıdi. Tártip ketti, ereje buzyldy. Ekeýara daýyn sheshýge oıazǵa júgindi. Bir kezde qol bastaǵan qaharman tarlandar álsizdiń malyn talady, jýannyń qolshoqpary boldy.

Basynda erkindigi joq eldiń óneri de, ómiri de oıran bolady. Qazaqtyń basyna kún týdy.

Ne isteý kerek?

Bodandyqqa, qarańǵylyqqa qarsy kúresetin jol bar ma? Quldyq sanadan qaıtip qutylamyz? Jaýyngerlik kúrestiń joly jabyq edi. Sherik quratyn zaman ótti. Qýatty ımperııa talaı ultty jutyp jatty.

 Qazaq fılosofııasy

Sol kezde qazaqtyń baǵyna qaraı Abaı týdy. Ult jetekshisi qarýly qarsylyq tuıyq jol ekenin uqty. Kúsh teń emes. Zamanaýı soǵys ónerin tolyq meńgergen ımperııa jalyn ustatpaıtyn kez.

Ol elin bilimge bastady. Zaman muratyn tanyǵan ustaz halyqty ónerge shaqyrdy. О́rge súıredi. О́ner degenimiz kásip edi. Búkil álem ónerkásiptik kapıtalızm jolynda jarysa eńbek etip jatty.

Abaı qazaq qatarynan qalmasyn dedi. О́nerdi ıgerip, kásipti meńgerip, qalany baǵyndyrsa, jańa qala salsa, bilimdi qoǵamǵa aınalsa dep oılady.    

Bilik pen bilim, kásip pen óner zamany ár eýropalyq ortada ult qalyptastyryp kele jatqany anyq edi. Dúnıe júzinde, biri erte, biri kesh, kapıtalıstik qoǵamda memleket eldiń basyn biriktirip, óz ǵuzyry aıasynda halyqtardy birtutastandyryp, ultqa aınaldyra bastady.

Memleket róli zor boldy.

Ol belgili bir terrıtorııa kólemin ıelenip, jergilikti, turǵylyqty halyqtyń erkin damýyna jaǵdaı jasady.

Bir sıpaty qoǵam qajettiligi, qasıetinen týyndaıtyn ortaq qyzmet edi. Ol – basqarýdyń asa joǵary dárejede uıymdasqan túri – saıası bılik júıesine baǵyndy. Ol kaptalıstik damýǵa jol ashty.

Qoǵamdyq sana dáýirge tán ujymdyq uǵym-túsinik jıyntyǵynan qalyptasty.

Fılosofııalyq kategorııa retinde rýhanı ómir, adam sanasynda beınelengen orta, kózqaras, oı-zerde kórinisin, túrlerin túgel qamtydy.

Eń áýeli ustaz aldynda qazaq sanasyn oıatý mindeti turdy. Eski ómir, tuıyq tirshilik, keshegini arqasyna baılaǵan salt-dástúr Abaı ákelgen ózgeristerge qaıshy, túsinbegen qamshy ala júgirip qarsylyq bildirdi.

Jańalyqtyń joly qashanda aýyr ári uzaq.

Jigeri jasyǵan qazaq qoǵamyna Abaı jańa jol usyndy: bul bilim arqyly azattyqqa jetý konsepsııasy edi. Alashordashylar – tegis bilimdar tulǵalar boldy. Olar Abaı fılosofııasymen qarýlandy: XIX ǵasyrda jasalǵan qazaq fılosofııasyna súıendi.

Túbinde atalmysh fılosofııa qazaqty Abaı ańsaǵan armanǵa jetkizdi.

Kıiz týyrlyqty alash jurty Aqorda kúmbezinde Táýelsizdiktiń kók baıraǵyn jelbiretti.

Azat el bosaǵadan tórge shyqty!

Abaı desek, qazaq esimizge túsedi. Teginde, ult dúnıetanymyn qalyptastyrǵan jańa arman, asyl murat jolynda beınet keship, mehnat kórgen osy bir aıaýly jumbaq janǵa bárimiz de qaryzdarmyz.

 

04-23.10.2019

 

Sońǵy jańalyqtar

Onlaın oqyrmanymyz 100 myńnan asty

Qazaqstan • Búgin, 20:33

Járken Bódesh. Týǵan jer

Vıdeo • Búgin, 19:33

Atyraýda qylmystyq top quryqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 19:09

Qarttar úıindegi qasiret

Aımaqtar • Búgin, 18:33

Qazaq aqyny qyrǵyzsha jyrlandy

Rýhanııat • Búgin, 18:12

Qyzylorda: Kásipker kómek kórsetti

Aımaqtar • Búgin, 16:27

Betperde kıgen kóktem - 7

Qoǵam • Búgin, 16:07

Uqsas jańalyqtar