Qoǵam • 21 Aqpan, 2020

Demografııalyq dúmpý nemese Bebı Bým Ortalyq Azııadan bastalady

86 retkórsetildi

«Burynǵy KSRO-nyń musylman elderinde barlyq respýblıkalarǵa qaraǵanda týý kóp bolady. 2020 jyly Ortalyq Azııanyń tórt elindegi (О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Túrkimenstan) týylý sany alǵash ret Reseıdegi týylǵandar sanynan asyp túsedi. Bul týraly reseılik sarapshy, demograf Alekseı Raksha áleýmettik jelidegi  jeke paraqshasynda jazdy.

Reseıdiń depopýlıasııasy bala týý deńgeıiniń tómendeýine baılanysty. Sonymen qatar tek týý sany ǵana emes, 1 otbasydaǵy bala sanynyń azaıyp ketýi de yqpal etip otyr. Munyń sebebin ol  uzaqqa sozylǵan depressııa jáne memlekettiń bala týýdy qoldaý saıasatyn kesh qolǵa alǵanymen túsindiredi. «Ana kapıtaly» baǵdarlamasy 2000 jyldardan bergi ýaqytta jumys isteı bastady. Biraq ol jyldary dúnıege kelgen balalar áli ósim bergen joq. Eger bul baǵdarlamany 1930 jyldarǵa deıin sozatyn bolsaq, belgili bir nátıjege qol jetkizýge bolady», deıdi A. Raksha. 

Sonymen qatar ol Ortalyq Azııadaǵy bala týý kórsetkishi ósip kele jatqandyǵyn tómendegi faktorlardan-aq baıqaýǵa bolatynyn aıtady. Aldaǵy onjyldyqtarda burynǵy KSRO-nyń eýropalyq bóligi RF, Belarýs, Ýkraınada tómendeıtinin nemese turaqty bolyp qalatynyn tilge tıek etip ótipti. Al Ortalyq Azııada, sonyń ishinde   Qazaqstandy alsaq, onda olardaǵy týý sany Reseı, Belarýs jáne Ýkraınadaǵy týǵandar sanynan tuńǵysh ret asyp túsedi eken. «Reseıdegi   demografııalyq   ósimdi «Ana kapıtaly turaqtandyryp   tur. Al Qazaqstandaǵy dúnıe esigin ashqan sábılerge beriletin áleýmettik járdemaqyny «Ana kapıtalymen» salystyrýǵa bolmaıdy. Biraq soǵan qaramastan bul eldegi jańa týǵan bala sany Reseı, Belarýs, Ýkraınadan asyp ketedi. Sebebi 1990  jyldan bergi  jyldarda týǵan tolqyn ósim bere bastady» dep jazypty  Alekseı Raksha.

A. Rakshanyń túsindirýinshe, eger   Ázerbaıjan Orta Azııa elderine qosylsa, onda postkeńestik musylmandyǵy  basym alty elinde qazir barlyq respýblıkalarǵa qaraǵanda kóbirek balalar dúnıege keledi.

Ol sondaı-aq  1950 jyly Orta Azııanyń tórt respýblıkasynda Reseıdegiden 9 ese az balalar dúnıege kelgenin de eske salyp ótipti.

Bul faktorǵa 1930 jyldardaǵy saıası daǵdarys, 1941-15 jyldardaǵy ekinshi dúnıe júzilik soǵys sebep bolǵan. A. Rakshanyń  paıymdaýynsha,  sońǵy 70 jyl ishinde 9 eselik alshaqtyq joıyldy. «Eger biz dúnıege kelgen balalardyń etnıkalyq erekshelikterin eskeretin bolsaq, onda orystar úshin jaǵdaı budan da tómendeıdi.  Jańa demografııalyq shyndyq kele jatyr. Biz soǵan daıyn bolýymyz kerek», deıdi A. Raksha.

RU aqparattyq agenttigi apta basynda  «Ortalyq Azııa elderi  1990 jyldardaǵy demografııalyq kemistikterdiń ornyn toltyryp tastady» degen habar taratty.   Tájikstanda  2018 jyly bir otbasynda  3,8 bala, Qyrǵyzstanda - 3,3, Túrikmenstanda - 3,2, Qazaqstanda - 3, О́zbekstanda - 2,5 boldy. 2000 jyldardyń ortasynda, Tájikstannan basqa barlyq elderde týý koeffısıenti kóbeıý deńgeıinen sál joǵary boldy. О́zbek otbasylaryndaǵy demografııalyq ósim ózgelermen salystyrǵanda tómen bolǵanmen, olar adam sanymen Ortalyq Azııa elderiniń demografııalyq kóshin bastap tur.  

«Biz aldaǵy jıyrma jyldyqtardaǵy demografııalyq kartanyń jobasyn qazirgi jaǵdaıǵa qarap baǵalaýǵa bolatynyn kórip otyrmyz.  Ázirge ósim – Ortalyq Azııa elderiniń paıdasyna jumys istep tur», deıdi Raksha.

Sońǵy jańalyqtar

Jetisaılyq jomart jandar

Aımaqtar • Keshe

Ishan baǵy qaıta qalpyna keledi

Rýhanııat • Keshe

? (Suraq belgisi) Poema

Ádebıet • Keshe

Senzýrasyz Abaı

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar