Qosh, áýelgi áńgimege oralaıyq. Tatar ıntellıgensııasynyń ókilderi Álıhan Bókeıhandy qara tutyp, únemi alǵa salyp júretin bolǵan. О́ıtkeni ol óziniń aqyl-parasatymen, bilimimen jáne kóshbasshylyq qabiletimen erekshelenetin edi. Álekeń jergilikti musylman qaýymynyń múddesin nazardan tys qaldyrmaǵan.
Qaladaǵy musylman jamaǵatynyń sanasy oıanyp, ult-azattyq, teńdik máseleleri de jıi kóterilip turdy. Bul rette halyqty aǵartýshylyq jolǵa bastaýǵa 1908 jyly Kazanskaıa kóshesiniń boıyndaǵy meshit janynan ashylǵan «Iktısad» alǵashqy tatar ekonomıkalyq jýrnaly da zor ról atqardy. Ol jýrnal 1913 jylǵa deıin jaryq kórgen. Aýdıtorııasy da aýqymdy bolyp, Reseı ımperııasynyń aýmaǵyna taraldy. Keıin 1914 jyly taralymy toqtap, onyń izin Qazan qalasyndaǵy «Reseı saýdasy» jýrnaly jalǵastyrǵan.
Gýbernııa ortalyǵyndaǵy musylmandar qaýymdastyǵy ózderiniń áleýmettik statýstaryn jáne qarjylaı-ekonomıkalyq jaǵdaıyn joǵarylatýmen qatar qoǵamdyq pozısııasyn da kúsheıtti. Kazanskıı kóshesindegi meshittiń ımamy Mýhammet-fatyh Mýrtazın Samaradaǵy nesıelik qoǵam men Samaralyq aǵartý kooperatıviniń músheligine qabyldandy. Al meshittiń aqyldastar alqasynyń hatshysy Hankereı Aptekov Volga ózenindegi parohod zaýytynda ınjener qyzmetin atqardy. Meshit qurylysynyń bastamashylarynyń biri, qamqorshylyq keńesiniń múshesi Mahmut Baıshev Samara qalalyq dýmasynyń depýtaty bolyp saılandy. Dál osy keńestiń taǵy bir múshesi, Bókeı ordasy handarynyń urpaǵy, Semıpalatınsk oblysynyń atynan I memlekettik dýmaǵa múshe bolyp saılanǵan Álıhan Bókeıhanov «Don jer» bankiniń Samara qalalyq bólimshesinde jaýapty laýazymda qyzmet etken. Bul azamattardyń esimin qala turǵyndary jaqsy bildi.
Keıin Murtazın men Bókeıhanov Búkilreseılik halyqtyń densaýlyǵyn saqtaý komıtetiniń Samara qalalyq bólimshesine múshelikke kirdi. Olar 1911 jylǵy ashtyqtan zardap shekken ońtústiktegi ýezderdiń turǵyndaryna kómek kórsetý jumystaryna belsene aralasty.
Jandarmerııa jazbalary…
Álekeńniń qoǵamdyq-saıası máselelerge belsendi aralasýy jáne onyń musylman qaýymdastyǵynyń aldynda joǵary bedelge ıe bolýynan patsha jandarmerııasy qaýiptendi. Olar bul máselege beıjaı qaramady. Sondyqtan da Álıhan Bókeıhan týraly derekterdi jınastyryp, onyń is-áreketin baqylaýda ustaýǵa tyrysty. Ári dál osy kezde Oral oblysynyń gýbernatorynan Orynbor gýbernatorynyń atyna telegramma jiberiledi. Jedelhatta 7 shildede №7 Qyzyljar stansııasynda qyrǵyz (qazaq – red.) bolystarynyń jınalysy ótkeni jáne onda áskerge barýdan bas tartý, bılik ókilderine tizim bermeý týraly sheshim qabyldanǵany jazylǵan. Bul jıynǵa molda Qajyǵalı Aýlımberdıev basshylyq jasap, Orynbordaǵy «Qazaq» gazetiniń tilshisi Álıhan Bókeıhannyń hatyn oqıdy. Hatta Álıhan qyrǵyzdarǵa (qazaqtar – red.) áskerge barmaýdy usynǵan. Sondaı-aq áskerge barýdan bas tartqan jaǵdaıda eshqandaı jaza qoldanylmaıtyny jáne áskerge qabyldanǵandardyń tizimi joıylatynyn jazǵan.
Oral oblysynyń gýbernatory telegrammany Álıhan Bókeıhanǵa qarsy dáıekterdi jınaqtap, oǵan úkim shyǵarý maqsatynda jiberdi. Bul kezde Álıhan Bókeıhannyń turǵylyqty mekenjaıy Samara qalasynda edi.
Osydan soń Samara gýbernııalyq jandarm basqarmasy Álıhan Bókeıhannyń sońyna adam salyp, ony 24 saǵat boıy baqylaýǵa alǵan. Álekeńniń qaıda barǵany, kimmen kezdeskeni táptishtelip, jazylyp otyrǵan eken. Jandarmdar Álıhanǵa «Asman» degen laqap at qoıady. Arnaıy jýrnalda onyń 46 jasta ekendigi, Don kóshesindegi №30 úıde turatyny jazylǵan. Sondaı-aq syrtqy beınesi de sıpattalypty.
Prımety «Asmana»: let 45, srednego rosta, brıýnet, teloslojenııa plotnogo, lıso polno krýgloe, borodý breet, ne bolshıe ýsıkı, odevaetsıa: na golový popovskaıa bobrovaıa shapka, zımnee korıchnevoe palto s norkovym vorotnıkom ı chernye brıýkı na vypýsk, Fılery: Kýrynsev, Vınokýrov, ı Dýbrovın.
Jandarmdar Álekeńe nege «Asman» degen at qoıdy? Munyń da ózindik astary bar eken. Iаǵnı olar osmandyqtarǵa, túrikterge «erekshe kózqarasta» bolyp, ata jaýlary sanady. Sondyqtan da tegi túrik, ulty qazaq Álekeńdi ózara «Osman» dep ataıdy. Al Don halqynyń tildik ereksheligi boıynsha olar «O» dybysyn «A» dep ataıdy. Osylaısha áý basta «Osman» degen sóz «Asmanǵa» aınalǵan.
Samara oblystyq memlekettik arhıvindegi qujattarda tyńshylar jazǵan qanshama qujat bar. Olardyń barlyǵyn bir maqala aıasynda taldap shyǵý múmkin emes, árıne. Sondyqtan da tek A.Kerenskıımen baılanysyna qatysty keıbir jazbalardyń úzindisin berýdi jón kórdik.
* * *
«Nasıonal» qonaqúıi, Samara q. Pıanskaıa kóshesi.
Saǵat 11:45-te «Nasıonal» qonaqúıine «Asman» (Álıhan Bókeıhanov) keldi. Ol qonaqúıden saǵat 01:45-te Aleksandr Kerenskıı Fedorovıchpen birge shyqty. Panskoı men Dvorıanskıı kósheleriniń qıylysyna jetkende eki jaqqa ketti. «Asman» (Bókeıhanov) baqylaýsyz ketti. Al «Dýmskıı» (Kerenskıı) Dvorıanskıı kóshesindegi «Voljskıı den» gazetiniń redaksııasyna ketti. Ol onda 1 saǵat 20 mınýt boldy. Redaksııadan shyqqan soń Dvorıanskaıa kóshesindegi № 71 úıge «Vechernyı» (Ivana Markovanyń) páterine bardy. Ol páterde 1 saǵat 10 mınýt boldy. Shyqqannan soń óz úıine ketti. Qaıta shyqqanyn kórmedik.
Baqylaýshylar: Kýrynsev, Vınokýrov, Ovchınnıkov jáne Chechetkın.
* * *
Saratovskıı men Pansı kósheleriniń buryshyndaǵy «Nasıonal» qonaqúıi.
Kúndizgi 12:35-te «Dýmskııǵa» (Aleksandr Kerenskıı) «Asman» (Álıhan Bókeıhanov) keldi. Ol onda 1 saǵat 10 mınýt boldy. «Dýmskıımen» birge shyǵyp, Olımp teatryna bardy. Ol jerde «Dýmskıı» dáris oqydy. Kúndizgi 15:15-te «Dýmskıı» Olımp teatrynan shyǵyp «Asman» (Bókeıhanov) jáne Elshınmen birge Predchenskıı kóshesine jetip, sol jerde qoshtasty. Elshın baqylaýsyz ketti. «Dýmskıı» men «Asman» Nasıonal qonaqúıine bardy. Ol jerde uzaq kidirmeı Sobornoı kóshesi №102 úıde turatyn Elshınge bardy. Olar Elshınniń páterinde 2 saǵat 30 mınýt kidirdi. Olar ol páterden belgisiz barynkamen birge shyqty. Predtechensýı men Sobornoı kósheleriniń qıylysynda qoshtasty. «Asman» belgisiz barynkamen birge baqylaýsyz ketti. Al, «Dýmskıı» tasymaldaýshy quralǵa otyrdy da Torgovoı kóshesindegi №20 úıge bardy. Ol jerde 1 saǵat kidirdi. Shyqqan soń tramvaıǵa otyryp, Troısko bazaryna deıin bardy da, úıine qaraı bet aldy.
Keshki saǵat 21:25-te «Dýmskıı» (Kerenskıı) óz páterinen shyǵyp Dvorıanskıı kóshesindegi №71 «Vechernyıdyń» (Markova) úıine bardy. Ol jerde ol 3 saǵat kidirdi. Sodan soń óz páterine kirdi. Shyqqanyn kórgen joqpyz.
Baqylaýshylar: Kýrynsev, Dýbrovın, Chechetkın men Svıaznov.
* * *
«Nasıonal» qonaqúıi, Saratovsk pen Manskoı kósheleriniń buryshy.
Tańǵy 08:25-te «Dýmskııge» (Kerenskıı) «Asman» (Bókeıhanov) keldi. Ol «Dýmskııdiń» páterinde uzaq kidirmeı shyqty da baqylaýsyz ketti. Tańǵy 10:30-da «Dýmskıı» (Kerenskıı) qonaqúıden júkpen shyqty. Sodan soń tasymaldaý quralyna otyryp, vokzalǵa bardy. Vokzaldan Petrogradqa deıin oıatý ýaqytyn tańǵy 11:25-ke belgilep bılet aldy. «Dýmskııdiń» sońynan baqylaýshylar da attandy. Ony shyǵaryp salýǵa «Asman» (Bókeıhanov) keldi.
Baqylaýshylar: Mamýtkın men Shehvatov.
Túıin
Bul maqalanyń aıasynda Álıhan Bókeıhannyń Sankt-Peterbýrg, Samaradaǵy kezeńderin tolyq kórsetip kete almadyq. Sankt-Peterbýrgte bilim alǵan kezeńi, Memlekettik dýmanyń múshesi bolǵandaǵy oqıǵalar, kimmen birge oqydy, kimnen dáris aldy, qalyptasýyna yqpal etken adamdar týraly, sonymen qosa Samaradaǵy arhıvte saqtaýly turǵan jandarmerııanyń qanshama papkalary, Alabın mýzeıinen tabylǵan Álekeńniń buryn esh jerde jarııalanbaǵan sýretteri, onyń Konstıtýsııalyq-demokratııalyq partııadaǵy jumysy, qaladaǵy ıntellıgensııamen baılanysy, gazetterge jazǵan maqalalary jáne taǵy da basqa tyń derekteri bul maqalaǵa enbedi. Olardyń bárin bir maqalanyń aıasynda qamtyp shyǵý múmkin emes. Muny kásibı tarıhshylardyń enshisine berdik. Ásirese Álıhannyń Samarada turǵan jyldaryna erekshe nazar aýdarý qajet. О́ıtkeni Alash partııasynyń, Alash avtonomııasynyń jetekshiligine aparǵan joly osy jerden bastaldy. Munyń bárin tarıhshylar tereń zerdeleýi tıis. Ol úshin arhıvtermen tyǵyz qarym-qatynas ornatyp, birlese jumys isteýi kerek.
Biz bul maqalada Álıhan men Aleksandr Elshınniń arasyndaǵy baılanysty ǵana aıtyp óttik. Al onyń sol tustaǵy ózge de belsendi azamattarmen qarym-qatynasy áli tolyq zerttelgen joq. Máselen, Reseıdiń kórnekti memleket qaıratkeri, ýaqytsha úkimet tóraǵasy A.Kerenskıı Samaraǵa kelgen saparynyń kóp bóligin Álıhan Bókeıhanmen kezdesip, pikir almasýǵa arnaǵan eken. Olardyń memlekettiń alda qandaı baǵytta damıtyny, qandaı qurylymdy tańdaıtyny jónindegi ekeýara áńgimeleri men oı-pikirleri jan-jaqty zertteýdi qajet etedi. Taǵy bir aıta keterligi, Shyńǵys urpaqtary Aq patshadan jer alyp, Samara jerin en jaılaǵan. Olar Álıhanǵa qarjylaı kómek kórsetip, barynsha qoldaý bildirgen. Bulardyń ózi úlken bir taqyrypqa júk bolarlyq dúnıeler emes pe?!
Biz tulǵalardyń ómirin zertteý barysynda olardyń saıası ómirin, qoǵamdaǵy is-áreketterin kórsetýmen ǵana shektelip qalamyz. Al olardyń kúndelikti turmysy, aınalasyndaǵy adamdarmen qarym-qatynasy tasada qalyp qoıady. Sondyqtan da taý tulǵalarymyzdyń ómir jolyn zerttegende olardyń obrazyn ashatyn derek-dáıektemelerdi izdep, qarapaıym adamı qasıetteri arqyly jaǵymdy kózqaras qalyptastyrǵan durys bolar edi.
Nurlan Dýlatbekov,
uǵa korrespondent-múshesi
