Tanym • 26 Aqpan, 2020

Úkilim-aı

119 retkórsetildi

Qazaqtyń halyq ánderiniń ishin­de naǵyz injý-marjan derlik bir ǵajaıyp án – «Úkilim-aı!» Bul osy kúngi bolyp jatatyn jeńil-jelpi dý-dý otyrystarda, tipti, toılardyń ózinde dyzyldap, bezek qaǵyp aıtylatyn «Úkilim-aı» emes, onyń áýezi armandy, ańsaýly júrektiń ǵumyr boıy óshpeıtin ýhilin tereńnen qozǵaıtyn, tuńǵıyq syry bes batpan... kúrsindirip otyryp keshegi bir essiz, muńsyz kúnderdiń bar qyzyǵyn jaınatyp turyp alǵa tartatyn án.

«Úkilim-aıdyń» osy bir klassıka­lyq nusqasyn syrly sezimmen jú­rek syzdata ándetetin Baıǵalı Dosym­ja­novtyń únine eshnárseni teńgergiń kelmeıdi. Oǵan tańǵalǵan jandardyń ishinde Rıshat Abýllınniń: «Úkilim-aıǵa» ánshi bitken yntyq. Bári aıtqysy keledi. Biraq júrekteri daýalamaıtyn bolýy kerek, bári ishteı tynady. Meniń de batylym barmaıdy. Bir joly Sýat Ábýseıitovtiń oryndaýynda tyńdadym. Onyń júregi de tebirenisti júrek, «Úki­lim-aıdy» eriksiz tyńdatty. Ázir­she «Úkilim-aıdy» osy eki ánshiden tyń­dap júr, bizdiń jurt. Bizden keıingi tol­qynnyń zerdesine jete me, jetpeı me, bul «Úkilim-aı», osyǵan oılanyp qa­lam da, Baıǵalıdyń únin estip otyr­ǵan­daı: «Báribir qııametqaıym bolsa da ólmeı­tin án», dep ózimdi ju­batatynym bar» degen sózin de ár kez es­ke alatynym bar.

...1974 jyldyń qońyr kúzi. Biraz halyq ánderin radıoǵa (bul kezde men mýzyka redaksııasynyń bas redaktory edim I.J.) qaıta jazdyrýdy oılas­tyryp, belgili ánshilerdi shaqyryp, olardyń pikirin yjdaǵatpen tyńdap, kókeılerinde ne syr bar, ne tilek bar, qandaı ánder eleýsiz, eskerýsiz jatyr, osynyń bári-bárin aqylǵa salyp, qozǵaı bastadyq. Kóptegen ánimizdiń tól sózi ózgertilip, so­sıa­lıstik qoǵamnyń saıasatyna oraı nasıhat quraly retinde, tipti, basqa bir án bolyp aıtylǵany qııa­nattyń qııa­naty edi. Amal ne, halyq mu­rasy­na jasalǵan bul qorlyqqa da tózip baq­­qanbyz. Ǵajaıyp ánderimizdiń óz sózin qalaı ǵana qalpyna keltiremiz, dep dármensiz oıǵa tirele beretinbiz. Osy oı júrek syzdatyp júrgende bir joly radıonyń ánshisi Sýat Ábý­seıitovpen syrlasý ústinde ol kisi: – «Úkilim-aı» ánin men de aıtam, biraq, Baı­ǵalı aǵadan jasqanam da júrem. Baıkeńniń tolǵaýy ol bólekshe bir dúnıe. «Menmin!» deıtin ánshilerdiń ózi Baıkeńdi tyńdaǵanda: «Á, dúnıe!» dep eriksiz sher kúıigin tartatyn shyǵar. Án­shiniń ánshisin qusaly ǵyp qoıatyn bir qudiretti án.

Men «Úkilim-aıdy» aıtaıyn dep aıt­qam joq, oǵan túrtki bolǵan Sháken aǵa... Aımanov! Ol kisi keıde óziniń emen-jarqyn otyratyn kóńilashar sát­terinde: «Áı, Shubat, búgin úıge kel», deıdi ámirli únmen. Erkeletkeni. Sol otyrys ánmen ótedi. Beıseýbet qysyr sóz bolmaıdy. Sháken aǵa tolqı sóı­lep, keremet ánderimizdi birinen-birin asyryp, mýzyka ǵulamalarynyń oıyna oralmaıtyn, aýzyna túse ber­meıtin tereń mándi tebirenisti sózderdi aıt­qanda, ózimiz oryndap júrgen ár ánge tereńirek úńilýimiz kerek eken dep oılanyp qalamyz. Sondaı tol­ǵanysty áńgimeniń bir tusynda Shá­ken aǵa «Úkilim-aıdy» jaı ǵana yńyl­dap otyryp: «Áı, Shubat, uǵyp al, «Úki­lim-aı» Baıǵalı Dosymjanovtyń án­shilik pasportyna aınaldy. Sen de soǵan uqsaýǵa tyrysyp júrsiń. Aıt... aıtqanyń jaqsy. Bir ándi ár esti ánshi ár qyrynan jarqyratady. Sátti oryndalyp, jan-júrekti terbep jatsa, ol ánniń injý-marjan delinetini de sondyqtan. «Úkilim-aıdyń» keıbir sózi ózgeristerge ushyraǵan. Ony ekiniń biri baıqaı bermeıdi jáne ony zerdelep júrgen de eshkim joq. Áýezi qudiretti bolǵan soń, soǵan qyzyǵyp, árkim ózde­rinshe jamap-jasqaǵan óleń joldaryn, tipti, tutas shýmaǵyn qosatyny bar. «Úkilim-aıdyń» áýeni amalsyzdan sol sózderdi súıretedi de júredi, jaman jarǵa dýshar bolǵan esil azamat sekildi. Shubat, óziń qarashy, qazaqtyń ándegi óleń uıqastarynda min bolmaıdy, emin-erkin qısyndasyp, áýezdiń ún ıirimine esh qylaý túsirmeıdi. Baıǵalı oryndaıtyn «Úkilim-aıdyń»:

Aýylym kóship barady Ylaıkólge,

Dúrııa beshpent jarasar qynaı belge,

Úkilim-aı , jeńeshe-aı,

Saǵyndym seni... seni ózgeshe-aı!

Qaıran jar qaıta aınalyp qosyl­maı ma,

Aınalaıyn, kózińnen jylaı kórme,

Úkilim-aı , jeńeshe-aı,

Saǵyndym seni... seni ózgeshe-aı! – dep keledi alǵashqy shýmaǵy. Endi qara, Shubat, osy shýmaqtyń úshinshi joly ánde: Qaıran ja-ar aınalyp qosylmaı ma, dep aıtylady. «Jar» degen sóz án ólshemin býynǵa bólgende amal joq, «ja-ar» dep ekige bólinip, eki býyn bop tur. Bul – tizemen keltirý. O bastaǵy sózin bilmegendik. Biz – Baıǵalı Do­sym­janov, Káýken Kenjetaev, Rı­shat Abdýllın, Ánýarbek Úmbet­baev... e,­ buǵan qadirli Beken Jylys­baev­­ty da qosaıyq, bárimiz ǵaıybynan bas qosa qalǵanymyzda álgi «qaıran ja-ar» deıtin jerin: «Qaıran ǵashyq aınalyp qosylmaı ma» dep aıtýshy edik. Al Baıǵalı osy joldy umy­typ qalypty. Keıin biz osy jerin «bul qalaı?» degenimizde Baıǵalı: «Sol kúni radıostýdııadaǵy dybys rejısserleri jata jabysyp, búgingi jazdyrǵan ánderińiz durys, endi «Úkilim-aıdy» jazdyryńyzshy dep bolmaı qoıdy. Sol kúni asyǵystaý edim. Amal joq, kóndim. Ándi jazý ústinde «ja-ar» degen sóz qaıdan aýzyma túse ketti, bilmeımin, án so­laı jazyldy. Biraq keıin sony es­ke alyp, ishteı «áttegen-aı» dep óki­nip, qorǵanshaqtap, qysylyp júr­dim. «Qalaıda qaıta jazdyram» deý­men ýaqyt shirkin óte berdi. Án radıodan aıtylǵan saıyn degbirim qashady. «Án sózi osylaı ma?» deıtin tiri pende joq. Ol sózdi, Sháken, óziń­nen ǵana estip otyrmyn, «Úkilim-aı­dy» qaıta jazdyram. Átteń, da­ýys baıaǵydaı emes. Júrek te salqyn tar­typ qalypty. Bul ánge úzdikken jannyń qushtar sezimi kerek, onyń jalyny da basylyp bara ma, áı, solaı shyǵar» dedi. Bul − Baıǵalıdyń shyn sózi. Á, shirkin, «Úkilim-aı»... al, Shubat... Sýat deıtin atyń túıeniń shubaty bop ketti, ha-ha-ha! Ashyǵan aıran... ıá, kóksýy kilkildegen irkit bolmaı turyp, «Úkilim-aıdyń» álgi jolyn túzep aıt... túzep! Oǵan seniń ánshilik qudiretiń jetedi, men seni súıip tyńdaımyn ǵoı» dedi.

«Úkilim-aı» jóninde mundaı ýájdi Sýat án sózine óte zerdeli professor Beken Jylysbaevtan da estidi. Semeı, Baıanaýla jaǵy: «Qaıran ǵashyq aınalyp qosylmaı ma?» degen jolyn ejelden aıtatynyn bildi. Án ony tebirentti de júrdi.

...Keıin Sýat Ábýseıitov «Úkilim-aıdy» Sháken Aımanov aıtqan sózben radıoǵa jazdyrdy. Sýattyń oryndaýy da adamdy armandy, ańsaýly jan etip qoıatyn tolǵanysty dúnıe bop shyqty. Radıodan berile bas­ta­dy. Al bir kúnderi radıonyń pod­val­­daǵy fonotekasynda batereıa jary­lyp, ystyq sýdyń býy kóp plen­ka­ny búldirip, isten shyǵardy. Oqys apat. Qanshama mýzykalyq shyǵarma is­ten shyqty, ol ókinishtiń orny tol­maıtyn bir sumdyq oqıǵa boldy. Kóp shyǵarmanyń ishinde Sýat Ábý­seıitov jazdyrǵan «Úkilim-aı­dan» da aıy­ryldyq. Biraz asylymyz osylaısha opyn­dyrdy.

Sýat Ábýseıitov «Úkilim-aıdy» qaı­­ta jazdyram dep kóp qamdanyp, re­pe­tısııa jasap júrdi. Ýaqyt óte berdi. Á, dúnıe, qaı arman oryndalyp, qaı tilek aldyńnan shyǵyp jatyr, maqpaldaı jumsaq, syrly áýezi jan tebirentetin Sýat Ábýseıitovteı aqyldy, syrbaz, baısaldy, seri kóńildi jaısań jannan bir kúni biz de aıyrylyp qaldyq. Qaıran ánshi «Úkilim-aıdy» ózimen birge ala ketti...

 * * *

Sýattyń:

«Úkilim» dep atyńdy ardaqtadym,

Kóp barýǵa aýlyńa ar saqtadym.

Ańdyp júrgen dushpanǵa syr bildirme,

Budan artyq aıtýǵa sóz tappadym,

− dep ýhilegen úni kúni búginge deıin júregimdi uıytady da júredi.

 

Ilııa JAQANOV,

Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

kompozıtor, óner zertteýshisi

 

Sońǵy jańalyqtar

Kómek alý ońtaılandyrylady

Saıasat • Búgin, 08:25

Infeksııanyń taralý qarqyny tómendedi

Koronavırýs • Búgin, 08:05

Senimge serpin bergen málimdeme

Qoǵam • Búgin, 08:02

Alǵashqy vırtýaldy sot otyrysy

Saıasat • Búgin, 08:00

Ár azamat atsalysýy tıis

Rýhanııat • Búgin, 08:00

Koreıadan kelgen qyz

Rýhanııat • Búgin, 07:50

Irkilis bolmaıdy

Aımaqtar • Búgin, 07:45

Balalarymdy saǵynsam da...

Medısına • Búgin, 07:45

Qaýipti indetpen qalaı kúresýde?

Aımaqtar • Búgin, 07:45

Jemqorlyqpen kúres jalǵasyn tabýda

Saıasat • Búgin, 07:40

Apatpen oınamaıyq, oılanaıyq aǵaıyn...

Rýhanııat • Búgin, 07:40

Jeńildetilgen nesıe jetken joq

Ekonomıka • Búgin, 07:38

Kıdim kamzol

Rýhanııat • Búgin, 07:35

Daǵdarys daýylyna tosqaýyl

Ekonomıka • Búgin, 07:35

Tótenshe toqsan

Qoǵam • Búgin, 07:30

El ekonomıkasy eleýsiz qalmaıdy

Saıasat • Búgin, 07:30

Sý tasqyny bastaldy

Aımaqtar • Búgin, 07:28

Jumys isteý úshin qajetti jabdyqtar

Aımaqtar • Búgin, 07:27

Halyqtyń birtutastyǵy

Tanym • Búgin, 07:16

Pálsapa – Bekzat sana

Rýhanııat • Búgin, 07:15

Daladaǵy dúbirge daıyn

Aımaqtar • Búgin, 07:15

Baǵany turaqtandyrýda oń nátıje bar

Ekonomıka • Búgin, 07:13

Ulttyq online aıtys ótkizbek

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar