Bastan-aıaq oqyp shyqqannan keıin úlken áserge bólendim. Bul – ǵajap kitap. Qazaq ádebıetiniń sońǵy jyldardaǵy dúnıege kelgen eleýli shyǵarmalarynyń qataryna jatqyzýǵa bolatyn súıekti týyndy. Kitap jazyla bastasymen tórt-bes jyl ishinde onyń barlyq taraýlary «Egemen Qazaqstan» gazeti men respýblıkalyq ózge gazet-jýrnaldarda túgel derlik jaryq kórgeni jáne olar jurtshylyqtyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzyp, ystyq yqylasyna bólengeni esimizde. Jazylý máneri de sátti, utymdy. Uly Otan soǵysynyń alǵashqy jylynda-aq orystyń úlken jazýshysy Aleksandr Bektiń óziniń de, halqymyzdyń qaharman uly Baýyrjan Momyshulynyń da esimin álemge áıgilep, ataqtaryn shyǵarǵan «Volokolamsk tas joly» romanynyń, sondaı-aq soǵystan keıingi jyldarda taǵy da sol Baýkeń týraly «Ańyz ben aqıqat» atty roman jazǵan Ázilhan Nurshaıyqov aǵamyzdyń paıdalanǵan úlgisimen keıipkerimen suhbattasa otyryp, ózi jaıly ózine aıtqyzyp, ótken ǵasyrdaǵy, táýelsizdik qarsańyndaǵy, odan keıingi jyldardaǵy elimizdiń basynan keshirgen ómirin, hal-ahýalyn, alýan-alýan oqıǵalardy shynshyldyqpen kóz aldyńa elestetetindeı etip baıandaǵan ilkimdi, tartymdy týyndy.
Romannyń keıipkeri kim? Ol – barlyq sanaly ǵumyryn ult múddesin ulyqtaýǵa, ultymyzdyń joǵyn joqtaýǵa, halqymyzdyń shynaıy tarıhyn qalpyna keltirýge, táýelsizdigimizdi alar tusta, alǵannan keıin «Elbasy – bireý, qalǵanymyz – tireý» dep Sherhan Murtaza aǵamyz aıtqandaı, Elbasynyń janynan tabylyp, senimdi serikteriniń biri bolǵan, sol kezde de, odan keıingi jyldarda da Qazaqstan óz táýelsizdiginiń irgetasyn bekitip, álemge áıgili, bedeldi memleketterdiń biri bolýyna, óziniń ulttyq kelbetin, tilin, dilin, babalardan qalǵan úlgi-ónege, dástúrlerdi keler urpaqtarǵa jetkizip, amanattaýǵa boıyndaǵy bar qasıetin, qajyr-qaıratyn aıanbaı jumsaýmen kele jatqan Myrzataı Joldasbekov aǵamyz búgingi qalyń qazaqtyń qadirlisi, abyz tulǵa, el aǵasy.
Romannyń avtory B.Bodaýbaı ekenin joǵaryda aıttym. 1959 jyly bota tirsek bozbala kezinde, on toǵyz jasynda, ýnıversıtettiń birinshi kýrsynda oqyp júrip sol kezdegi qalyń jurt qyzyǵyp oqıtyn «Lenınshil jas» gazetinde kórkem shyǵarmalarda jáne baspa betinde qazaq tiliniń tazalyǵy saqtalýǵa tıis degen izgi nıetpen «Bóten sózben bylǵansa sóz arasy» degen maqalasyn jarııalap, ult janashyrlaryn qýantqanymen, sol kezdegi «uly orysshyl» kózqarasqa kóleńke túsiredi degen aıyppen aıqaı-shý, dúrbeleń týǵyzyp, KPSS Ortalyq Komıtetiniń organy «Kommýnıst» jýrnalynyń betine deıin synǵa ushyraǵan, biraq Stalın ólgennen keıingi jylymyq kez bolǵandyqtan oqýdan shyǵarylmaı, túrmege qamalmaı aman qalǵan Bolat Bodaýbaı (ol kezde Bodaýbaev, árıne – avtor).
Ekinshi kýrsta oqyp júrip «Lenınshil jas» gazetinde qurylǵan shtattan tys bólimdi basqaryp, eleýli-eleýli materıaldar jarııalanýyna uıtqy boldy. Ýnıversıtet bitirmeı turyp qyzmetke alyndy. Jasy otyzǵa jetpeı-aq «Lenınshil jas» gazeti redaktorynyń orynbasary bolyp, tórt jyl istedi. Odan keıingi qyzmet sapary «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetinde jalǵasty. Respýblıkalyq «Jalyn» baspasyn, «Qazaqkitap» kitap taratý mekemesin, elaralyq «Zaman – Qazaqstan» gazetin, Qazaqstan Parlamenti Senaty Apparatynyń Redaksııalyq – baspa bólimin basqardy.
Osy jyldardyń bárinde qyzmet atqara júrip, kórkem shyǵarmalar jazýmen aınalysty. Áńgime, esse, povesterden, romannan turatyn, kópshilik jyly qabyldaǵan onshaqty kitaby jaryq kórdi. Zeınetkerlikke shyqqan soń da qarap jatpaı, jurtshylyqqa eki birdeı tatymdy roman usyndy. Onyń «Tulǵa» atty, halqymyzdyń mýzyka, óner, mádenıet salasyndaǵy kórnekti qaıratkeri, Eńbek Eri Erkeǵalı Rahmadıev týraly romanyna shyqqan boıda halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń berilýi de ádiletti, zańdy edi. Endi mine, elimizdiń abyz tulǵasy Myrzataı Joldasbekov týraly jazylǵan eki tomnan turatyn jańa romany jaryqqa shyǵyp, kópshiliktiń kózaıymyna aınalyp otyr.
Eń aldymen aıtylýy tıis nárse – kitaptyń jeńil, jyldam oqylatyny. Jalyqtyrmaıdy. Kórkemdik sapasy joǵary. Oqýshynyń qyzyǵýshylyǵy kemimeıdi, qaıta óne boıy artyp otyrady. Romannyń mazmunyn bir-aq sóılemmen tujyrymdap, jınaqtap aıtýǵa bolady. Avtor elimizdiń, qazaq halqynyń jıyrmasynshy ǵasyrdyń ekinshi jartysy men jıyrma birinshi ǵasyrdyń alǵashqy jyldaryndaǵy bastan keshken eń mańyzdy, shıelenisti oqıǵalarynyń, taǵdyrsheshti sátteriniń shynaıy kórinisterin móldiretip kóz aldyńa jaıyp salady. Osy turǵydan alyp qaraǵanda romandy kórkem beınelengen zamana shejiresi, táýelsizdigimizdiń tunyp turǵan tarıhy deýimizge de bolady. Syr-suhbatqa qurylǵan roman «Erte tartyp at jalyn el dep óstim, elim barda baqyttan kende emespin, keregesin keń jaıyp kóńilimniń, keshken kúndi qazaǵym men de keshtim» deıtin kitap keıipkeri Myrzataı aǵamyzdyń turmys taýqymetin eńsere, qıyndyqtardy kóre, kedergilerdi jeńe júrip, elimen birge eseıýiniń tartymdy, kórkem, tushymdy baıany.
Romandy oqyp otyrǵanda ár jyldardaǵy keıipker beınesi kóz aldymyzǵa aıqyn elesteıdi. Úılengen soń QazGÝ-de sabaq berip júrip, aspıranttar turatyn jataqhananyń kip-kishkentaı bólmesinde otbasymen qysylyp-qymtyrylyp turyp jatqan Myrzataı. Dúnıe-múlik degennen bir tósek, bir shıfoner ǵana bar. Kireberiske, esikti ashyp qalǵanda úıdiń ishi kórinbesin dep, kóldeneńinen shıfonerdi qoıyp qoıǵan. Túnde, tósekte – enesi, qasynda úlken qyzy Ǵaını jatady. Edende kishi qyzdary Álııany ortaǵa alyp Myrzataı men jeńgemiz Márııa jatady. Enesimen erip kelgen Asqar atty jetkinshek tósektiń astyna jatady. Basqasha jatýǵa jaǵdaılary kelmeıdi, syımaıdy. Sol jyldardaǵy qazaq ıntellıgensııasy ókilderiniń barlyǵynyń basynan ótken ortaq jaǵdaı...
Bizdiń qazaq árýaqtyń jelep-jebeıtinine qapysyz sengen halyq. Qazaq ádebıeti tarıhynyń Bilge qaǵan, Tonykók zamanynan bastalatynyn ǵylymı turǵydan bultartpastaı etip dáleldegen Myrzekeńniń halqyna qyzmet etý jolynda belesten-beleske kóterilýine babalar rýhy kómektesýmen keledi degen oıdamyz. О́ıtkeni ol kisi dıssertasııasyn sátti qorǵap, qazaq ádebıeti tarıhynda jańalyq ashqannan keıin kóp uzamaı qyzmet babynda tasy órge domalaı berdi. Jáne bir súısinerligi, ol kisi qaıda júrse de ultymyzdyń tarıhyn, án-jyryn, bıin, salt-dástúrin nasıhattaýǵa eńbek etti.
Máselen, Taldyqorǵan pedınstıtýtyn basqarǵan jyldary oqytý sapasyn arttyryp, stýdentterge bilim berip qana qoımaı, estetıkalyq tárbıeni, ultymyzdyń tarıhyna, án-jyryna, bıine, salt-dástúrine degen súıispenshilik sezimderin boılaryna sińirý úshin sol kezde-aq elimizge keńinen tanymal bolǵan «Jetisý» ansamblin uıymdastyrdy, sóıtip az ǵana jyldar ishinde ınstıtýtty elimizdegi aldyńǵy qatarly oqý oryndarynyń birine aınaldyryp, Keńes Odaǵy boıynsha aýyspaly Qyzyl Týdy jeńip aldy.
Táýelsizdik ońaı kelgen joq. 1986 jylǵy jeltoqsan kóterilisi, odan keıingi Qazaqstandy Kolbın basqarǵan qaraly jyldardaǵy qabiletti stýdentterdi oqýdan, keýdesinde namysy, oty bar ult kadrlaryn qyzmetten qýalaý, qýdalaý, Qazaqstandaǵy memlekettik tildiń ekeý emes, bireý bolyp jarııalanýy, zańdastyrylýy jolyndaǵy Ábdýálı Qaıdarov, Myrzataı Joldasbekov, О́zbekáli Jánibekov sııaqty ana tilin, óz ultyn sheksiz súıetin azamattardyń jankeshti kúresi, sol jyldardaǵy el ishindegi asa aýyr jaǵdaılardyń jan aýyrtar sýretteri esh oqýshyny enjar qaldyrmasy anyq.
Kitapta Myrzekeńniń táýelsizdik jyldaryndaǵy Iranǵa elshi bolyp barǵanynda, týǵan elge jetip ólsek armanymyz joq dep júrgen myńdaǵan qazaqtardy elge kóshirgeni, Germanııaǵa ádeıilep baryp, Berlındegi musylmandar zıratyna qoıylǵan Mustafa Shoqaıdyń beıitin taýyp, shelektep quıǵan jańbyr astynda «halqyńnyń arysy ediń sen, jat eldiń topyraǵyn jamylmaı, atamekenińniń tórinde jatatyn adam ediń ǵoı», dep tabıǵatpen qosyla jylap turǵany, Eýrazııa ýnıversıtetin qaıta túletýi, Astanadaǵy Prezıdenttiń mádenı ortalyǵyn mádenıet pen ónerdiń, rýhanııattyń naǵyz ordasyna aınaldyrýy sheshendik pen qazaqtyń qunarly til baılyǵyn qapysyz meńgergen keıipkerdiń jeldeı esip, josyla áńgimeleýimen qulpyryp, oqyrmannyń qulaq quryshyn qandyryp, oqıǵa barysyna qyzyǵýshylyqty arttyryp, eliktire túsedi.
Kitapta ásirese derbes memleket retinde endi-endi qalyptasyp, eldik nyshandaryn belgileı bastaǵan táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda keıipkerdiń ózi basy-qasynda júrgen tarıhı oqıǵalar, táýelsizdik alǵannan keıingi el basyna túsken aýyrtpalyqqa, qıynshylyqtarǵa qaramastan, dúnıe júzi qazaqtarynyń alǵashqy quryltaıyn Myrzekeńniń uıymdastyrýymen el bolyp, jurt bolyp qanshalyqty kóterińki kóńil-kúı men joǵary rýhta ótkizgenimiz, elimizdiń Týyn, Eltańbasyn, Ánuranyn qabyldaýǵa búkil halyq qýanyp, qalaısha jumyla atsalysqany (halyq jazýshysy Sherhan Murtaza men qoǵam qaıratkeri Serikbolsyn Ábdildın de ózderinshe Tý jobasyn daıyndap, konkýrsqa alyp kelgeni sonyń bir kórinisindeı), osy sııaqty jaılar, elimizdiń basynan ótken shynaıy oqıǵalar romandy oqý barysynda ekrandaǵydaı kóz aldyńnan qaıtadan ótip, esil-dertińdi baýrap alady...
Romanda sol jyldarda Myrzekeńmen birge júrip qaırat kórsetken, ultymyzǵa kóp eńbek sińirgen, táýelsizdigimizdi baıandy etýge aıanbaı úles qosqan О́zbekáli Jánibekov, tuńǵysh Premer Uzaqbaı Qaramanov, adamzattyń Aıtmatovy atanǵan Shyńǵys Aıtmatov, halqymyzdyń maqtan tutar jazýshysy Ábish Kekilbaev, qazaq baspasóziniń kókbórisi Sherhan Murtaza, 2002 jyly Túrkitildes halyqtar arasyndaǵy eń úzdik álem aqyny atanǵan Muhtar Shahanov sııaqty kóptegen tulǵalar da kórinis beredi.
Maqala kólemi kitap mazmunyn tolyǵyraq qamtýǵa múmkindik bermeıdi árıne. Sondyqtan on jeti bólimnen turatyn qos tomdyqpen tanysqan oqyrmannyń táýelsizdik qarsańyndaǵy, odan keıingi jyldardaǵy jurtymyz bastan keshken nebir tartysty, qyzyqty tarıhı oqıǵalardyń kýási bolary sózsiz.
Myrzekeńniń ádebıet pen mádenıetke, ónerge jaqyn júretini qanyna sińgen qasıet. Ol bul salalarǵa jaqyn júrip qana qoımaı, olardy túletip, jasartyp, jańǵyrtyp júredi. Myna týyndyda keıipkerdiń bul qyry da jarqyraı kórinedi. Elbasynyń Jarlyǵymen elordada ashylǵan Eýrazııa ýnıversıtetiniń atyna zatyn saı etýi, atap aıtqanda ýnıversıtettiń ishki mádenıetinen, adamdardyń júrip-turýynan bastap, bilim ordasynyń mártebesine saı kadrlar jasaqtaý, olardy úımen qamtamasyz etý, stýdentterge arnap jataqhana salý, ýnıversıtette MGÝ-diń fılıalyn ashý tárizdi jumystardyń qalaı júrgizilgeni, munyń bárin Elbasynyń qoldap, qýattap otyrǵany, taǵy da qaıtalap aıtamyz, avtordyń qoıǵan saýaldaryna Myrzekeńniń tógiltip qaıtarǵan jaýaby úlgisinde kórinis berip otyrady.
Jalpy, atalǵan týyndyda Myrzekeńniń meıli kitap jazýdaǵy bolsyn, meıli ǵylym-bilimge, mádenıet salasyna basshylyq jasaýdaǵy bolsyn, memleket jáne qoǵam qaıratkeri retindegi eńbeginiń ushan-teńiz ekeni ádemi aıshyqtalady. Osy oraıda ol kisiniń elordadaǵy aty bar da zaty joq Prezıdenttiń mádenı ortalyǵyn mádenıet pen ónerdiń, rýhanııattyń naǵyz qaınaǵan ordasyna aınaldyra bilgeni, Parıjdegi Pompıdý úıi, Vashıngtondaǵy Kennedı ortalyǵy sekildi álemge áıgili mádenıet oshaqtarynyń tájirıbesin oı eleginen ótkize kele, Prezıdenttiń mádenıet ortalyǵyn da solardyń úlgisinde qalyptastyrý úshin kórme zaldaryn meılinshe tartymdy, mazmundy, qyzyqty etip jasaqtaýǵa kúsh salǵany, «Ulttyq dástúrler teatryn» ashqany, onda «Abaımen syrlasý», «Abylaı amanaty», «Bulbul edi, dúldúl edi Kenekeń», «Áset pen Dánesh», «Qazaq jyrynyń Han táńiri», «Qazaqtyń qyzyl jebesi», «Atanǵanym Myrzataı – el arqasy», «Farıza jáne onyń sińlileri» sııaqty jáne basqa da taqyryptarda, sondaı-aq Sh.Ýálıhanov, Á.Tájibaev, M.Dýlatov, Sh.Aıtmatov,
O.Súleımenov, B.Momyshuly, Ǵ.Qurmanǵalıev sekildi elimizge áıgili ǵylym, bilim, óner sańlaqtarynyń ómirine, shyǵarmashylyǵyna arnalyp ótetin ádebı-mýzykalyq keshterge jurtshylyqtyń belsene qatysyp, qyzyǵa tamashalaıtyny shynaıy baıandalyp, shabyttana aıtylady.
Kitapta eki bólim bar. Bireýi – «Uly dalanyń uly jyraýy» Jambyl týraly, ekinshisi – «Eki Kenen týmaıdy, Alataýǵa ekseń de» deıtin, Kenen týraly. Bulardy kitap ishindegi kitap deýge de bolar edi. Osy taraýlarda Jambyl men Kenen atalarymyzdyń týa bitken tabıǵı tamasha talanttary men kúreske, qıyndyqtarǵa toly ómir joldary, olardyń jas kezinde súıgen qyzdaryna qosyla almaǵany, ol kezde ásirese qalyń mal deıtin kedergi bolyp, sony ómir boıy armandap ótken jaılary, Jambyl atanyń ataq-dańqynyń Keńester Odaǵyna, búkil álemge qalaı jaıylǵany, qazaq elin dúnıe júzine tanytqany, osynyń bári egjeı-tegjeıli kórkem baıandalady...
О́zimiz áńgimelep otyrǵan eńbek jaryqqa shyqqannan keıin onyń tusaýkeser rásimi Almaty men Nur-Sultan qalalaryndaǵy ulttyq kitaphanalarda meılinshe tabysty ótkenin aıta ketkenimiz jón. Oqyrmanmen bolǵan bul kezdesýlerde elimizge belgili akademıkter men qalamgerler romanǵa qazaq ádebıetiniń kezekti tabysy retinde joǵary baǵa berdi.
Orynbek JOLDYBAI,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
