Tanym • 28 Aqpan, 2020

Zamana shejiresi

54 retkórsetildi

Jýyrda Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, jazýshy Bolat Bodaýbaıdyń «Folıant» baspasynan jaryq kórgen «Tańǵalamyn ómirdiń ǵajabyna» atty qos tomdyq romany qolyma tústi.

Bastan-aıaq oqyp shyqqannan keıin úlken áserge bólendim. Bul – ǵajap kitap. Qazaq ádebıetiniń sońǵy jyldardaǵy dúnıege kelgen eleýli shyǵarmalarynyń qataryna jatqyzýǵa bo­latyn súıekti týyndy. Kitap jazyla bastasymen tórt-bes jyl ishinde onyń barlyq taraýlary «Egemen Qazaqstan» gazeti men respýblıkalyq ózge gazet-jýrnaldarda túgel derlik jaryq kórgeni jáne olar jurtshylyqtyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzyp, ystyq yqylasyna bólengeni esimizde. Jazylý máneri de sátti, utymdy. Uly Otan soǵysynyń alǵashqy jylynda-aq orystyń úlken jazýshysy Aleksandr Bektiń óziniń de, halqymyzdyń qaharman uly Baýyrjan Momyshulynyń da esimin álemge áıgilep, ataqtaryn shyǵarǵan «Volokolamsk tas joly» romanynyń, sondaı-aq soǵystan keıingi jyldarda taǵy da sol Baýkeń týraly «Ańyz ben aqıqat» atty roman jazǵan Ázil­han Nurshaıyqov aǵamyzdyń paı­dalanǵan úlgisimen keıip­kerimen suhbattasa otyryp, ózi jaıly ózine aıtqyzyp, ótken ǵasyrdaǵy, táýelsizdik qarsańyndaǵy, odan keıingi jyldardaǵy elimizdiń basynan keshirgen ómirin, hal-ahýalyn, alýan-alýan oqıǵalardy shynshyldyqpen kóz aldyńa elestetetindeı etip baıandaǵan il­kimdi, tartymdy týyndy.

Romannyń keıipkeri kim? Ol – barlyq sanaly ǵumyryn ult múddesin ulyqtaýǵa, ultymyzdyń joǵyn joqtaýǵa, halqymyzdyń shynaıy tarıhyn qalpyna kel­ti­rýge, táýelsizdigimizdi alar tus­­ta, alǵannan keıin «Elbasy – bi­reý, qalǵanymyz – tireý» dep Sherhan Murtaza aǵamyz aıt­qan­daı, Elba­synyń janynan tabylyp, senimdi serikteriniń biri bolǵan, sol kezde de, odan keıingi jyldarda da Qazaqstan óz táýelsizdiginiń irgetasyn be­kitip, álemge áıgili, bedeldi mem­­leketterdiń biri bolýyna, ózi­­niń ulttyq kelbetin, tilin, dilin, babalardan qalǵan úlgi-ónege, dástúrlerdi keler ur­paq­tarǵa jetkizip, amanattaýǵa bo­ıyndaǵy bar qasıetin, qajyr-qaıratyn aıanbaı jumsaýmen kele jatqan Myrzataı Joldasbekov aǵamyz búgingi qalyń qazaqtyń qadirlisi, abyz tulǵa, el aǵasy.

Romannyń avtory B.Bodaýbaı eke­nin joǵaryda aıttym. 1959­ jyly bota tirsek bozbala kezin­de, on toǵyz jasynda, ýnı­ver­sıtettiń birinshi kýrsyn­da­ oqyp júrip sol kezdegi qa­lyń jurt qyzyǵyp oqıtyn «Lenınshil jas» gazetinde kór­kem shyǵarmalarda jáne baspa betinde qazaq tiliniń tazalyǵy saq­talýǵa tıis degen izgi nıetpen «Bóten sózben bylǵansa sóz arasy» degen maqalasyn ja­rııalap, ult janashyrlaryn qýantqanymen, sol kezdegi «uly orysshyl» kózqarasqa kóleńke túsiredi degen aıyppen aıqaı-shý, dúrbeleń týǵyzyp, KPSS Ortalyq Komıtetiniń organy «Kommýnıst» jýrnalynyń betine deıin synǵa ushyraǵan, biraq Stalın ólgennen keıingi jylymyq kez bolǵandyqtan oqýdan shyǵarylmaı, túrmege qamalmaı aman qalǵan Bolat Bodaýbaı (ol kezde Bodaýbaev, árıne – avtor).

Ekinshi kýrsta oqyp júrip «Lenınshil jas» gazetinde qurylǵan shtattan tys bólimdi basqaryp, eleýli-eleýli mate­rıal­dar jarııalanýyna uıtqy boldy. Ýnıversıtet bitirmeı turyp qyzmetke alyndy. Jasy otyzǵa jetpeı-aq «Lenınshil jas» gazeti redaktorynyń oryn­­basary bolyp, tórt jyl istedi. Odan keıingi qyz­met sapary «Sosıalıstik Qazaq­stan» gazetinde, Qazaqstan Kom­partııasy Ortalyq Komı­tetinde jalǵasty. Respýblıkalyq «Ja­lyn» baspasyn, «Qazaqkitap» ki­tap taratý mekemesin, elara­lyq «Zaman – Qazaqstan» gaze­tin, Qazaqstan Parlamenti Senaty Apparatynyń Redaksııalyq – bas­pa bólimin basqardy.

Osy jyldardyń bárinde qyz­met atqara júrip, kórkem shy­ǵar­malar jazýmen aınalysty. Áń­gime, esse, povesterden, roman­nan turatyn, kópshilik jyly qa­byldaǵan onshaqty kitaby jaryq kórdi. Zeınetkerlikke shyqqan soń da qarap jatpaı, jurtshylyqqa eki birdeı tatymdy roman usyndy. Onyń «Tulǵa» atty, halqymyzdyń mýzyka, óner, mádenıet salasyndaǵy kórnekti qaıratkeri, Eńbek Eri Erkeǵalı Rahmadıev týraly romanyna shyqqan boıda halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń berilýi de ádiletti, zańdy edi. Endi mine, elimizdiń abyz tulǵasy Myrzataı Joldasbekov týraly jazylǵan eki tomnan turatyn jańa romany jaryqqa shyǵyp, kópshiliktiń kózaıymyna aınalyp otyr.

Eń aldymen aıtylýy tıis nárse – kitaptyń jeńil, jyldam oqylatyny. Jalyqtyrmaıdy. Kór­kemdik sapasy joǵary. Oqý­shynyń qyzyǵýshylyǵy kemi­meıdi, qaıta óne boıy artyp oty­rady. Romannyń mazmunyn bir-aq sóılemmen tujyrymdap, jınaqtap aıtýǵa bolady. Avtor eli­mizdiń, qazaq halqynyń jıyr­­­masynshy ǵasyrdyń ekin­­shi­ jartysy men jıyrma­ bi­rinshi ǵasyrdyń alǵashqy jyl­­­daryndaǵy bastan keshken eń mańyzdy, shıelenisti oqı­ǵa­larynyń, taǵdyrsheshti sát­teriniń shynaıy kórinisterin mól­diretip kóz aldyńa jaıyp sala­dy. Osy turǵydan alyp qara­ǵanda romandy kórkem beı­nelengen zamana shejiresi, táýelsizdigimizdiń tunyp turǵan tarıhy deýimizge de bolady. Syr-suhbatqa qurylǵan roman «Erte tartyp at jalyn el dep óstim, elim barda baqyttan kende emespin, keregesin keń jaıyp kóńilimniń, keshken kún­di qazaǵym men de keshtim» deı­tin kitap keıipkeri Myrzataı aǵamyzdyń turmys taýqymetin eńsere, qıyndyqtardy kóre, kedergilerdi jeńe júrip, elimen birge eseıýiniń tartymdy, kórkem, tushymdy baıany.

Romandy oqyp otyrǵanda ár jyldardaǵy keıipker beınesi kóz aldymyzǵa aıqyn elesteıdi. Úılengen soń QazGÝ-de sabaq berip júrip, aspıranttar turatyn jataqhananyń kip-kishkentaı bólmesinde otbasymen qysylyp-qymtyrylyp turyp jatqan Myrzataı. Dúnıe-múlik degennen bir tósek, bir shıfoner ǵana bar. Kireberiske, esikti ashyp qalǵanda úıdiń ishi kórinbesin dep, kóldeneńinen shıfonerdi qoıyp qoıǵan. Túnde, tósekte – enesi, qasynda úlken qyzy Ǵaını jatady. Edende kishi qyzdary Álııany ortaǵa alyp Myrzataı men jeńgemiz Márııa jatady. Enesimen erip kelgen Asqar atty jetkinshek tósektiń astyna jatady. Basqasha jatýǵa jaǵdaılary kelmeıdi, syımaıdy. Sol jyl­dardaǵy qazaq ıntellıgensııasy ókilderiniń barlyǵynyń basynan ótken ortaq jaǵdaı...

Bizdiń qazaq árýaqtyń jelep-jebeıtinine qapysyz sengen halyq. Qazaq ádebıeti tarıhynyń Bilge qaǵan, Tonykók zamanynan bastalatynyn ǵylymı turǵydan bultartpastaı etip dáleldegen Myrzekeńniń halqyna qyzmet etý jolynda belesten-beles­ke kóterilýine babalar rýhy kómek­tesýmen keledi degen oıdamyz. О́ıtkeni ol kisi dıssertasııasyn sátti qorǵap, qazaq ádebıeti tarıhynda jańalyq ashqannan keıin kóp uzamaı qyzmet babynda tasy órge domalaı berdi. Jáne bir súısinerligi, ol kisi qaıda júrse de ultymyzdyń tarıhyn, án-jyryn, bıin, salt-dástúrin nasıhattaýǵa eńbek etti.

Máselen, Taldyqorǵan ped­ınstıtýtyn basqarǵan jyldary oqytý sapasyn arttyryp, stýdentterge bilim berip qana qoımaı, estetıkalyq tárbıe­ni, ultymyzdyń tarıhyna, án-jyryna, bıine, salt-dástúrine degen súıispenshilik sezimderin boılaryna sińirý úshin sol kez­de-aq elimizge keńinen tanymal bolǵan «Jetisý» ansamblin uıymdastyrdy, sóıtip az ǵana jyldar ishinde ınstıtýtty eli­miz­degi aldyńǵy qatarly oqý oryn­darynyń birine aınaldyryp, Keńes Odaǵy boıynsha aýys­paly Qyzyl Týdy jeńip aldy.

Táýelsizdik ońaı kelgen joq.­ 1986 jylǵy jeltoqsan kó­­­­te­ri­lisi, odan keıingi Qazaq­standy Kolbın basqarǵan qa­raly jyldardaǵy qabiletti stý­dentterdi oqýdan, keýdesinde namysy, oty bar ult kadrlaryn qyzmetten qýalaý, qýdalaý, Qazaqstandaǵy memlekettik til­diń ekeý emes, bireý bolyp jarııa­lanýy, zańdastyrylýy jolyndaǵy Ábdýálı Qaıdarov, Myrzataı Joldasbekov, О́zbek­áli Jánibekov sııaqty ana tilin, óz ultyn sheksiz súıetin azamat­tardyń jankeshti kúresi, sol jyldardaǵy el ishindegi asa aýyr jaǵdaılardyń jan aýyrtar sýretteri esh oqýshyny enjar qaldyrmasy anyq.

Kitapta Myrzekeńniń táýel­sizdik jyldaryndaǵy Iranǵa elshi bolyp barǵanynda, týǵan elge jetip ólsek armanymyz joq dep júrgen myńdaǵan qazaq­tar­dy elge kóshirgeni, Ger­ma­nııa­ǵa ádeıi­­lep baryp, Ber­lın­degi mu­syl­mandar zıratyna qo­ıylǵan Mustafa Shoqaıdyń beıitin taýyp, shelektep quı­ǵan jańbyr astynda «hal­qyń­nyń arysy ediń sen, jat el­diń topyraǵyn jamylmaı, ata­mekenińniń tórinde jatatyn adam ediń ǵoı», dep tabıǵatpen qosy­la jylap turǵany, Eýrazııa ýnı­versıtetin qaıta túletýi, Astanadaǵy Prezıdenttiń máde­nı ortalyǵyn mádenıet pen óner­diń, rýhanııattyń naǵyz ordasyna aınaldyrýy sheshendik pen qazaqtyń qunarly til baı­lyǵyn qapysyz meńgergen keıip­kerdiń jeldeı esip, josyla áńgimeleýimen qulpyryp, oqyrmannyń qulaq quryshyn qandyryp, oqıǵa barysyna qyzyǵýshylyqty arttyryp, elik­tire túsedi.

Kitapta ásirese derbes memleket retinde endi-endi qalyptasyp, eldik nyshandaryn belgileı bastaǵan táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda keıipkerdiń ózi basy-qasynda júrgen tarıhı oqıǵalar, táýelsizdik alǵannan keıingi el basyna túsken aýyrt­palyqqa, qıynshylyqtarǵa qa­ra­mastan, dúnıe júzi qazaq­ta­rynyń alǵashqy quryltaıyn Myrzekeńniń uıymdastyrýymen el bolyp, jurt bolyp qansha­lyqty kóterińki kóńil-kúı men joǵary rýhta ótkizgenimiz, eli­­­mizdiń Týyn, Eltańbasyn, Án­­­­uranyn qabyldaýǵa búkil ha­lyq qýanyp, qalaısha jumyla at­salysqany (halyq jazýshysy Sherhan Murtaza men qoǵam qaı­ratkeri Serikbolsyn Áb­dildın de ózderinshe Tý jobasyn daıyn­dap, konkýrsqa alyp kelgeni so­nyń bir kórinisindeı), osy sııaqty jaılar, elimizdiń basynan ótken shynaıy oqıǵalar romandy oqý barysynda ekran­da­ǵydaı kóz aldyńnan qaıtadan ótip, esil-dertińdi baýrap alady...

Romanda sol jyldarda Myr­zekeńmen birge júrip qaırat kór­setken, ultymyzǵa kóp eńbek sińirgen, táýelsizdigimizdi baıandy etýge aıanbaı úles qosqan О́zbekáli Jánibekov, tuńǵysh Premer Uzaqbaı Qaramanov, adamzattyń Aıtmatovy atanǵan Shyńǵys Aıt­matov, halqymyzdyń maq­tan tutar jazýshysy Ábish Ke­kil­­baev, qazaq baspasóziniń kók­bórisi Sherhan Murtaza, 2002 jyly Túrkitildes halyqtar ara­syndaǵy eń úzdik álem aqyny atan­ǵan Muhtar Shahanov sııaqty kóp­tegen tulǵalar da kórinis be­redi.

Maqala kólemi kitap mazmu­nyn tolyǵyraq qamtýǵa múmkin­dik bermeıdi árıne. Sondyqtan on jeti bólimnen turatyn qos tomdyqpen tanysqan oqyrman­nyń táýelsizdik qarsańyndaǵy, odan keıingi jyldardaǵy jur­tymyz bastan keshken nebir tar­tysty, qyzyqty tarıhı oqı­ǵalardyń kýási bolary sózsiz.

Myrzekeńniń ádebıet pen mádenıetke, ónerge jaqyn júre­tini qanyna sińgen qasıet. Ol bul salalarǵa jaqyn júrip qana qoı­maı, olardy túletip, jasartyp, jańǵyrtyp júredi. Myna týyndyda keıipkerdiń bul qyry da jarqyraı kórinedi. Elbasynyń Jarlyǵymen elordada ashylǵan Eýrazııa ýnıversıtetiniń aty­na zatyn saı etýi, atap aıt­qanda ýnıversıtettiń ishki má­de­nıetinen, adamdardyń jú­rip-turýynan bastap, bilim or­dasynyń mártebesine saı kadr­lar jasaqtaý, olardy úımen qam­tamasyz etý, stýdentterge arnap jataqhana salý, ýnıversıtette MGÝ-diń fılıalyn ashý tárizdi jumystardyń qa­laı júr­­gizilgeni, munyń bárin El­basynyń qoldap, qýattap otyr­ǵany, taǵy da qaıtalap aıtamyz, avtordyń qoıǵan saýaldaryna Myrzekeńniń tógiltip qaıtarǵan jaýaby úlgisinde kórinis berip otyrady.

Jalpy, atalǵan týyndyda Myrzekeńniń meıli kitap ja­zýdaǵy bolsyn, meıli ǵylym-bilimge, mádenıet salasyna bas­shylyq jasaýdaǵy bolsyn, memleket jáne qoǵam qaıratkeri retindegi eńbeginiń ushan-teńiz ekeni ádemi aıshyqtalady. Osy oraıda ol kisiniń elordadaǵy aty bar da zaty joq Prezıdenttiń mádenı ortalyǵyn mádenıet pen ónerdiń, rýhanııattyń na­ǵyz qaınaǵan ordasyna aınal­dyra bilgeni, Parıjdegi Pompıdý úıi, Vashıngtondaǵy Kennedı orta­lyǵy sekildi álemge áıgili mádenıet oshaqtarynyń táji­rıbesin oı eleginen ótkize kele, Prezıdenttiń mádenıet or­­­talyǵyn da solardyń úl­gi­sinde qalyptastyrý úshin kór­me zaldaryn meılinshe tartym­dy, mazmundy, qyzyqty etip jasaq­taýǵa kúsh salǵany, «Ulttyq dástúrler teatryn» ashqany, onda «Abaımen syrlasý», «Abylaı amanaty», «Bulbul edi, dúldúl edi Kenekeń», «Áset pen Dánesh», «Qazaq jyrynyń Han táńiri», «Qazaqtyń qyzyl jebesi», «Atanǵanym Myrzataı – el arqasy», «Farıza jáne onyń sińlileri» sııaqty jáne basqa da taqyryptarda, sondaı-aq Sh.Ýálıhanov, Á.Tájibaev, M.Dýlatov, Sh.Aıtmatov,
O.Sú­­leımenov, B.Momyshuly, Ǵ.Qur­­manǵalıev sekildi elimiz­ge áıgili ǵylym, bilim, óner sań­­laqtarynyń ómirine, shyǵar­ma­shylyǵyna arnalyp ótetin ádebı-mýzykalyq keshterge jurt­shylyqtyń belsene qaty­syp, qyzyǵa tamashalaıtyny shynaıy baıandalyp, shabyttana aıtylady.

Kitapta eki bólim bar. Bireýi – «Uly dalanyń uly jyraýy» Jambyl týraly, ekinshisi – «Eki Kenen týmaıdy, Alataýǵa ekseń de» deıtin, Kenen týraly. Bulardy kitap ishindegi kitap deýge de bolar edi. Osy taraýlarda Jambyl men Kenen atalarymyzdyń týa bitken tabıǵı tamasha talanttary men kúreske, qıyndyqtarǵa toly ómir joldary, olardyń jas kezinde súıgen qyzdaryna qosyla almaǵany, ol kezde ásirese qalyń mal deı­tin kedergi bolyp, sony ómir boıy armandap ótken jaılary, Jam­byl atanyń ataq-dańqynyń Keńester Odaǵyna, búkil álemge qalaı jaıylǵany, qazaq elin dúnıe júzine tanytqany, osynyń bári egjeı-tegjeıli kórkem baıan­dalady...

О́zimiz áńgimelep otyrǵan eń­bek jaryqqa shyqqannan keıin onyń tusaýkeser rásimi Almaty men Nur-Sultan qalalaryndaǵy ulttyq kitaphanalarda meılinshe tabysty ótkenin aıta ketkenimiz jón. Oqyrmanmen bolǵan bul kezdesýlerde elimizge belgili akademıkter men qalamgerler romanǵa qazaq ádebıetiniń kezekti tabysy retinde joǵary baǵa berdi.

 

Orynbek JOLDYBAI,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi

 

Sońǵy jańalyqtar

«Birgemiz» qoryna 13 mlrd teńge tústi

Qazaqstan • Búgin, 18:32

Koronavırýs Kókshetaýǵa da keldi

Koronavırýs • Búgin, 18:24

Kógildir ekranda – jańa melodramma

Rýhanııat • Búgin, 18:04

Salyq salmaq salmaıdy

Qarjy • Búgin, 17:50

MÁMS boıynsha jeńildik merzimi uzartyldy

Medısına • Búgin, 17:45

Betperde kıgen kóktem - 3

Tanym • Búgin, 17:30

Qazaq operatory Týrınde bas júlde aldy

Qazaqstan • Búgin, 17:29

Atyraý: Úsh adamnan koronavırýs tabyldy

Koronavırýs • Búgin, 17:18

Kóktem - órttiń órshıtin shaǵy

Aımaqtar • Búgin, 16:32

Indeksasııa qalaı júrgiziledi?

Qarjy • Búgin, 16:23

Uqsas jańalyqtar