Tanym • 28 Aqpan, 2020

Bizdiń áýlet Áljan anaǵa qaryzdar

1019 retkórsetildi

«Adamǵa jasaǵan qııanattyń zardaby qııametke deıin» degen sóz bar halyqta. Al tutas halyq pen ultqa jasalǵan genosıdtiń saldary qanshalyqty aýyr ekenin aıtyp jetkizý múmkin be? Jıyrmasynshy ǵasyrdyń 20-jyldarynan bastalǵan jeke ulttarǵa qarsy qyryp-joıý, jer aýdarý saıasaty 1945 jylǵa deıin jalǵasqanyn biz tarıh oqýlyǵynan oqyp óstik. Al bizdiń ákelerimiz ben atalarymyz osy qasiretti bastan keshirgen edi...

Men – Keńes Odaǵynyń zulym saıasatynyń qurbany bolǵan balqar ultynyń qyzymyn. Kin­dik qanym qazaq dalasyna tamdy. Qasiret shekken áýlettiń tórtin­shi urpaǵymyn. О́zimdi qazaq­ qyzdarynyń qataryna qosamyn. Jetisýdyń bir ásem aýylynda týdym, kózimdi ashyp kórgenim qazaq dalasynyń kók aspany, basynan qar ketpegen Alataý, jazıraly jaılaý boldy. Tilimiz qazaqsha shyqty. Qazaq qyzdarymen birge qýyrshaq oınap boıjettim. Bizdi atamyz Hyzyr etegine orap ósirdi.

– Qulyndarym, Qudaı adamdy ult pen ulysqa bólip jaratqan. Sondyqtan áýeli ózderińniń balqar ultynyń ókilderi eken­derińdi umytpańdar. Al qazaq halqyna jeti urpaǵymyzǵa deıin qaryz­darmyz. Bul – senderdiń týǵan jer, ósken elderiń. Ár­daıym qazaq sııaqty adal, keń peıildi ultqa bas ıip júrińder, – degen ósıetti jıi aıtatyn edi.

Eseıe kele atam maǵan áýleti­mizdiń basynan keshken qasiret­ti tarıhty aıtyp berdi. О́z ákesi Áziret babam bul qasiretti tarıhty urpaqtan-urpaqqa jetkiziń­der dep amanattaǵan eken. 1943 jyl­­dyń kúzinde Qap taýynyń ete­gin mekendegen balqar, qara­shaı, ıngýsh, cheshen, qyrym tatary men meshet túrik aýyldaryn bir túnde deportasııalaǵan ǵoı. Myl­tyq dúmimen qart pen bala-sha­ǵany arbaǵa tıep, erkek pen áıel­di jaıaý aıdap temir joly bar aýmaqqa kóshirgen. Sodan júk va­gon­doryna toǵytyp, belgisiz ba­ǵyt­qa jóneltken. Deportasııa ke­­zin­de ashtyqtyń, aýrýdyń, aıaq as­tyna taptalyp qalýdyń sal­dary­nan júzdegen adam ól­gen eken. Olardyń múrdesin po­ıyz aıal­da­ǵan saıyn syrtqa laq­ty­ryp, tastap otyrypty. Hy­zyr atam sol jyldary nebir sum­dyq­­ty kó­zimen kórgen. Qazir ta­rı­­hı de­rekterdi qarap otyrsam, sol jyl­dary Qazaqstanǵa bal­­­­qar, qarashaı, ıngýsh pen cheshen ul­ty­­nyń 507 000 ókili jer aýda­­­ry­­­lypty. Bular sııaqty 110 000 mes­het túrigi men 180 000 qy­rym tatary da qazaq topyra­ǵy­na qonys aýdarǵan.

Bizdiń áýlettiń kórer jaryǵy bar eken. Atam otyrǵan júk vagonyn Almaty qalasyna kelip biraq aǵytqan, joldaǵy ash­tyq pen zulmattan aman qalǵan­dardyń aıaǵy qazaq dalasynyń topy­raǵyna tıipti. Munda údere kósh­ken jurtty úrpıgen bala-shaǵasymen birge qazaqtar kútip alypty. Olar ábden ashyqqan, aýrý­­dan júdegen áýletterdi bólip, aýyldaryna ákelipti. Ázi­ret babamnyń úı-ishin Almaty­nyń irgesindegi aýylǵa bólipti. Osy­laısha búgin ósip-ónip irgeli áýletke aınalǵan Hadjıevter otbasy qazirgi Qarasaı aýdanynan ekinshi Otanyn tapty.

Bul – bizdiń áýlettiń soń­ǵy urpaǵy qalǵansha umytpaı­tyn oqıǵasy bolsa, únemi qýanyp aıtatyn ekinshi tarıhymyz taǵy bar. Sol 1944 jyly Hadjıevter áýletin panasyna alyp, qorjyn tamynyń bir bólmesin bosatyp berip, úzim nanymen bólisken qazaq otbasynyń kim bolǵanyn bilesiz be? Ol – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qara shańyraǵy edi. Ábish aqsaqal men Áljan anamyz Áziret babamyz bastaǵan balqar áýletin baýyryna basty. Soǵys ýaqyty, el ash-jalańash kez. Ábish otaǵasynyń ózi de jyrǵap otyrmaǵany belgili. Soǵan qaramastan Áljan apa bizdiń áýlettiń balalaryn tamaq­qa toıǵyzyp, úıiniń aýyzǵy ból­mesin bosatyp beripti. Qurǵaq, taza kıim, edenge tóseıtin kórpe-tósekke deıin bergen. Mine, sol kezden bastap Hadjıevter áýleti Nazarbaevtar otbasymen aǵaıyn, týystaı bolyp aralasyp ketken eken.

Hyzyr atam ol kezde nebári 6 jasta eken. Soǵys zańy bo­ıynsha eldegi er-azamattyń bári Otan qorǵaýǵa nemese eńbek maıdanynda ter tógýi tıis. Jer aýyp kelgender de birden qara ju­mysqa je­gilgen. Alty jastaǵy atam da mal baǵýǵa shyqqan. Kish­kene bala­n­yń atqa minýi qıyn bol­ǵasyn, Ábish ataı ákemdi er­to­qym­ǵa nyq otyr­ǵyzyp, qulap ketpeý úshin aıa­ǵyn taralǵyǵa tańyp qoıady eken.

– Úı ıeleri Ábish pen Áljan bizdiń áýletti ajaldan aman alyp qalyp, jańa ómirge jolymyzdy ashqan aıaýly adam bolyp máńgi­lik esimizde qala beredi. Ol kezde 6 jasta edim, aýyl balalarymen birge sıyr, qoı baǵýǵa shyqtym. Tabyndy baqtashy baǵady. Men oǵan kómekshimin. Maldy atpen jaıamyz. Kózden tasa bolsa eginge, shabyndyqqa túsedi. Izinen qalmaıtyn edim. Alǵashynda atqa minýim qıyn boldy. Úzeńgige aıaǵym jetpeıtin. Qulap qala beretinmin. Muny kórgen Ábish ata mıyǵynan kúldi de, aıaǵymdy taralyǵyǵa baılap, tańyp berdi. Sodan keıin shaýyp kettim, – dep esine túsiretin sol kezdegi ómirin Hyzyr atam.

Sodan Áziret babamnyń áýleti Ábish aqsaqaldyń úıinen ózderi turǵyzǵan tamǵa kóship shyqqansha bir otbasydaı bolǵan. Búkil aýyl jınalyp, kelgen ot­basylardyń jeke úı tur­ǵy­zýyna járdem bergen. Bul iste Ábish ata únemi aqylshy, bas­tamashy bolǵan. Bizdiń áýlet birer aıda úıdiń kirpishin quıyp, qabyrǵasyn qalap, eki bólmeli tam salyp alypty. Onyń tóbesin Ábish atamyz óz qolymen qamys shaýyp ákelip, jaýyp beripti. Qonysqa kirer kezde jurt máre-sáre bolyp, qutty bolsyn aıtyp jatqanda Ábish pen Áljan ózderiniń qyzyl buzaýyn jetelep kelip, esik aldyna baılapty. Mundaı syıdy kútpegen Áziret babam azar da bezer bolyp bas tartqan eken, Ábish atamyz «Bul qazaqtyń dástúri ǵoı. Yrymy osyndaı. Az bolsa da bir shańyraq astynda turdyq, balalarymyz bir-birine baýyr basty. Endi bólek úı bolyp jatyrsyń. Bul bizdiń sizderge bergen enshi­miz...» degen eken. Ol buzaý úlken sıyr bolyp ósip, buzaýlap, mal­dyń basy bolypty. Meniń ákem Shámil Nazarbaev áýletiniń qam­qorlyǵyn, ata saltyna adal qa­sıetine áli kúnge deıin bas ıedi.

Men qıyn kezeńde qazaq dalasyna kelip, qaıyrymdy jandar­dyń kómegimen aman qalyp, úlken áýletke aınalǵan balqar ultynyń ókili áýeli Jaratýshyǵa, sosyn qazaq baýyrlaryma bas ıemin. Úlken babam Áziretti áýletimen panalat­qan Ábish atamyz ben Áljan anamyzǵa, atam Hyzyrdyń eńbeke aralasyp, at jalyn tartyp minýge qol ushyn sozǵan Sha­mal­ǵan aýylynyń baıyrǵy tur­ǵyn­daryna, tutas qazaq halqy­na sheksiz alǵys aıtyp, rızashy­ly­ǵymdy bildirgim keledi.

Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń Táýelsiz elimizdiń damýyna qosqan úlesin, onyń memleket qurýdaǵy eńbegin tarıh aıqyndaıdy. Men óz tarapymnan  bir kezderi Qap taýynan eriksiz jer aýǵan balqar balasy Áziret Hadjıevtiń amanatyna adal urpaq retinde Nursultan Ábishulyna sheksiz qurmet pen alǵysymdy arnap otyrmyn. Elimiz aman bolsyn, Elbasymyz jasaı bersin!

 

Farızat Shámilqyzy HADJIEVA,

Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi

 

Almaty oblysy,

Qarasaı aýdany

 

Sońǵy jańalyqtar

Shymkent: Sıfrly otbasynyń bir kúni

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar