Tanym • 02 Naýryz, 2020

Ata amanatyna adal ult

66 retkórsetildi

Cheshen ultyn jas kezimnen bilemin. О́tken ǵasyrdyń 60-70 jyldary Qyzylorda oblysynyń Qarmaqshy aýdanyndaǵy Josaly mehanıkalyq zaýytynda qazaq, orys, cheshen, grek jáne basqa kóptegen ult pen ulys ókilderimen qoıan-qol­tyq aralasyp eńbek ettik. Ásirese Vahıd Gýbanovpen syılastyqta boldym. Men zaýytqa jumysqa ornalasqan kezde Vahıd aǵa aýysym bastyǵy eken. Tokar, sle­sar, frezerovshık mamandyqtaryn ıgerdim, bastaýysh komsomol uıymyna, kásipodaq komıtetine jetekshilik ettim, sosyn 17 túrli geologııalyq burǵylaý jumystarynyń ónimderin shyǵaratyn 150-deı jumysshysy bar mehanıkalyq sehqa jetekshilik ettim. Vahıd aǵa sol baıaǵy qyzmetinde júrip zeınetkerlikke shyqty. Keıin marqum boldy. Muny aıtýymnyń sebebin túsindireıin.

Jýyrda nemeremmen Groznyı qala­syndaǵy Islam medısınalyq orta­ly­ǵyna barý qajettigi týdy. Marqum Vahıd­tiń uly Rýslanmen baılanysyp, Groznyıǵa mańdaı tirep baratyn tanys adam kerektigin aıttym. Rýslan ákesi­men birge týysqan apasynyń qyzy­nyń uly Adam Súleımanov degen azamattyń telefon nómirin berdi. Josalyda týǵan Adam qazaqsha jaqsy sóıleıdi eken, telefon arqyly baılanystym. Bizdi kútip alatyn, qonaqúıge ornalastyratyn boldy. Atyraý arqyly taksımen Astra­han qalasyna, odan ári qaraı Groz­nyıǵa túndeletip jettik. Adam kútip alyp qonaqúıge ornalastyrdy. Erteńine ma­shı­namen kelip Islam medı­sınalyq or­ta­lyǵyna alyp bardy.

Islam medısınalyq ortalyǵynyń tirkeý ornyna qujatymyzdy kórsetip, qabyldaý bólmesine bardyq. Sóılesip, jaǵdaıdy biliskennen keıin emshige jiberdi. Kezekte turǵanymyzda bir cheshen azamatymen qatar otyrdyq. Tanys­tyq, Qazaqstannan kelgenimizdi aıttyq. Elmen sóılesý úshin «sım» karta alyp úlgermegenimizdi aıtyp edik, ol sóılesip alýǵa telefonyn berdi. Kezektiń reti kelgende álgi kisi emshige kirip, birer mınýttan keıin qaıtyp shyǵyp bizdi kirgizdi. Alla sózin aıtýshy-emshi «Jańaǵy kisi óziniń kezegin sizderge berdi, qazir juma namazynyń ýaqyty jaqyndap qaldy, oǵan deıin men bir adamdy ǵana qabyldap, em júrgize alamyn. Sizder Qazaqstannan kelgen ekensizder, qazaqtar cheshen ultyn joıy­lyp ketýden aman alyp qaldy. Siz­der­diń joldaryńyz úlken, qurmetke laıyq­syzdar», dedi. Em bastalyp ketti.

 Medısınalyq ortalyqta em tegin eken. Cheshenstan prezıdenti Ramzan Qadyrov túrli aldamshy emshi-táýip­ter­diń, sáýegeılerdiń jolyn kesý maq­satynda, keselge dýshar bolǵan kiriptar jandarǵa Quran sózimen qýat berý úshin osy ortalyqty ashqan.

Emshige kelgen Rýslan degen soǵys múgedegimen tanysyp, tez shúıirkele­sip kettik. Ol taýly aımaqta jer astynan shyǵyp jatqan ystyq bulaq sýy baryn aıtty. Keshegi Keńes kezinde ol sýǵa kelý­­shiler óte kóp bolypty, basyna shatyr tigip aptalap jatyp em alady eken. Sýǵa túsý tegin eken. Bir kezderde bireý­ler ıelik etip aqyly etken eken, sýy aıaq astynan sarqylyp qalypty. Ata­sy­nan qazaqtardyń cheshen ultyna degen qam­qorlyǵy jaıly kóp estigen Rýslan bizdi sol bulaqqa aparatyn boldy.

Sodan bizdi Oıshara (Jańa Groznyı) de­gen qalashyqtaǵy ózimiz qalaǵandaı oryn­­ǵa alyp bardy. Kórdik, unattyq. Ar­na­ıy qubyrmen keletin shıpaly sý emin al­­ǵan­nan keıin massaj jasaıtyn kres­­lo­sy bar. Osy jerge Rýslan bizdi kúnde alyp ke­­lip, biz em alyp bolǵansha (shamasy 1,5-2 sa­­ǵat) kútip júrdi. Em bitkesin úıi­­­ne alyp keledi. Úıi men Oısharanyń ara­­­sy 20 sha­­qy­rymdaı. Rýslannyń úıinde tórt kún jattyq. Kúnde cheshenniń bir ult­tyq taǵa­­myn daıyndap qonaqasy berip, ol tamaq neden jáne qalaı daıyndalatynyn aıtyp, túsindirip otyrady. Rýslan bizdi úıine alyp kele jatqanda «Biz úshin aqy­syz-pulsyz beınetke túsip júrgen aza­mat­tyń qyzmetiniń qaıtarymyn nemen óteımin?» dep oılandym. Úıine kir­­gen boıda áıeline «Qazaqta jańadan úı sal­ǵanda, kólik alǵanda, taǵy basqa qýa­nysh­tarda baıǵazy beredi. Mynaý meniń úıińe bergen baıǵazym» dep aqsha usyndym. Almady. Bir kezderi Qap taýynan aryp ashyp-kelgen atalaryn pa­nalatqan ultymnyń arqasyn­da olardyń urpaǵynan kóp jaqsylyq kórdim.

Cheshenstan eki soǵysty bastan ke­shirgen tusta qalalarynyń tas-tal­qany shyǵyp, el-jurt úı-jaılaryn tastap bezip ketken kezi de boldy ǵoı. Osy­dan da tórt kún Rýslannyń úıin­degi bos ýaqy­tymyzda el-jurtynyń áleýmettik tur­mysy, mádenıeti, salt-dástúrleri men ádet-ǵuryptary jaıly kóp sóılestik. Qazir mundaǵy kez kelgen qala men aýyl­da jurttyń tynysh, qorqynyshsyz ómir súrýine jaǵdaı jasalǵan. Kisi tonaý, qaraqshylyq, uryp-soǵyp ketý, kólik apaty, odan bolatyn adam ólimi joqtyń qasy. Reseı Federasııasy boıynsha Cheshenstan jaǵdaıy qalypty, eń qaýip­siz aımaq bolyp sanalady eken. Saýda núktelerinde, meıramhanalar men kafelerinde spırt­tik ishimdikter satylmaıdy. Qumar oıyndar men jasóspirimderdiń esin alatyn túngi klýbtarǵa da tyıym salynǵan.

Qalalary men aýdan ortalyqtaryn­da, aýyldarynda kóshe tazalyǵyna qatty mán beretini unady. Úı qojaıyn­dary, kafe, dúken, maıda bıznes ıe­leri aýlasyn, kóshe betindegi aýla aldyn, trotýardy tazalap aınadaı etip otyrý mindettelgen jáne bul talap­ty oryndamaý úlken aıyp sanalady. Bul erejeni buzǵanyń úshin kóre­tin shara, alatyn jazań qatań. Laqty­ryp tastaǵan sýsyn qutylary, túrli qal­dyq­tardy kezdestirmeısiń.

Bir tańǵalarlyǵy cheshender aýlasynda ıt ustamaıdy eken. О́zim osyn­sha kún, tún júrgende ıttiń úrgen daýysyn estimedim. Kóshede bos júrgen mal kórmedim. Cheshen ulty bar materıaldyq múmkindigin turǵyzǵan úıiniń, dýaly­nyń, qaqpasynyń ádemiligine, tipti arhıtektýralyq ásemdigine jumsaıdy eken. Reseı Federasııasy quramynda bolsa da rýhanı turǵyda erkin eldegi kóp jańalyqqa eriksiz qyzyqtym.

 Qyzylordadan barǵanymyzda kútip alǵan Adam Súleımanov biz ornalasatyn qonaqúıdiń eki táýliktik aqysyn ózi tólep qoıypty. Alǵashqy kúnderge qajetti zattarymyzdy da ózi satyp alyp jetkizip berdi. Birneshe ret meıramhanada qonaqasy berdi.

Bizge kórshi bólmede jaqyn mań­daǵy aýyldan kelgen anasy men qyzy jaıǵasty. Qazaqstannan kelgen qonaq­syzdar dep bizdi únemi shaıǵa, tamaq­qa shaqyryp júrdi. Qaıtar ýaqytymyzda joǵaryda aıtqan Rýslan bizdi alyp ketýge kelgende, kórshimiz «Biz sizder úshin meıramhanaǵa qonaqasyǵa tapsyrys berip qoıǵanbyz, qazir sol tamaq­ty taksımen alyp keledi» dep tur. Kór­shi­lerdiń qonaqasy tamaǵyn jep, rah­metimizdi aıtyp, qımaı qoshtastyq.

Rýslannyń Hýsnı esimdi dosymen tanysyp, bir-birimizdi kópten bile­tin adam­darsha áńgimelestik. Men Qar­maq­shyda, Qyzylordada ózim biletin azyn-aýlaq aralasqan, tanys bolǵan cheshen azamattarymen qarym-qatynasym­dy, olardyń maǵan jasaǵan jaqsylyqtary jaıly aıtyp otyrdym. Biraz áńgimeden keıin álgi Hýsnı bizdi Astrahanǵa jetkizip sa­latynyn aıtty. Aqsha bersem almaıdy, dosynyń qonaǵyna qurmet kórsetken Hýs­nıdiń azamattyǵyna rıza boldym.

Sol saparda Groznyıdyń «Mınýtka» degen jerinen taksıge otyrdyq. Taksıshi cheshen azamaty, bizdiń júzimizge qarap: «Qazaq­stannan emessizder me?» dep surady. Biz jaýap berip jatyrmyz. «Múmkin qyzylordalyq bolarsyzdar?» deıdi álgi taksıshi. Biz taǵy bas ızeımiz. Kúmándanyp turǵanyn túsinip, ózi­mizdiń shynymen de Qyzylordadan ekenimizdi aıttyq. Sodan taýsylmaıtyn áńgime bastalyp ketti. Sóıtsek onyń Malıka degen apasy Qyzylordada turypty. Bizdi Malıkamen sóılestir­di. Ol kisi telefonnyń ar jaǵynan «Bakaev degen cheshendi tanısyń ba, «Shanhaı» jaq­taǵy Ilıch, Semenkov kóshe­lerin bile­siń be?» dep surap jatyr. Biraz sóıle­stik.... Maqsatty jeri­­mizge jetkesin taksı­shi «Men ket­peı­min. Sizder myna mekeme­degi izdep kele jatqan adamyńyzǵa joly­ǵyńyz, ol kisi ornynda bolmasa, men qajet­ti jer­lerińizge jetkizip salamyn» dedi. Biraq biz oǵan rahmetimizdi aıtyp qoshtastyq.

Elge qaıtatyn kúngi sońǵy shaıdan keıin Rýslannyń otbasy músheleriniń basy qosylǵan tusta «Kózqaras» degen mysal áńgime aıtyp berdim.

 Bir kúni bir kisi baltasyn joǵaltyp alady. Kórshi baladan kúdiktenip, artynan baqylaı bastaıdy. Qarasa, jigit shynymen-aq uryǵa uqsaıdy: júrisi de, qımyly da, jurtqa qaraǵany da, búkil pishini de urynikindeı.

Biraz kúnnen keıin ol kisi baltasyn otynnyń astynan taýyp alady.

Keıin kórshi jigitti taǵy kórdi. Qara­sa, múlde uryǵa uqsamaıdy, júrisi de, qımyly da, kózqarasy da áp-ásem.

Asyly, barlyǵy qandaı kózben, qandaı pı­ǵyl­men qaraýǵa baılanysty bolsa kerek…

Osy saparymda deportasııaǵa ushy­ra­ǵan elge qazaq halqynyń usynǵan qaıy­rym­dy qoly, bólisken júrek jylýy, bir sózben aıtqanda kórsetken dos­­tyq sezim­­deriniń jemisi ǵasyrlarǵa jal­ǵas­qany­nyń kýási boldym. Ata-baba­­larynyń, «Qazaqtar cheshen ultyna qıyn-qystaý kezeńde kóp kómektesti, qazaq halqyna qurmetpen qarań­dar» dep aıtyp ketken ósıetterin, amanat­taryn iske asyryp júrgen cheshen ultynyń urpaqtaryna qalaı ǵana tánti bolmassyń...

 

Sábı AŃSAT,

eńbek ardageri

 

QYZYLORDA

 

Sońǵy jańalyqtar

Jańa apparattar ókpeni tazartýda

Aımaqtar • Búgin, 15:57

Muńǵa toly minájat

Rýhanııat • Búgin, 15:19

Dosy úshin jolǵa shyqqan jankeshti

Rýhanııat • Búgin, 15:15

Sahnadaǵy Abaı beınesin kim qalaı somdady?

Rýhanııat • Búgin, 13:59

Senatta halyqaralyq qujat qaraldy

Parlament • Búgin, 12:39

Shyǵarmashylyqta shekara joq

Rýhanııat • Búgin, 12:25

«Esil tasyp barady jardan asyp...»

Aımaqtar • Búgin, 12:03

Dárigerlerdi demegen darhandyq

Aımaqtar • Búgin, 10:57

Poıyzdar aýrýhanaǵa aınalmaq

Álem • Búgin, 10:55

Uqsas jańalyqtar