Jýyrda nemeremmen Groznyı qalasyndaǵy Islam medısınalyq ortalyǵyna barý qajettigi týdy. Marqum Vahıdtiń uly Rýslanmen baılanysyp, Groznyıǵa mańdaı tirep baratyn tanys adam kerektigin aıttym. Rýslan ákesimen birge týysqan apasynyń qyzynyń uly Adam Súleımanov degen azamattyń telefon nómirin berdi. Josalyda týǵan Adam qazaqsha jaqsy sóıleıdi eken, telefon arqyly baılanystym. Bizdi kútip alatyn, qonaqúıge ornalastyratyn boldy. Atyraý arqyly taksımen Astrahan qalasyna, odan ári qaraı Groznyıǵa túndeletip jettik. Adam kútip alyp qonaqúıge ornalastyrdy. Erteńine mashınamen kelip Islam medısınalyq ortalyǵyna alyp bardy.
Islam medısınalyq ortalyǵynyń tirkeý ornyna qujatymyzdy kórsetip, qabyldaý bólmesine bardyq. Sóılesip, jaǵdaıdy biliskennen keıin emshige jiberdi. Kezekte turǵanymyzda bir cheshen azamatymen qatar otyrdyq. Tanystyq, Qazaqstannan kelgenimizdi aıttyq. Elmen sóılesý úshin «sım» karta alyp úlgermegenimizdi aıtyp edik, ol sóılesip alýǵa telefonyn berdi. Kezektiń reti kelgende álgi kisi emshige kirip, birer mınýttan keıin qaıtyp shyǵyp bizdi kirgizdi. Alla sózin aıtýshy-emshi «Jańaǵy kisi óziniń kezegin sizderge berdi, qazir juma namazynyń ýaqyty jaqyndap qaldy, oǵan deıin men bir adamdy ǵana qabyldap, em júrgize alamyn. Sizder Qazaqstannan kelgen ekensizder, qazaqtar cheshen ultyn joıylyp ketýden aman alyp qaldy. Sizderdiń joldaryńyz úlken, qurmetke laıyqsyzdar», dedi. Em bastalyp ketti.
Medısınalyq ortalyqta em tegin eken. Cheshenstan prezıdenti Ramzan Qadyrov túrli aldamshy emshi-táýipterdiń, sáýegeılerdiń jolyn kesý maqsatynda, keselge dýshar bolǵan kiriptar jandarǵa Quran sózimen qýat berý úshin osy ortalyqty ashqan.
Emshige kelgen Rýslan degen soǵys múgedegimen tanysyp, tez shúıirkelesip kettik. Ol taýly aımaqta jer astynan shyǵyp jatqan ystyq bulaq sýy baryn aıtty. Keshegi Keńes kezinde ol sýǵa kelýshiler óte kóp bolypty, basyna shatyr tigip aptalap jatyp em alady eken. Sýǵa túsý tegin eken. Bir kezderde bireýler ıelik etip aqyly etken eken, sýy aıaq astynan sarqylyp qalypty. Atasynan qazaqtardyń cheshen ultyna degen qamqorlyǵy jaıly kóp estigen Rýslan bizdi sol bulaqqa aparatyn boldy.
Sodan bizdi Oıshara (Jańa Groznyı) degen qalashyqtaǵy ózimiz qalaǵandaı orynǵa alyp bardy. Kórdik, unattyq. Arnaıy qubyrmen keletin shıpaly sý emin alǵannan keıin massaj jasaıtyn kreslosy bar. Osy jerge Rýslan bizdi kúnde alyp kelip, biz em alyp bolǵansha (shamasy 1,5-2 saǵat) kútip júrdi. Em bitkesin úıine alyp keledi. Úıi men Oısharanyń arasy 20 shaqyrymdaı. Rýslannyń úıinde tórt kún jattyq. Kúnde cheshenniń bir ulttyq taǵamyn daıyndap qonaqasy berip, ol tamaq neden jáne qalaı daıyndalatynyn aıtyp, túsindirip otyrady. Rýslan bizdi úıine alyp kele jatqanda «Biz úshin aqysyz-pulsyz beınetke túsip júrgen azamattyń qyzmetiniń qaıtarymyn nemen óteımin?» dep oılandym. Úıine kirgen boıda áıeline «Qazaqta jańadan úı salǵanda, kólik alǵanda, taǵy basqa qýanyshtarda baıǵazy beredi. Mynaý meniń úıińe bergen baıǵazym» dep aqsha usyndym. Almady. Bir kezderi Qap taýynan aryp ashyp-kelgen atalaryn panalatqan ultymnyń arqasynda olardyń urpaǵynan kóp jaqsylyq kórdim.
Cheshenstan eki soǵysty bastan keshirgen tusta qalalarynyń tas-talqany shyǵyp, el-jurt úı-jaılaryn tastap bezip ketken kezi de boldy ǵoı. Osydan da tórt kún Rýslannyń úıindegi bos ýaqytymyzda el-jurtynyń áleýmettik turmysy, mádenıeti, salt-dástúrleri men ádet-ǵuryptary jaıly kóp sóılestik. Qazir mundaǵy kez kelgen qala men aýylda jurttyń tynysh, qorqynyshsyz ómir súrýine jaǵdaı jasalǵan. Kisi tonaý, qaraqshylyq, uryp-soǵyp ketý, kólik apaty, odan bolatyn adam ólimi joqtyń qasy. Reseı Federasııasy boıynsha Cheshenstan jaǵdaıy qalypty, eń qaýipsiz aımaq bolyp sanalady eken. Saýda núktelerinde, meıramhanalar men kafelerinde spırttik ishimdikter satylmaıdy. Qumar oıyndar men jasóspirimderdiń esin alatyn túngi klýbtarǵa da tyıym salynǵan.
Qalalary men aýdan ortalyqtarynda, aýyldarynda kóshe tazalyǵyna qatty mán beretini unady. Úı qojaıyndary, kafe, dúken, maıda bıznes ıeleri aýlasyn, kóshe betindegi aýla aldyn, trotýardy tazalap aınadaı etip otyrý mindettelgen jáne bul talapty oryndamaý úlken aıyp sanalady. Bul erejeni buzǵanyń úshin kóretin shara, alatyn jazań qatań. Laqtyryp tastaǵan sýsyn qutylary, túrli qaldyqtardy kezdestirmeısiń.
Bir tańǵalarlyǵy cheshender aýlasynda ıt ustamaıdy eken. О́zim osynsha kún, tún júrgende ıttiń úrgen daýysyn estimedim. Kóshede bos júrgen mal kórmedim. Cheshen ulty bar materıaldyq múmkindigin turǵyzǵan úıiniń, dýalynyń, qaqpasynyń ádemiligine, tipti arhıtektýralyq ásemdigine jumsaıdy eken. Reseı Federasııasy quramynda bolsa da rýhanı turǵyda erkin eldegi kóp jańalyqqa eriksiz qyzyqtym.
Qyzylordadan barǵanymyzda kútip alǵan Adam Súleımanov biz ornalasatyn qonaqúıdiń eki táýliktik aqysyn ózi tólep qoıypty. Alǵashqy kúnderge qajetti zattarymyzdy da ózi satyp alyp jetkizip berdi. Birneshe ret meıramhanada qonaqasy berdi.
Bizge kórshi bólmede jaqyn mańdaǵy aýyldan kelgen anasy men qyzy jaıǵasty. Qazaqstannan kelgen qonaqsyzdar dep bizdi únemi shaıǵa, tamaqqa shaqyryp júrdi. Qaıtar ýaqytymyzda joǵaryda aıtqan Rýslan bizdi alyp ketýge kelgende, kórshimiz «Biz sizder úshin meıramhanaǵa qonaqasyǵa tapsyrys berip qoıǵanbyz, qazir sol tamaqty taksımen alyp keledi» dep tur. Kórshilerdiń qonaqasy tamaǵyn jep, rahmetimizdi aıtyp, qımaı qoshtastyq.
Rýslannyń Hýsnı esimdi dosymen tanysyp, bir-birimizdi kópten biletin adamdarsha áńgimelestik. Men Qarmaqshyda, Qyzylordada ózim biletin azyn-aýlaq aralasqan, tanys bolǵan cheshen azamattarymen qarym-qatynasymdy, olardyń maǵan jasaǵan jaqsylyqtary jaıly aıtyp otyrdym. Biraz áńgimeden keıin álgi Hýsnı bizdi Astrahanǵa jetkizip salatynyn aıtty. Aqsha bersem almaıdy, dosynyń qonaǵyna qurmet kórsetken Hýsnıdiń azamattyǵyna rıza boldym.
Sol saparda Groznyıdyń «Mınýtka» degen jerinen taksıge otyrdyq. Taksıshi cheshen azamaty, bizdiń júzimizge qarap: «Qazaqstannan emessizder me?» dep surady. Biz jaýap berip jatyrmyz. «Múmkin qyzylordalyq bolarsyzdar?» deıdi álgi taksıshi. Biz taǵy bas ızeımiz. Kúmándanyp turǵanyn túsinip, ózimizdiń shynymen de Qyzylordadan ekenimizdi aıttyq. Sodan taýsylmaıtyn áńgime bastalyp ketti. Sóıtsek onyń Malıka degen apasy Qyzylordada turypty. Bizdi Malıkamen sóılestirdi. Ol kisi telefonnyń ar jaǵynan «Bakaev degen cheshendi tanısyń ba, «Shanhaı» jaqtaǵy Ilıch, Semenkov kóshelerin bilesiń be?» dep surap jatyr. Biraz sóılestik.... Maqsatty jerimizge jetkesin taksıshi «Men ketpeımin. Sizder myna mekemedegi izdep kele jatqan adamyńyzǵa jolyǵyńyz, ol kisi ornynda bolmasa, men qajetti jerlerińizge jetkizip salamyn» dedi. Biraq biz oǵan rahmetimizdi aıtyp qoshtastyq.
Elge qaıtatyn kúngi sońǵy shaıdan keıin Rýslannyń otbasy músheleriniń basy qosylǵan tusta «Kózqaras» degen mysal áńgime aıtyp berdim.
Bir kúni bir kisi baltasyn joǵaltyp alady. Kórshi baladan kúdiktenip, artynan baqylaı bastaıdy. Qarasa, jigit shynymen-aq uryǵa uqsaıdy: júrisi de, qımyly da, jurtqa qaraǵany da, búkil pishini de urynikindeı.
Biraz kúnnen keıin ol kisi baltasyn otynnyń astynan taýyp alady.
Keıin kórshi jigitti taǵy kórdi. Qarasa, múlde uryǵa uqsamaıdy, júrisi de, qımyly da, kózqarasy da áp-ásem.
Asyly, barlyǵy qandaı kózben, qandaı pıǵylmen qaraýǵa baılanysty bolsa kerek…
Osy saparymda deportasııaǵa ushyraǵan elge qazaq halqynyń usynǵan qaıyrymdy qoly, bólisken júrek jylýy, bir sózben aıtqanda kórsetken dostyq sezimderiniń jemisi ǵasyrlarǵa jalǵasqanynyń kýási boldym. Ata-babalarynyń, «Qazaqtar cheshen ultyna qıyn-qystaý kezeńde kóp kómektesti, qazaq halqyna qurmetpen qarańdar» dep aıtyp ketken ósıetterin, amanattaryn iske asyryp júrgen cheshen ultynyń urpaqtaryna qalaı ǵana tánti bolmassyń...
Sábı AŃSAT,
eńbek ardageri
QYZYLORDA
