Tarıh • 04 Naýryz, 2020

Ǵasyrlardan aman jetken ǵajaıyp

480 retkórsetildi

Qyzylorda oblysyndaǵy Qazaly aýdanyna jol túsip bara qal­sańyz, kóne dáýir deregin aldyńyzǵa jaıyp salatyn nebir tarıhı nysandarmen tanysasyz. Este joq eski zamanda Oǵyz memleketiniń astanasy bolǵan, áıgili Qorqyt baba dúnıege keldi delinetin Jankent qalashyǵynan bastalatyn tarıh kóz aldyńyzdan kólbeńdeı ótedi. Odan bergi zamannyń kýásine aınalǵan talaı nysandar aman saqtalǵan aımaqtyń basty maqtanyshy da kóne kúnnen kúmbir-kúmbir syr shertetin osy muralar.

Biraq olardyń kópshiligi jyraqta jatyr. Al aýdan orta­lyǵy sanalatyn Áıteke bı kentiniń irgesindegi Qazaly qalasynda ataq­ty Ǵanı baı saldyrǵan kerýen saraı tur. On toǵyzynshy ǵasyrda salynyp, ataqty Jibek joly boıyn­daǵy úlken saýda ortalyǵy bolǵan ǵımarat 1980 jyldan beri memleket qaraýyna alynǵan.

Qalalyq tarıhy árige ketetin Qazaly ertede Aral teńiziniń negizgi aılaǵy sanalǵan eken. Keneresin kemirip, aıdyny shalqyp jatqan teńizge jaqyn osy aýmaqta Reseı áskeri 1853 jyly alǵashqy bekinisteriniń birin salypty. Qala mártebesin alǵansha № 1 fort sanalǵan Qazaly qazaqtan bólek túrli ulttyń basyn qosqan shadyman-shýly meken bolǵan eken. 1867 jyly qala ataýyn alady da, bul ýaqytta Syr boıyndaǵy eń iri eldi mekenge aınalyp úlgergen shaharǵa Qazannan kelgen Ǵanı Qusaıynov úlken saýda ortalyǵyn saldyrypty. Uly Jibek jolynyń boıyndaǵy iri ortalyqtyń kóshe jaq beti kerýen tartyp kelip, shókken túıeden kórinbeı qalatyn da kezder bolǵan eken. Jún-jurqa jıyp, qatty baıyǵan Ǵanı baıdyń ózi taýaryn Germanııaǵa deıin jetkizgen dúmdi saýdagerge aınalypty.

– Nemistiń ataqty «Zınger» tigin mashınasyn da alǵash al­dyrt­qan sol kópes eken. Az jyl­da saýda­synyń aıasyn ke­ńeıtken Ǵa­nı Qusaıynov shamamen 1869 jyl­­dary kúıdirilgen kirpishten úl­ken úı salady. «P» árpi tárizdes úı­diń soltústikke qaraǵan aldyńǵy betinde arba, mal kirýge yńǵaıly keń darbazasy bar. Darbazanyń ús­tińgi qabatyna kóleńkelep otyryp qonaqtar demalatyn jaı sa­lynǵan. Kirpishtiń qalanýy, as­tyńǵy jáne ústińgi jaǵyndaǵy ór­nekter sáýlet óneriniń biregeı úl­gisi ispettes, – deıdi bizge jol bastap júrgen Ǵanı Muratbaev atyn­daǵy memorıaldyq mýzeı qyz­metkeri Tólesh Sabyrbaeva.

Kóneniń bári kózimizge jat kó­rin­­gen keshegi ýaqytta bul kerýen saraı da talaı kepti bastan keshipti. Ár mekeme qonys teýip, 1937-1971 jyldar aralyǵynda Aq­tóbe oblysynyń Mártók aýda­nynan kóshirip ákelingen aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmy ornalasypty.

Taǵy bir derek, jat jerge kelgen tatar kópesine jergilikti eldiń bolysy Muratbaıdyń kómegi kóp bolypty. Jıyrma jylǵa jýyq aralasqan ekeýi qııamettik dos bolǵan desedi. Shyǵys jastarynyń jalyndy kósemi bolǵan Ǵanıdyń ákesi Muratbaıdyń ulyna tatar baıynyń esimin bergeni de osydan eken. Biz uzaq jyldar keńestik saıasatqa sáıkes Ǵanıdy taqyr kedeıdiń balasy dep keldik. Al aýyldan shyǵyp, Azııa jastarynyń aldynda júrgen Ǵanı ósken-óngen ortadan shyqqan ul edi.

Ǵanı baıdan qalǵan taǵy bir belgi – 1887 jyly salyna bas­taǵan meshit. Keıin toqtap qalǵan qurylysty 1894 jyly jergi­likti halyq ózderi aıaqtapty. Áýel­gide meshit bolǵan ǵımarat 1900 jyldyń 2 jeltoqsanynda kitaphana bolyp ashylady. Alǵash­qy jyly kitap qory 437 dana bol­ǵan kitaphananyń turaqty oqyr­many 113-ke jetipti. Tipti, sol jyldary Orta Azııaǵa sapar shekken ataqty saıahatshy P.P.Semenov-Tıan-Shanskıı ar­naıy soǵyp, óziniń jeke kitap­hanasynan 200-deı kitapty qol­tań­basymen syıǵa tartqan. Bul kitaptardyń kópshiligi áli kúnge deıin saqtalyp tur.

Qala turǵyny Ermekbaı Ju­ban­qulov osy kerýensaraıdyń aınalasynda jer asty joly kóp bolǵanyn aıtady. О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary qudyq qazǵandar jan-jaǵy kirpishpen shegendelgen osyndaı joldarǵa jıi kezdesipti. Bir ókinishtisi, kezinde buǵan eshkim mán bermeı, jyldar óte múldem kómilip qalǵan.

 – Eki myńynshy jyldardyń aıaǵyna qaraı qalaǵa sol tus­taǵy oblys ákimi Muhtar Qul-Mu­hammed keldi. Osy ǵı­ma­rat­tardyń jaıyn bilý úshin esh­kimge aıtpaı kelgen beti eken. Ábden tozyp, úıindige aı­nala jazdaǵan kerýensaraıdy, qaraýsyz qalyp qoıǵan es­ki meshitti jalǵyz ózi aralap shyqty. Ertesine-aq tehnıka qaptap, osy mańaıdy tazartýǵa kiristi. Muhtar Abraruly ózi bas­tap, basqa basshylar qostap, ǵı­marat ishindegi qoqysty syrtqa shyǵardy. Osylaısha kóz aldymyzda shańǵa kómilip bara jat­qan qundy murany jańǵyrtý ju­mystary bastaldy. 2012 jyldan bastap «Qazrestavrasııa» mekemesi kerýensaraıdy qalypqa keltirýdi qolǵa aldy. Myna me­shitti de jón­dep, qalalyq kitap­ha­naǵa berip edi, biraq qystyń kúni jóndelgen soń sapasy durys bolmady, – deıdi aqsaqal.

Qazir ki­­taphanany basqa orynǵa kó­shirý týraly másele qaralyp jatyr. Jaraıdy, mekeme ózine bas­qa jaı tabar, biraq myna ǵımarat qaıtadan qalypqa kel­tirilýi qa­jet. Bul jer­gilikti qu­ry­lys­shy­lardy jaýyp, jóndeı salatyn kóp ny­san­nyń biri emes. Buǵan arnaıy mamandar ju­myldyrylýy tıis. Kerýensaraıdy resta­vra­sııalaýdyń da uzaqqa sozylyp bara jatqany kóne muranyń qadirin biletin jurtty alańdatyp otyr.

1

 

Qyzylorda

 

Sońǵy jańalyqtar

Jetisaılyq jomart jandar

Aımaqtar • Keshe

Ishan baǵy qaıta qalpyna keledi

Rýhanııat • Keshe

? (Suraq belgisi) Poema

Ádebıet • Keshe

Senzýrasyz Abaı

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar