Biraq olardyń kópshiligi jyraqta jatyr. Al aýdan ortalyǵy sanalatyn Áıteke bı kentiniń irgesindegi Qazaly qalasynda ataqty Ǵanı baı saldyrǵan kerýen saraı tur. On toǵyzynshy ǵasyrda salynyp, ataqty Jibek joly boıyndaǵy úlken saýda ortalyǵy bolǵan ǵımarat 1980 jyldan beri memleket qaraýyna alynǵan.
Qalalyq tarıhy árige ketetin Qazaly ertede Aral teńiziniń negizgi aılaǵy sanalǵan eken. Keneresin kemirip, aıdyny shalqyp jatqan teńizge jaqyn osy aýmaqta Reseı áskeri 1853 jyly alǵashqy bekinisteriniń birin salypty. Qala mártebesin alǵansha № 1 fort sanalǵan Qazaly qazaqtan bólek túrli ulttyń basyn qosqan shadyman-shýly meken bolǵan eken. 1867 jyly qala ataýyn alady da, bul ýaqytta Syr boıyndaǵy eń iri eldi mekenge aınalyp úlgergen shaharǵa Qazannan kelgen Ǵanı Qusaıynov úlken saýda ortalyǵyn saldyrypty. Uly Jibek jolynyń boıyndaǵy iri ortalyqtyń kóshe jaq beti kerýen tartyp kelip, shókken túıeden kórinbeı qalatyn da kezder bolǵan eken. Jún-jurqa jıyp, qatty baıyǵan Ǵanı baıdyń ózi taýaryn Germanııaǵa deıin jetkizgen dúmdi saýdagerge aınalypty.
– Nemistiń ataqty «Zınger» tigin mashınasyn da alǵash aldyrtqan sol kópes eken. Az jylda saýdasynyń aıasyn keńeıtken Ǵanı Qusaıynov shamamen 1869 jyldary kúıdirilgen kirpishten úlken úı salady. «P» árpi tárizdes úıdiń soltústikke qaraǵan aldyńǵy betinde arba, mal kirýge yńǵaıly keń darbazasy bar. Darbazanyń ústińgi qabatyna kóleńkelep otyryp qonaqtar demalatyn jaı salynǵan. Kirpishtiń qalanýy, astyńǵy jáne ústińgi jaǵyndaǵy órnekter sáýlet óneriniń biregeı úlgisi ispettes, – deıdi bizge jol bastap júrgen Ǵanı Muratbaev atyndaǵy memorıaldyq mýzeı qyzmetkeri Tólesh Sabyrbaeva.
Kóneniń bári kózimizge jat kóringen keshegi ýaqytta bul kerýen saraı da talaı kepti bastan keshipti. Ár mekeme qonys teýip, 1937-1971 jyldar aralyǵynda Aqtóbe oblysynyń Mártók aýdanynan kóshirip ákelingen aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmy ornalasypty.
Taǵy bir derek, jat jerge kelgen tatar kópesine jergilikti eldiń bolysy Muratbaıdyń kómegi kóp bolypty. Jıyrma jylǵa jýyq aralasqan ekeýi qııamettik dos bolǵan desedi. Shyǵys jastarynyń jalyndy kósemi bolǵan Ǵanıdyń ákesi Muratbaıdyń ulyna tatar baıynyń esimin bergeni de osydan eken. Biz uzaq jyldar keńestik saıasatqa sáıkes Ǵanıdy taqyr kedeıdiń balasy dep keldik. Al aýyldan shyǵyp, Azııa jastarynyń aldynda júrgen Ǵanı ósken-óngen ortadan shyqqan ul edi.
Ǵanı baıdan qalǵan taǵy bir belgi – 1887 jyly salyna bastaǵan meshit. Keıin toqtap qalǵan qurylysty 1894 jyly jergilikti halyq ózderi aıaqtapty. Áýelgide meshit bolǵan ǵımarat 1900 jyldyń 2 jeltoqsanynda kitaphana bolyp ashylady. Alǵashqy jyly kitap qory 437 dana bolǵan kitaphananyń turaqty oqyrmany 113-ke jetipti. Tipti, sol jyldary Orta Azııaǵa sapar shekken ataqty saıahatshy P.P.Semenov-Tıan-Shanskıı arnaıy soǵyp, óziniń jeke kitaphanasynan 200-deı kitapty qoltańbasymen syıǵa tartqan. Bul kitaptardyń kópshiligi áli kúnge deıin saqtalyp tur.
Qala turǵyny Ermekbaı Jubanqulov osy kerýensaraıdyń aınalasynda jer asty joly kóp bolǵanyn aıtady. О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary qudyq qazǵandar jan-jaǵy kirpishpen shegendelgen osyndaı joldarǵa jıi kezdesipti. Bir ókinishtisi, kezinde buǵan eshkim mán bermeı, jyldar óte múldem kómilip qalǵan.
– Eki myńynshy jyldardyń aıaǵyna qaraı qalaǵa sol tustaǵy oblys ákimi Muhtar Qul-Muhammed keldi. Osy ǵımarattardyń jaıyn bilý úshin eshkimge aıtpaı kelgen beti eken. Ábden tozyp, úıindige aınala jazdaǵan kerýensaraıdy, qaraýsyz qalyp qoıǵan eski meshitti jalǵyz ózi aralap shyqty. Ertesine-aq tehnıka qaptap, osy mańaıdy tazartýǵa kiristi. Muhtar Abraruly ózi bastap, basqa basshylar qostap, ǵımarat ishindegi qoqysty syrtqa shyǵardy. Osylaısha kóz aldymyzda shańǵa kómilip bara jatqan qundy murany jańǵyrtý jumystary bastaldy. 2012 jyldan bastap «Qazrestavrasııa» mekemesi kerýensaraıdy qalypqa keltirýdi qolǵa aldy. Myna meshitti de jóndep, qalalyq kitaphanaǵa berip edi, biraq qystyń kúni jóndelgen soń sapasy durys bolmady, – deıdi aqsaqal.
Qazir kitaphanany basqa orynǵa kóshirý týraly másele qaralyp jatyr. Jaraıdy, mekeme ózine basqa jaı tabar, biraq myna ǵımarat qaıtadan qalypqa keltirilýi qajet. Bul jergilikti qurylysshylardy jaýyp, jóndeı salatyn kóp nysannyń biri emes. Buǵan arnaıy mamandar jumyldyrylýy tıis. Kerýensaraıdy restavrasııalaýdyń da uzaqqa sozylyp bara jatqany kóne muranyń qadirin biletin jurtty alańdatyp otyr.
Qyzylorda
