Tanym • 04 Naýryz, 2020

Aınalma aýrýyna em tapqan ǵalym

220 retkórsetildi

Qoıda kezdesetin aınalshyq (senýroz) aýrýyna qarsy ekpe alý ádisin oılap tapqan jáne ony óndiriske alǵash engizgen ǵalym Ábdilaq HALILAMEN bizdi áriptesimiz Slam Nurmaǵanbetuly tanystyrdy.

Ábdilaq Nurlaquly 1986-1988 jyl­dary Ońtústik Qazaqstan oblysy, Túrkistan aýdanynyń Kýıbyshev keń­sharynda bas mal dárigeri qyzmetin atqarǵan kezde qoıdyń aınalshyq aýrýynan sharýanyń orasan shyǵynǵa ushy­raıtyny oılandyrypty. Aınalshyq aýrýy malǵa ıtten juǵady. Ittiń ashy ishegindegi taspa qurt nájiske aralasyp syrtqa shyǵady. Mal sol qurttardy shóppen qosa jep, aýrýǵa shaldyǵady. Bala kúnde qoı baqqandar biletin bolar, mundaı aýrýmen aýyrǵan mal bir orynda aınala beredi.

Ǵalym aldymen qurttardyń qa­laı damıtynyn, ıttiń nájisinen shyq­qan jumyrtqadan qalaı ónetinin tereń zerttep, ony qoıdyń óti men ishegindegi sólinen jasalǵan qorektik ortada qoldan ósirdi. Osy ortada endi paıda bola bastaǵan mıqurttardyń antıgenderin qozylarǵa ekkende, jas tólder aınalma aýrýymen aýyrmapty. Sol qozylarǵa keıinnen toqty kezinde mı qurtynyń jumyrtqasyn juqtyryp kórgende de aýrý belgisi baı­qalmaǵan. Sóıtip jas tóldiń aınalma aýrýy­na qarsy ımmýnıteti artty. Parazıttiń antıgenderine tán zattaryn az mólsherde malǵa aldyn ala ekkende, onyń qorǵanysh qabileti artyp, parazıtke qarsy kúreske daıyn boldy. Alǵashqy júrgizilgen zertteý nátıjeleriniń jetistikteri boıynsha jazylǵan «Maldyń aınalma aýrýyn serologııalyq reaksııa­larmen anyqtaýǵa arnalǵan komponentter jıyntyǵy» dep atalǵan eńbegi óndiriske engizilip, mal sharýashylyǵynda keńi­nen paıdalanýdyń nátıjesinde aınalma aýrýynyń taralýy 15-20 paıyzǵa deıin qysqarǵan kórinedi.

Úlken isterdi únsiz isteıtin adamdar bolady, bizdiń osy jolǵy keıipkerimiz, dosynyń aıtýynsha, týra sondaı jan. Qanshama eleýli eńbek etkenine qaramastan qarapaıym. Áıtpese S.Nur­maǵan­betuly: «Bul aıtýǵa ǵana ońaı, al shyn máninde munyń bári uzaq jyldar boıy kún-tún demeı etken eńbek pen tynymsyz izdenistiń nátı­jesimen kel­gen. Ábekeń jumys ból­mesinde saqtaý­ly turǵan tarıhı qujattardy da kórsetti. Sarǵaıǵan qujattardan Máskeý­degi Búkilodaqtyq mem­lekettik maldárigerlik preparattaryn tekserý ǵylymı zertteý ınstıtýtynda tolyq tekserý úshin Memlekettik maldárigerlik basqar­masy bastyǵynyń 1988 jylǵy 22 naý­ryz­daǵy №100 buı­ryǵymen ko­mıs­sııa qurylǵanynan jáne osy komıssııanyń qorytyndysymen 1989 jyly «Maldardyń aınalma aýrýyna qarsy vaksına jasaý týraly nusqaýy» Búkilodaqtyq Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Agroóndiristik komıtetiniń Maldárigerlik basqarmasynyń bas­ty­ǵy A.Tretıakovtyń №432-3 buıry­ǵy­men bekitilip, óndiriske engizilgeni­nen habardar boldyq», dep tolǵanar ma edi.

Keıipkerimiz Túrkistan qalasyna ja­qyn ornalasqan Babaıqorǵan aýylynda dúnıege kelgen. Alǵyr da zerek bolǵan ol 5 jasynda mektepke barypty. Qabiletine qaraı aýyldaǵy oqý ordasynan aýdanǵa, keıin iri shahar­ǵa aýysyp, Almaty qalasyndaǵy S.M.Kırov atyndaǵy №12 qazaq orta mek­tebin támamdaǵan. Sonan soń 1972 jyly Almaty zootehnıkalyq-mal­dárigerlik ınstıtýtyn bitirip, Almaty oblysy Talǵar aýdanynyń «Lých Vos­toka» ujym­sharynda mal dári­­geri, Almatydaǵy Qazaq mal­dári­gerlik ǵylymı-zertteý ınstıtý­tynda ǵylymı qyzmetker, aǵa ǵyly­mı qyzmetker jáne «О́ndiristik ortalyq» zerthanasynyń basshysy boldy. 1986 jyly týǵan mekeni Oń­tústik Qazaqstan oblysyna oralyp, Túr­kistan aýdanyndaǵy Kýıbyshev keń­sharynyń bas mal dárigeri bolyp jumysqa ornalasty. Al 1991 jyldan 2012 jylǵa deıin Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq Qazaq-túrik ýnıversıtetinde «Bıologııa» men «Ekologııa» kafedralarynyń dosenti, professory, kafedra meńgerýshisi jáne 1997-1999 jyldary ýnıversıtet prezıdentiniń keńesshisi qyzmetin at­qarǵan. Búginde Ábdilaq Nurlaquly – Shymkent qalasynda Ońtústik Qazaq­stan memlekettik pedagogıkalyq ýnı­versı­tetiniń «Bıologııa» kafedra­sy­nyń professory.

Ǵalym táýelsizdik jyldarynda otan­­dyq ǵylymnyń damýyna ǵana emes, ana tilimizdiń ǵylym tiline aınalýy­na alǵash­qylardyń biri bolyp úles qosty.  1998 jyly «Maldyń parazıt aýrýlaryn ım­mýnologııalyq ádistermen anyq­­taý­dyń bıologııalyq negizi» atty qazaqsha qor­ǵa­ǵan eńbegimen ǵy­lym doktory ataǵyn aldy. Árıne, bul – qula­ǵanyna kóp bol­maǵan Qy­zyl ımperııa saıa­satynyń salqyny basy­la qoımaǵan kez. Sondyqtan úl­ken táýekelge bel býǵanda «Egemen Qazaq­­stan» gazetiniń sol kezdegi bas redaktory Ýálıhan Qalıjan men jazýshy Sher­han Murtazanyń tıisti oryn­darǵa usynys hattar joldap, qoldaý kórset­kenin qosa ketý kerek. Qazirdiń ózin­de mundaı mańyzdy qadamǵa bara ber­meı­tin otandyq zertteýshilerge úlgi bolar­lyq ustanym.

Sondaı-aq keıipkerimiz – Halyqara­lyq ekologııa akademııasy men jaratylystaný ǵylymdarynyń akademıgi, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń «Úzdik oqytýshy» grantynyń ıegeri, 40-tan asa ǵylymı eńbektiń (oqý quraldary, ádistemelikter, monografııalar, t.b.) avtory. Budan bólek, Álem halyqtary jazýshylar odaǵy men Qazaqstan jýrnalıster odaǵyna múshe Ábdilaq Nurlaqulynyń kórkem-ádebı esseler men satıralyq ázil-syqaq taqyrybyndaǵy on shaqty kitaby jaryq kórgen.

Sońǵy jańalyqtar

Betperde kıgen kóktem - 6

Qoǵam • Búgin, 17:09

D dárýmeni - ınfeksııalardyń «jaýy»

Koronavırýs • Búgin, 16:47

Shymkent: Sıfrly otbasynyń bir kúni

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:58

Azııanyń ahýaly qandaı bolmaq

Ekonomıka • Búgin, 15:23

Olar úı betin kórmeı kúresýde

Aımaqtar • Búgin, 14:42

Karantın kartınasy (Trıptıh)  

Aımaqtar • Búgin, 13:15

Kókshetaýda «Aseptdezın» shyǵarylady

Aımaqtar • Búgin, 12:48

Almatydaǵy naýqastardyń jaǵdaıy baıandaldy

Koronavırýs • Búgin, 12:41

Haram nıet indeti

Aımaqtar • Búgin, 12:21

Atyraý: Depýtat kórsetken demeý

Qazaqstan • Búgin, 12:14

Atyraý: 1300 turǵyn testten ótti

Aımaqtar • Búgin, 11:45

Uqsas jańalyqtar