Aımaqtar • 05 Naýryz, 2020

Oraldyq ǵalymdar jańa álippe nusqasyn talqylady

422 retkórsetildi

Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetinde tilshi ǵalymdar men mektep muǵalimderiniń qatysýymen latyn grafıkasyndaǵy jańa qazaq álipbıin talqylaǵan jıyn ótti.

- Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń birinshi orynbasary Máýlen Áshimbaevtyń álipbıdi jetildirý jumystaryn qorytyndylaý satysyndaǵy jumystardy uıymdastyrý jónindegi tapsyrmasyna sáıkes elimizdiń barlyq óńirinde tańbalardy talqylaý jıyndary ótip jatyr. Osyndaı jıyn 14 aqpan kúni de ótken bolatyn. Sol kezde jergilikti ǵalymdardan túsken eskertýlerdi hattap, jibergen bolatynbyz. Búgin álipbıdiń óńdelgen jańa nusqasy oraldyq mamandardyń nazaryna taǵy da usynyldy, - deıdi Batys Qazaqstan oblystyq tilderdidamytý basqarmasynyń bólim meńgerýshisi Sveta Ǵanıeva.

Jıyndy basqarma basshysy Aıgúl Myńbaeva júrgizip otyrdy. Talqylaýǵa qatysqan fılologııa ǵylymdarynyń doktorlary Murat Sabyr, Ǵabıt Hasanov, halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy Batys Qazaqstan oblystyq fılıalynyń jetekshisi Bolat Jeksenǵalıev, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Aron Quspanov, Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti fılologııa kafedrasynyń meńgerýshisi Ásken Muhambetqalıev jáne basqalary qatysty. Talqylaý shynaıy ótip, ǵalymdar ana tilimizdiń bolashaǵy úshin bolashaq álippeni barynsha jetildirýdiń qajettigin aıtty.

- Ǵalymdar arasynda bolashaq qabyldanar jańa álippeni «Ulttyq álippe» bolýy qajet deýshiler basym. Shynymen de bolashaq jańa álippe – qazaq tilin ózge tilderdiń yqpalynan qorǵaı alatyn álippe bolýy tıis. Bul jaǵynan bizde jaqsy tájirıbe bar: krovatty – kereýet, samovardy – samaýryn qylyp aldyq. Iаǵnı til ózin-ózi qorǵaıdy, tek soǵan múmkindik bersek boldy, - deıdi oraldyq tanymal tilshi maman Bolat Jeksenǵalıev.

Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń mamany A.Fazyljan daıyndaǵan jańa nusqany talqylaǵan oraldyq ǵalymdar jańa álippeden «ch» árpiniń alynyp tastalǵanyn qoldady. Sonymen birge olardyń pikirinshe, qazaqtyń tól sózderinde kezdespeıtin «v», «f», «h» áripteriniń de keregi joq.

- Qarapaıym orys adamy úshin «kapkan» sóziniń túbi túrki ekendiginiń qajeti joq, orys tilinde sol tildiń zańdylyǵyna baǵynyp, sol tilge qyzmet etedi. Sol sııaqty biz vagondy, fabrıkany qazaqsha aıtsaq, onyń qaıdan kelgenine bas aýyrtyp qajeti qansha? HH ǵasyrdyń basynda Halel Dosmuhameduly «jat sózder topan sýdaı qaptap kele jatyr» dep aıtqan edi. Eger biz «f», «h», «v» sekildi jat áripterdi qaldyrsaq, olar ózimen birge myńdaǵan jat sózderdi alyp keledi. Sóıtip tildiń qaýqary kemı beredi. Qazirdiń ózinde bizdiń qazaq tili – jaraly til. Qazir biz burynǵy sheshen ata-babamyzdyń dástúrinen jańylyp qaldyq. Orystyń aksentimen sóıleımiz. Sondyqtan tilimizdi taza saqtaý úshin osy reforma kezinde birjola tazaryp alýymyz kerek. Bul bolashaq úshin kerek. Áıtpese, bizde orys áripteriniń kesirinen orys tiliniń emlesi taǵy da qatar júretin bolady, - deıdi Bolat Jeksenǵalıev. Áriptesiniń bul pikirin ǵylym doktorlary Ǵabıt Hasanov ta, Murat Sabyr da tolyq qoldap otyr.

Oraldyq ǵalymdar jańa álipbı týraly óz oılary men usynystaryn qaǵazǵa túsirip, Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtyna jibermek.

 

Batys Qazaqstan

Sońǵy jańalyqtar

Taraz qalasy karantınge jabylady

Aımaqtar • Búgin, 21:48

Asqar Altaı. VIRÝS-MÝTANT (Novella)

Ádebıet • Búgin, 19:07

Tankerlerdiń qaıda baratyny belgisiz

Ekonomıka • Búgin, 18:32

Ár teńge úshin esep berýge daıynbyz

Ekonomıka • Búgin, 17:01

Esik nege «tesik»?

Qoǵam • Búgin, 15:25

Betperde kıgen kóktem - 5

Qoǵam • Búgin, 15:10

Qyzylorda oblysy: Taǵy 3 adam vırýs juqtyrdy

Koronavırýs • Búgin, 13:31

COVID-19 vırýsy mysyqtan tabyldy

Álem • Búgin, 12:03

Syrdarııaǵa jylanbalyq qaıdan kelgen?

Aımaqtar • Búgin, 11:32

Koronavırýs hám kóshe sýretteri

Álem • Búgin, 10:51

Uqsas jańalyqtar